ربع قرن پس از حملات ۱۱ سپتامبر، ردپای آن واقعه همچنان در نگاه بخشی از جامعه آمریکا به اسلام و مسلمانان دیده میشود؛ با این حال، جامعه مسلمانان آمریکا در این مدت نهتنها از نظر جمعیتی و تعداد مساجد رشد قابلتوجهی داشته، بلکه حضورش در عرصه سیاست نیز پررنگتر شده است؛ مسیری که از نبود حتی یک نماینده مسلمان در کنگره در سال ۲۰۰۱، به حضور چندین نماینده مسلمان و افزایش نقشآفرینی سیاسی آنان رسیده است.
به گزارش سرویس بینالملل جماران، مرکز پژوهشی پیو در گزارشی به بررسی وضعیت مسلمانان آمریکا ۲۵ سال پس از حملات ۱۱ سپتامبر، تداوم تأثیر این حملات بر نگرش افکار عمومی نسبت به اسلام، افزایش شکاف حزبی در نگاه به مسلمانان، تجربه تبعیض و جرائم ناشی از نفرت، تفاوت تجربه نسلهای مختلف مسلمانان و همچنین رشد جمعیت، گسترش مساجد و افزایش حضور سیاسی آنان در ایالات متحده پرداخت و نوشت: حملات تروریستی ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱ تأثیری عمیق و ماندگار بر جامعه مسلمانان ایالات متحده برجای گذاشت. اکنون، پس از گذشت ربع قرن از آن حملات، هنوز برخی از شهروندان آمریکایی اسلام و مسلمانان را از دریچه وقایع ۱۱ سپتامبر قضاوت میکنند. با این همه، جامعه مسلمانان بهعنوان بخشی پویا، روبهرشد و ماندگار از بافت متکثر دینی ایالات متحده به حیات خود ادامه داده و در سالهای اخیر نیز از نظر مشارکت و حضور سیاسی، جایگاه چشمگیرتری پیدا کرده است.
نگرش افکار عمومی نسبت به اسلام و مسلمانان
در نظرسنجی بهار امسال مرکز پژوهشی پیو، ۴۳ درصد از بزرگسالان آمریکایی اظهار داشتند که مسلمانان در مقایسه با سایر اقشار جامعه آمریکا، میهندوستی کمتری دارند. همچنین ۴۲ درصد از پاسخدهندگان معتقد بودند که جامعه مسلمانان تأثیری منفی بر ایالات متحده داشته است. هنگامی که از شرکتکنندگان در این نظرسنجی خواسته شد دلایل دیدگاههای خود را توضیح دهند، شماری از آنان صراحتاً به وقایع سال ۲۰۰۱ اشاره کردند و پاسخهایی از جمله «بهخاطر ۱۱ سپتامبر»، «برجهای دوقلو را به یاد دارید؟» و «نگرانی از تکرار حملهای مشابه ۱۱ سپتامبر» ارائه دادند.
بر اساس برخی شاخصها، نگرش اجتماعی نسبت به اسلام حتی در مقایسه با ماههای نخست پس از حملات ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱، تندتر و منفیتر شده است. در مارس ۲۰۰۲، تنها شش ماه پس از حملات القاعده، ۲۵ درصد از بزرگسالان آمریکایی معتقد بودند که دین اسلام در مقایسه با سایر ادیان، بیشتر مشوق خشونت است.
در ۱۱ نظرسنجی بعدی، این رقم هرگز به کمتر از ۳۸ درصد کاهش نیافت و طی یک دهه اخیر نیز همواره بین ۴۵ تا ۵۲ درصد در نوسان بوده است. در اوایل سال جاری میلادی، حدود نیمی از پاسخدهندگان، معادل ۵۱ درصد، اعلام کردند که از نظر آنان اسلام در مقایسه با سایر ادیان بیشتر مشوق خشونت است.
افزون بر این، نگرش آمریکاییها نسبت به اسلام با قطببندی حزبی شدیدی همراه شده است. در نظرسنجی سال جاری، ۷۶ درصد از جمهوریخواهان و افراد مستقل متمایل به حزب جمهوریخواه، اسلام را بیش از سایر ادیان مشوق خشونت دانستند؛ این رقم در میان دموکراتها و افراد متمایل به حزب دموکرات ۲۹ درصد بود.
این شکاف ۴۷ واحد درصدی در حالی مشاهده میشود که در ماههای نخست پس از حملات ۱۱ سپتامبر، فاصله دیدگاه دو طیف سیاسی بسیار محدودتر بود. در آن زمان، ۳۲ درصد از جمهوریخواهان و افراد متمایل به این حزب و ۲۳ درصد از دموکراتها و حامیان آنان چنین دیدگاهی درباره اسلام داشتند. این تفاوت ممکن است تا حدودی با مواضع جورج دبلیو بوش، رئیسجمهور وقت ایالات متحده، مرتبط بوده باشد؛ بوش در روزها و ماههای پس از حملات ۱۱ سپتامبر بارها میان اسلام و عاملان حملات تمایز قائل شد و از اسلام بهعنوان «دین صلح» یاد کرد.
