دکتر محمد محمودی کیا استاد علوم سیاسی و روابط بینالملل و عضو هیئت علمی پژوهشکده امام خمینی(س) و انقلاب اسلامی در یادداشتی اختصاصی برای جماران نوشت: بررسی روندها و تحولات جنگ رمضان طی شانزده روز گذشته حکایت از آن دارد مفروضات اولیه دشمن متجاوز در عرصه عمل کاملا غلط از آب درآمده و اینک این جمهوری اسلامی ایران است که کنترل تحولات و مسیر آینده را در دست گرفته و میتوان با قاطعیت اعلام کرد ابتکار عمل از دست نیروهای متجاوز خارج شده و اینک عنصر تعیین کننده میدان، تنها جمهوری اسلامی ایران است.
آنچه در این یادداشت مورد اشاره قرار گرفته، برجستهسازی برخی نقاط عطف و حائز اهمیت در جریان جنگ رمضان تا روز پانزدهم نبرد است. مرور این روندها میتواند به ارائه تصویری هر چه روشنتر از آنچه تا امروز طی شده و نیز سناریوهایی آینده منجر شود. نگارنده تلاش داشته تمام اطلاعات مندرج در بررسی روندها را از منابع معتبر خبری جمعآوری کرده و تا حد ممکن از اظهارنظر شخصی پرهیز کند.
اهم روندها و تحولات طی شده به شرح ذیل است:
- علیرغم اعلام صریح رئیس جمهور آمریکا در بیان اهداف جنگ علیه ایران، شبکه فرماندهی و عملیات ایران دچار آسیب جدی یا توقف نشده، چنانچه شاهد تداوم قدرت آفندی و اطلاعاتی و با شگفتی بسیار، ارتقای سطح عملیاتی شبکه سراسری پدافندی کشور هستیم.
- قدرت عملیاتی و توان عملیاتی نیروی دریایی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی و نیروی دریایی ارتش جمهوری اسلامی نیز همچون مورد پیشین و علیرغم ادعاهای مکرر دشمن متجاوز، در بالاترین سطح از آمادگی خود قرار دارد و همچنان نیرویهای اصلی در پیشبرد اهداف عملیات نظامی در محدوده کشورهای عربی به شمار میرود.
- تنگه هرمز همچنان به روش هوشمند و غیرنظامی به دلیل کاملاً مشروع در وضعیت جنگی مدیریت میشود؛ چنانچه در روز پانزدهم از آغاز تهاجم علیه ایران، قیمت نفت اوپک با افزایش ۷۰ درصدی مواجه شده است. البته باید اشاره کرد تأثیرات بلندمدت افزایش قیمت نفت و کاهش تولید نیز در آینده بیشتر خود را نشان خواهد داد.
- ایران همچنان در میانه جنگ و نیز شرایط بسته نگاه داشتن تنگه هرمز، روزانه بیش از ۲ میلیون بشکه نفت به چین صادر می کند و نظام کنترلی و تحریمهای آمریکا عملاً فاقد اثرگذاری قابلتوجه بر این روند آزادانه از تجارت نفتی ایران است.
- دولت هند که یک روز پیش از آغاز جنگ رمضان، نخست وزیر آن میهمان رژیم اشغالگر قدس بود و در آن دیدار، از برادری عمیق اسرائیل و هند سخن به میان آمد، مجبور به آزادسازی سه نفتکش ایرانی در ازای عبور دو نفتکش خود از خلیج فارس و تنگه هرمز شد.
- برداشت از ذخایر استراتژیک نفتی و نیز اعطای مجوز خرید نفت روی دریای روسیه از سوی آمریکا به دیگر کشورها به میزان ۱۲۵ میلیون بشکه نفت نیز نتوانست تأثیر ملموسی بر روند افزایشی نفت بگذارد.
- کشورهای همپیمان آمریکا در پاسخ به درخواست دونالد ترامپ مبنی بر اسکورت نفتکشهای موجود در تنگه هرمز و بازگشایی آن، پاسخ منفی داده و یا تا کنون از ارائه پاسخ به آن طفره رفتهاند.
- با ناامنسازی آسمان در غرب عراق و نیز انهدام پایگاههای لجستیکی آمریکا در منطقه، دسترسی به آسمان مرکزی ایران برای نیروهای متجاوز دشوارتر شده و عملیات کنترل با استفاده از هواپیماهای آواکس نیز به زودی با چالشهای فراوان مواجه خواهد شد.
