کاسبان جنگ و تحریم چگونه از تنش‌های خاورمیانه سود می‌برند؟

جنگ‌ها معمولا با روایت‌های سیاسی و امنیتی شناخته می‌شوند، اما در پس هر درگیری، شبکه‌ای از منافع اقتصادی، مالی و تجاری نیز جریان دارد که گاه برندگان اصلی میدان را نه دولت‌ها و ملت‌ها، بلکه گروه‌های ذی‌نفع و بازیگران بازارهای جهانی تشکیل می‌دهند. محمود خاقانی، کارشناس بین‌المللی انرژی، در یادداشتی با مرور نقش منابع انرژی، بازارهای مالی، تحریم‌ها و تحولات ژئوپلیتیکی، به این پرسش می‌پردازد که چگونه جنگ و تنش‌های منطقه‌ای می‌توانند به فرصتی برای سودآوری برخی بازیگران داخلی و خارجی تبدیل شوند و در مقابل، هزینه‌های سنگین آن بر دوش مردم و اقتصاد کشورها باقی بماند.

متن این یادداشت را در ادامه می‌خوانید:

از هزاران سال پیش تا کنون اختلافات و درنتیجه جنگ ها برای دست یابی و تسلط به منابع غنی معدنی نظیر عناصر کمیاب زیرخاکی ، نفت ، گاز ، ذغال سنگ و غیره بوده و می باشد. دراین راستا موقعیت جغرافیای سیاسی ( ژئوپلیتیک) ایران بین خلیج فارس ، دریای کاسپین – خزر، آسیای مرکزی ، قفقاز ، اروپا ، آسیا و بطور کلی هفت دریا به منظور تامین امنیت دست رسی به منابع غنی ثروت ملی مردم ایران و سایر کشورها در طول قرن نوزدهم ، قرن بیستم و حالا در قرن بیست ویکم از اهمیت ویژه ای برخوردار بوده و می باشد. بطوریکه انگلیسی ها برای تسلط درایران با رفاقت و رقابت با روسها قبل از انقلاب روسیه ( تاسیس شوروی سایق) ظلم های زیادی از قحطی بزرگ و قتل عام بیش از ده میلیون ایرانی گرفته تا کودتای 28 مردادماه 1332 با همکاری آمریکا و براندازی دولت ملی و منتخب مردم ایران ( دکتر محمد مصدق – ملی شدن صنعت نفت ) با روی کارآوردن دوباره حکومت دست نشانده پهلوی نه تنها برثروت ملی مردم ایران مسلط شدند بلکه از طریق ایران تمام منطقه خاورمیانه را تحت تسلط داشتند. 

مسائل اقتصادی و مالی 

به موازات درگیری های فیزیکی برای تسلط برمنابع غنی ثروت ملی کشورها رقابت ها و رفاقت در بازارهای مالی ، تجاری ، بورس با استفاده از ابزارهائی نظیر سهام ، بدهی ، مشتقات و نظیر آنها و بازار های پولی ( اعتبارات بانکی و نظام های دریافت و پرداخت پولی ) بصورت یک سلاح برای تسلط با زور بر درآمد های هنگفت و ثروت کشورهای درحال توسعه که از طریق فروش منابع نفت ، گاز ، عناصر کمیاب زیرخاکی وغیره بدست می آورند. 

بازارهای مالی : 

بازارهای سرمایه سهام (-ECM Equity capital markets) به حوزه‌هایی اشاره دارند که شرکت‌ها با فروش سهام، پول جمع می‌کنند. بازار اولیه انتشار سهام جدید مانند عرضه اولیه عمومی (IPO) و عرضه خصوصی را مدیریت می‌کند، در حالی که بازار ثانویه با سهام موجود و معاملات مشتقات سروکار دارد.

بازار سرمایه بدهی،The debt capital market بازاری برای معامله اوراق بهادار مانند اوراق قرضه و سفته است. بازارهای سرمایه بدهی توسط شرکت‌ها و دولت‌ها برای به دست آوردن بودجه بلندمدت ویا کسری بودجه استفاده می‌شوند.