آمارهای سالانه اداره تحقیقات فدرال آمریکا (FBI) درباره جرائم ناشی از نفرت علیه مسلمانان نیز از جهشی تاریخی پس از حملات ۱۱ سپتامبر حکایت دارد. شمار موارد ثبتشده از ۲۸ مورد در سال ۲۰۰۰ به ۴۸۱ مورد در سال ۲۰۰۱ افزایش یافت. از آن زمان تاکنون، تعداد جرائم ناشی از نفرت علیه مسلمانان با نوسانهای قابلتوجهی همراه بوده است؛ بهگونهای که این آمار از حداقل ۹۵ مورد در سال ۲۰۲۱ تا سقف ۳۰۷ مورد در سال ۲۰۱۶ تغییر کرده است. با وجود این فراز و فرودها، شمار موارد ثبتشده هیچگاه به سطح پیش از حملات ۱۱ سپتامبر بازنگشته است.
زیست و تجارب زیسته مسلمانان آمریکا
یافتههای سه پژوهش جامع مرکز تحقیقاتی پیو درباره مسلمانان آمریکا در سالهای ۲۰۰۷، ۲۰۱۱ و ۲۰۱۷، روندها و الگوهای مشخصی را درباره تجربه زندگی مسلمانان در ایالات متحده نشان میدهد. بخش قابلتوجهی از مسلمانان این کشور اعلام کردهاند که شخصاً و بهطور مستقیم هدف تبعیض قرار گرفتهاند و از نحوه بازنمایی اسلام در رسانهها نیز ابراز نارضایتی کردهاند. با این حال، بسیاری از آنان در عین تجربه چنین تبعیضهایی، به حمایت و همبستگی دوستان، همسایگان و دیگر شهروندان آمریکایی نیز اشاره کردهاند.
این همزمانیِ پذیرش اجتماعی و تجربه تبعیض، بلافاصله پس از حملات پاییز ۲۰۰۱ نیز بهوضوح مشاهده میشد. در اواخر همان سال، بیش از نیمی از مسلمانان شرکتکننده در یک نظرسنجی، معادل ۵۲ درصد، اعلام کردند که جامعه مسلمانان پس از حوادث اخیر با تبعیض مواجه شده است. همچنین ۶۸ درصد از پاسخدهندگان، نحوه بازنمایی اسلام در رسانهها را غیرمنصفانه توصیف کردند.
در همان حال، ۷۵ درصد از مسلمانان شرکتکننده در این نظرسنجی اذعان داشتند که رفتار عموم مردم آمریکا با مسلمانان همراه با احترام و رواداری بوده است؛ آماری که نشان میداد تجربه مسلمانان آمریکا در آن مقطع، ترکیبی از تبعیض از یک سو و حمایت و پذیرش اجتماعی از سوی دیگر بوده است.
این نظرسنجی توسط مؤسسه «زاغبی اینترنشنال» و به سفارش پروژه «مپز» و صندوق خیریه پیو انجام شده بود.
این الگو کمابیش در سال ۲۰۲۶ نیز پابرجا مانده است. تا ماه مه ۲۰۲۶، اکثریت مسلمانان آمریکا همچنان بر این باورند که تبعیض گستردهای علیه جامعه آنان وجود دارد و گزارشها و بازنماییهای رسانهای درباره مسلمانان نیز همچنان جانبدارانه است.
با وجود این، نشانههایی از حمایت اجتماعی نیز همچنان دیده میشود؛ بهطوریکه ۳۴ درصد از مسلمانان آمریکا اعلام کردهاند که طی یک سال گذشته، افرادی خارج از جامعه مسلمانان صرفاً به دلیل مسلمان بودن آنان، از آنها اعلام حمایت کردهاند.
دیدگاههای متکثر درونجامعهای
تجربه زیسته مسلمانان در ایالات متحده یکدست و مشابه نیست و تفاوتهای نسلی، محل تولد و نحوه بروز هویت دینی، بر نوع مواجهه آنان با جامعه آمریکا تأثیر میگذارد. برای نمونه، جوانان مسلمان در مقایسه با نسلهای مسنتر، کمتر تمایل دارند عموم مردم آمریکا را جامعهای خوشبرخورد و پذیرا نسبت به مسلمانان ارزیابی کنند.
بررسیهای انجامشده در سال ۲۰۱۷ نیز نشان داد مسلمانانی که در ایالات متحده متولد شدهاند، در مقایسه با مهاجران مسلمان، بسیار کمتر جامعه آمریکا را مهربان و پذیرا نسبت به مسلمانان میدانند. افزون بر این، مسلمانان متولد آمریکا بیش از مهاجران مسلمان گزارش کردهاند که با دستکم یکی از پنج نوع تبعیض مواجه شدهاند.
این پنج نوع تبعیض شامل مواجهه با سوءظن به دلیل مسلمان بودن، سختگیری و برخوردهای ویژه در فرودگاهها، اهانتهای کلامی، رفتارهای تبعیضآمیز از سوی نیروهای مجری قانون و همچنین تهدید یا خشونت فیزیکی بوده است.