- به علت خارج شدن ناوهای هواپیمابر از منطقه عملیاتی و نیز نابودی یا غیرعملیاتی شدن پایگاههای امریکا در منطقه و نیز افزایش عمق نفوذ عملیاتی به عمق سرزمینهای اشغالی و اردن و همچنین وارد آوردن آسیبهای جدی به تانکرهای سوخت رسان در پایگاه امیرسلطان در عربستان، عملاً بخش قابلتوجهی از جنگنده ها و هواپیماهای سوخترسان به جنوب اروپا منتقل شده و در نتیجه، عملیات نظامی با نیاز به سوختگیری های چند مرحلهای، به امری دشوار و پرهزینه تبدیل شده است و این روند با گذشت زمان تسریع میشود.
- شرایط داخلی ایران در وضعیت و سطح قابل قبولی از استحکام پایههای اجتماعی قرار داشته و نظام سیاسی از ثبات برخوردار است و پروژه آشوب در کشور تا کنون ناموفق بوده است.
- پیکرهای مطهر دریادلان ناو (قتلگاه) دنا به کشور بازگشته و روند درمان مصدومان این جنایت جنگی در دست اقدام است. بر اساس الگوی رفتاری نوین ایران، به نظر میرسد ایران درصدد انتقام از این اقدام جنایتکارانه قرار دارد و پاسخ مناسب به این جنایت، بسیار قابل انتظار خواهد بود.
- حزب الله لبنان کاملاً آگاهانه، نبرد طولانی مدتی را در جبهه شمالی اراضی اشغالی آغاز کرده و به نظر نمیرسد با توجه با سابقه طولانی درگیری با رژیم غاصب و نیز تجربه نبرد پسا طوفان الاقصی و به طور خاص، جنگ ۶۶ روزه اولی البأس، بدون محاسبه دقیق از توان عملیاتی و قدرت تابآوری خود دست به به این اقدام زده باشد. طرحهایی چون ورود زمینی به الجلیل در شمالیترین نوار مرزی با سرزمینهای اشغالی، گزینه محتملی برای حزب الله میتواند باشد؛ امری که بارها در بیان رهبر فقید حزب الله، شهید نصرالله مورد تأکید قرار گرفته بود.
- مقاومت اسلامی عراق بیش از حد تصور ظاهر شده و علاوه بر ساقطسازی تانکر سوخترسان آمریکایی در آسمان غرب عراق، ضربات قابلتوجهی به پایگاههای آمریکایی در عراق وارد کرده است.
- جنبش انصار الله اصل تصمیم برای ورود به جنگ را اعلام کرده و تنها موضوع در بین، زمان است. سناریوهای قابل پیشبینی برای نوع ورود انصارالله یمن طیف قابل توجهی از موضوعات با تأثیرات راهبردی است.
- پایان قریبالوقوع ذخیره
موشکهای پدافندی در کشورهای عربی و نیز سرزمینهای اشغالی میتواند دایره اتش ایران و مقاومت را تنگتر کرده و رژیم را در معرض شدیدترین حملات به زیرساختهای نظامی خود قرار دهد.
- هدف قراردادن غیرنظامیان و به طور مشخص به شهادت رساندن ۱۶۷ دختر دانشآموز مدرسه شجره طیبه در میناب با موشک کروز تاماهاوک، منجر به افزایش سطح محکومیتهای جهانی دولت و ارتش آمریکا در انظار جهانی شده که علاوه بر فشار افکار عمومی، میتواند هر نوع پاسخ ایران را در هر ابعادی، امری کاملا مشروع جلوه دهد.
- صدها میلیارد دلار سرمایهگذاری در پایگاههای آمریکایی در خلیج فارس طی دهههای اخیر در حال از بین رفتن بودهو پنتاگون نمیتواند تا ابد بر این واقعیت و حجم خسارتهای وارده سرپوش بگذارد.
- به تعبیر توماس فریدمن، نویسنده مشهور نیویورکتایمز، استراتژی ایران «از حریف، دیوانهتر شدن» است. امری که چندان از رفتار بازیگر عقلانی پیشین ایران انتظار نمیرفت؛ به عبارتی دیگر، ایران اکنون رفتاری از خود بروز میدهد که سابقهای در منطق رفتاری پیشبینیپذیر آن در دیگر مواجهات تاریخی خود ندارد.
- ایران مدیریت هوشمند عبور و مرور در تنگه هرمز را همچنان در اختیار داشته اما خود همچنان از مسیر همین تنگه به چین نفت صادر میکند، امری که به تعبیر میدل ایست مانیتور، «تحقیری برای آمریکا» است.
- راشاتودی، اقدام ایران در اجرای عملیات نظامی علیه پایگاههای آمریکایی در منطقه و بسته نگاه داشتن تنگه هرمز را، اراده ایران برای به نمایش داشتن محدودیتهای قدرت آمریکا به جهانیان ارزیابی کرده است.
- عربستان تولید نفت خود را ۲۰ درصد کاهش داده و به حدود ۸ میلیون بشکه در روز رسانده است. این در حالی است که عربستان تامینکننده نیمی از نفتی است که از تنگه هرمز عبور داده میشود.
- به گزارش اکونومیست، اگر تنگه هرمز تا پایان ماه (۲ هفته دیگر) بسته بماند، میتوان انتظار داشت قیمت نفت خام به ۱۵۰ یا حتی ۲۰۰ دلار در هر بشکه برسد؛ این میتواند زمینهساز رکود جهانی شود.
- نفت که هفتۀ اول جنگ را با قیمت ۶۷ دلار شروع کرد، هفتۀ دوم را در مرز ۱۰۴ دلار به پایان برد، حالا در آغاز سومین هفتۀ بازارهای جهانی ۳۹ دلار افزایش پیدا کرده و به هر بشکه ۱۰۶ دلار رسیده است.
- آمریکا هر آنچه از قدرت نظامی خود در توان داشته علیه ایران به کار گرفته است: B-1، F-15، F-16، F-18، F-35، B-2، زیردریایی، ناوشکن، ناو هواپیمابر، هیمارس، سامانههای پدافندی پاتریوت و تاد؛ با این حال ایران همچنان دارد آنها را با پهپادهای ارزانقیمتی که صدای ماشینچمنزنی میدهند تحقیر میکند.
- عبور ایمن و بدون چالش از مسأله جانشینی درون بحران تمام عیار جنگ امکانپذیر شد، چنانچه به گزارش فارین افرز، آمریکا و اسرائیل با ترور آیتالله خامنهای، زمینهساز انتخاب فرزند وی در مقام رهبری بعدی ایران شدند و با دست خود معضل قدیمی جمهوری اسلامی برای انتخاب جانشین رهبری را حل کردند.
- وضعیت آشفته و تشدید در ابهام در آینده فراروی جنگ از دیگر موضوعات است چنانچه به گزارش نیوزویک، جنگ با ایران به جایی میرسد که شاید انتظارش نمیرفت. به طوری که پیامدهای این درگیری فراتر از میدان نبرد فیزیکی، به فضای سایبری و بازارهای مالی جهانی نفوذ کرده و ثابت کرده است که مرزهای سنتی جنگ دیگر وجود ندارند.
- مخدوش شدن اعتبار نظامی آمریکا و افزایش تردیدها نسبت به قدرت چتر دفاعی آمریکا در اذهان عمومی تا جایی که به گزارش مرکز مطالعات استراتژیک بینالمللی (CSIS)، جنگ اقتصادی حتی با کاهش شدت جنگ نظامی نیز میتواند تشدید شود. اعتبار چتر دفاعی ایالات متحده زیر سؤال رفته است.
- دشواریهای ناشی از وقفه در جریان تأمین پایدار انرژی در جهان و تأثیرات بلندمدت آن بر اقتصاد جهانی نیز از دیگر موضوعات جنگ است چنانچه به نقل از فایننشال تایمز، گلدمن ساکس تخمین میزند که جریان نفت عبوری از تنگه هرمز به ۶۰۰ هزار بشکه در روز کاهش یافته است. در حالی که سطح نرمال آن بالای ۱۹ میلیون بشکه بود - رقمی نزدیک به کل تولید نفت آمریکا.