یافتههای مطالعات پیشین همچنین نشان میدهد که نمود بیرونی و قابل مشاهده هویت اسلامی میتواند احتمال مواجهه با رفتارهای تبعیضآمیز را به میزان قابلتوجهی افزایش دهد. برای نمونه، زنان مسلمانی که حجاب دارند و از این طریق هویت دینی آنان برای دیگران آشکارتر است، بیشتر در معرض چنین رفتارهایی قرار میگیرند.
در توضیح چرایی این تفاوتها، در مطالعه سال ۲۰۱۷ فرضیهای مطرح شد مبنی بر اینکه جوانان و مسلمانان متولد آمریکا برای تحقق اصلاحات و تغییرات اجتماعی ناشکیباتر هستند و در عین حال، اعتمادبهنفس و انگیزه بیشتری برای ایجاد این تغییرات دارند.
«یاسمین»، یکی از مصاحبهشوندگان متولد آمریکا، تفاوت میان این دو نگاه را چنین توصیف میکند: «به گمانم نسل قدیمیترِ مهاجر در مواجهه با این معضلات بسیار محتاطتر و خاموشتر رفتار میکند؛ اما من که زاده همین سرزمینم و تمام عمرم اینجا سپری شده، خودم را متعهد میدانم که بمانم، تغییر ایجاد کنم و فضا را بهبود ببخشم.»
رشد جمعیتی و بازنمایی سیاسی
زهران ممدانی، شهردار منتخب نیویورک، پیروزی خود را بهعنوان نخستین شهردار مسلمان این شهر، در جریان گردهمایی شب انتخابات در تئاتر پارامونت بروکلین در نیویورک جشن میگیرد.
شمار مسلمانان در ایالات متحده طی چند دهه اخیر رشد چشمگیری داشته است. جمعیت مسلمانان این کشور در تمامی گروههای سنی اکنون به حدود ۵.۵ میلیون نفر میرسد؛ این در حالی است که در نخستین برآورد آماری مرکز پژوهشی پیو در سال ۲۰۰۷، جمعیت مسلمانان آمریکا حدود ۲.۴ میلیون نفر تخمین زده شده بود.
در پی حملات ۱۱ سپتامبر، ساخت مساجد و مراکز اسلامی جدید در نقاط مختلف ایالات متحده با مناقشهها و جنجالهای فراوانی روبهرو شد. با وجود این، دادههای گردآوریشده توسط پروژه «Faith Communities Today»، وابسته به مؤسسه پژوهشهای دینی هارتفورد، نشان میدهد شمار مساجد در ایالات متحده از حدود ۱۲۰۰ مسجد در سال ۲۰۰۰ به حدود ۲۸۰۰ مرکز در سال ۲۰۲۰ افزایش یافته است.
اگرچه حضور اجتماعی مسلمانان در نقاط مختلف آمریکا طی این سالها تثبیت شده است، بهرهبرداری سیاسی از احساسات اسلامستیزانه همچنان در بخشهایی از جریانهای حزبی این کشور ادامه دارد.
برای نمونه، در مارس سال جاری، چیپ روی، نماینده تگزاس در کنگره آمریکا و از بنیانگذاران گروه موسوم به «کاکس آمریکای عاری از شریعت»، در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «دیگر هیچ مسلمانی نباید باشد…».
همچنین در ماه اوت، نانسی میس، نماینده کارولینای جنوبی، اظهار داشت: «تکتک مسلمانانی که در مناصب دولتی آمریکا فعالیت دارند، اسب تروا و تهدیدی علیه امنیت ملی و نظام جمهوری ما هستند.»
با وجود چنین مواضع و فضاسازیهایی، نامزدهای مسلمان توانستهاند در هر دو حزب عمده ایالات متحده به موفقیتهای سیاسی مهمی دست پیدا کنند. در سال ۲۰۲۲، پیروزی دکتر مهمت اوز در انتخابات مقدماتی حزب جمهوریخواه در پنسیلوانیا، او را به نخستین مسلمانی تبدیل کرد که نامزدی یکی از دو حزب اصلی آمریکا را برای یک کرسی مجلس سنا به دست آورده بود؛ هرچند او در انتخابات نهایی موفق به راهیابی به سنا نشد.
اخیراً نیز رأیدهندگان ایالت میشیگان در انتخابات مقدماتی حزب دموکرات، عبدال السید را بهعنوان نامزد این حزب برای انتخابات سنای سال ۲۰۲۶ برگزیدند.
در حال حاضر، چهار نماینده مسلمان در کنگره ایالات متحده حضور دارند و عضو پنجمی نیز بهزودی به آنان ملحق خواهد شد؛ آماری که در مقایسه با سال ۲۰۰۱، زمانی که هیچ مسلمانی در کنگره آمریکا حضور نداشت، از تغییری چشمگیر در میزان بازنمایی سیاسی مسلمانان حکایت دارد.
در سوی دیگر، در کلانشهر نیویورک ــ شهری که برجهای دوقلوی مرکز تجارت جهانی در آن هدف حملات ۱۱ سپتامبر قرار گرفتند ــ زهران ممدانی بهعنوان نخستین شهردار مسلمان در تاریخ این شهر سوگند خدمت یاد کرده است.