- هدف قرار دادن و انهدام بیش از ۱۲۰ پهپاد من جمله پهپادهای بسیار پیشرفته و گرانقیمت ام کیو ۹، هرمون و هرمس، علاوه بر نشان دادن قدرت پدافندی نوین ایران، منجر به صدمه به اعتبار فناورانه آمریکا و رژیم در بعد نظامی و نیز کورشدن چشمهای راداری این هواگردهای مدرن و پنهانکار شده است.
بررسی و ارزیابی:
آنچه از مهمترین روندها و تحولات سیاسی، اقتصادی و نظامی از جنگ رمضان مورد استناد قرار گرفت، دلالت بر چند نکته اساسی دارد:
۱) دشمن متجاوز از حیث نظامی دیگر برگ برنده استفاده نشدهای ندارد و تا کنون نیز در دستیابی به اهداف اعلام خود از جنگ ناتوان بوده است.
۲) تابآوری پدافندی رژیم و کشورهای عربی به شدت و با سرعت در حال افول است و قدرت آفندی دشمن نیز به واسطه محدودیتهای چشمهای راداری و پرواز سوخترسان، با چالش جدی مواجه شده است.
۳) بازارهای جهانی بر اساس تداوم یک شوک نفتی طولانی مدت، اعتمادی به درمانهای مقطعی دستوری آمریکا ندارد و همچنان روند حاکم بر تالارهای بورس جهانی، ریزشی است.
۴) تابآوری داخلی در ایران همچنان بالا بوده و قدرت نظامی ایران نسبت به روز نخست جنگ تغییر نداشته و حتی از برگهای جدیدی در روند جنگ رونمایی کرده است.
۵) آمریکا و رژیم فاقد راهبرد روشنی برای ادامه جنگ هستند و در نوعی وضعیت بیبرنامگی قرار گرفتهاند در حالی که جمهوری اسلامی ایران در مدیریت جنگ هیچ شتابی نداشته و راهبرد خود در این مصاف را بر اساس برنامهای عقلانی و با احتساب سناریوهای زمانی مختلف طراحی کرده است.
۶) مقاومت اسلامی در منطقه چه در بخش فعال آن همچون عراق و لبنان و چه در بخش در آمادهباش و دست روی ماشه آن همچون یمن، برای نخستینبار از درون یک اتاق فرماندهی مشترک دست به اقدام میزنند و رفتارهای شتابزده و عاطفیشده از خود ابزار نمیکنند.
جمعبندی
هر چند جنگ در هفته سوم وارد ماهیتی متفاوت از دو هفته پیش از خود شده و دشمن متجاوز اصلیترین عامل پایداری ایران یعنی تابآوری اجتماعی آن را هدف قرار داده، و تلاش دارد تا با بمبارانهای کور، و هدف قراردادن منازل مسکونی عملا جنگ را به ساخت اجتماعی تسری دهد، با این همه، آگاهی، مقاومت و پایداری قهرمانانه ایرانیان آنها را در دستیابی به این هدف تاکنون ناکام گذاشته و در ادامه مسیر نیز ان شاء الله ناکام خواهد گذاشت و روند همزمانشده تهدیدات دشمنان با عملیاتهای قاطع نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران و نیز آمادگی کامل و قاطع برای پاسخگویی به هر تهدیدی در سطحی بالاتر، این طرح شوم دشمن را با شکست مواجه خواهد کرد و در صورت گذار از جنگ در هفته چهارم، روندهای موجود قطعاً پیامدهای وخیمی برای اقتصاد جهانی برجای خواهد گذاشت که جبران آن را به روندهای بلنددامنه منتقل خواهد کرد. ضمنا برگ برنده دیگر ایران در کنترل یکی دیگر آبراههای حیاتی جهانی، یعنی تنگه بابالمندب نیز هنوز به کار گرفته نشده و به یک معنا هنوز جنگ با مرحله جنگ کریدورها وارد نشده است. نکته دیگر که حائز توجه است اهمیت تنگه هرمز نه صرفا به جایگاه ممتاز آن در مقام یکی از اصلیترین گذرگاههای نفت با کیفیت جهانی محدود میشود، بلکه کریدوری برای عبور یکی از بزرگترین محمولههای گاز مایع، اوره، آمونیاک و گوگرد جهانی است که حتی یک روز توقف در شرایط فعلی، آسیبهای بلند دامنهای بر اقتصاد جهانی و زنجیره تأمین امنیت غذایی جهانی بر جای خواهد گذاشت.