مشتقات - Derivatives قراردادهای مالی هستند که بین دو یا چند طرف تنظیم می‌شوند و ارزش خود را از یک دارایی پایه، گروهی از دارایی‌ها یا یک معیار می‌گیرند. یک مشتقه می‌تواند در بورس یا خارج از بورس (OTC) معامله شود. قیمت مشتقات از نوسانات قیمت دارایی‌های پایه ناشی می‌شود.

بازارهای پولی : نظیر تحریم های دلاری و ... :

اختلافات در بازارهای مالی و پولی: رقابت ها ورفاقت ها بین دول ابرقدرت و سایرقدرت ها درمنطقه این روزها شرایطی را تعریف کرده است که علاوه برضرورت حل و فصل رقابت های سیاسی ونظامی باید راه حل های رفع اختلافات بازرگانی، تجاری، تعرفه ها، نرخ برابری ارزها و...تعریف شوند. 

نتایج تحریم ها و جنگ

همانطور که درایران ، آمریکا ، اروپا ، اسرائیل ، امارات ، ترکیه و سایر کشورها تجربه شد و هنوز می شود، تحریم ها برای بسیاری از کسانی که دستی در سیاست واقتصاد داشتند ودارند به ویژه در ایران (کاسبان تحریم ، مافیاها و...) منافع زیادی داشت و دارد. به همین دلیل با هرگونه طرح و برنامه برای مذاکره و به نتیجه رساندن توافق " برجام" مخالفت کردند و هنوز می کنند. درهمین حال جنگ 12 روزه ، اعتشاشات 18و19 دیماه و جنگ رمضان که از نهم اسفندماه 1404 شروع شد برای بسیاری که کاسبان جنگ نامیده می شوند سود آوری کلانی تا کنون داشته ودارد. شرکت های نفتی سودکلانی تاکنون برده اند. شرکت های تولید سلاح و دلالان سلاح سود کلانی نصیب شان شده است. دلالان به طور کلی در بخش های مختلف کالا ها و دارو سود کلانی داشته ودارند. قاچاقچیان همه چیز از جمله سوخت سودهای کلانی به جیب زده و می زنند.

کاسبی جنگ ترامپ:

 به گزارش شبکه های خبری درروز یک شنبه دهم خردادماه 1405 برخی از بررسی ها نشان داده است که دلالان وابسته به شخص دونالد ترامپ و شرکت های وابسته به خانواده دونالد ترامپ و حامیان او در حزب جمهوری خواه درطول سه ماه از شروع جنگ رمضان بیش از 3700 معامله یعنی روزی حدالاقل 40 معامله دربازار های بورس سهام ونفت انجام داده اند که بدلیل اطلاع از تصمیمات دونالد ترامپ وتاثیر گذاری دربازارها میلیاردها دلار سود بدست آورده اند. برخی هم با توجه به اینکه وقتی دونالد ترامپ تصمیمی را اعلام می کرد و با دنبال کردن خرید و فروش سهام و قرارداد هائی که شرکت های وابسته به دونالد ترامپ انجام می دادند سود های کلانی به دست آورده اند. درواقع همه این سود آوری ها به قیمت خون هائی است که از مردم منطقه درلبنان ، عراق ، ایران و سایر کشورها ریخته می شود. درگزارشی مطرح شد که دولت بوش هم در جنگ عراق که در سال 2003 میلادی شروع کرد اهداف مشابه ای را پیگیری کرد. نکته جالب توجه این است که دول رقیب آمریکا نظیر روسیه و چین هم سود های کلانی نصیب شان شده است و هنوز می شود. فقط مردم منطقه هستند که متضرر می شوند. حتی الیگارشی ها ( اصحاب ثروت وقدرت) حاکم دراین کشورها هم از تداوم تحریم ها و جنگ سود می برند که نمونه ای که در ایران آشکار شد در ماجرای قطع اینترنت، در مرحله اول فیلتر فروشی و درمرحله دوم اینترنت طبقاتی فروشی و گران کردن مواد خوراکی ، دارو ، درمان و همه چیز می باشد. درهمین حال با هرگونه مذاکره بدون اینکه راه حل جایگزینی ارائه کنند مخالفت می کنند. 

پشتوانه نفت و گاز برای دلار

از سال 1973 میلادی که دولت ریچارد نیکسون با خانواده آل سعود درعربستان توافق کرد که نفت را فقط به دلار بفروشند و بعد در سال 1975 میلادی از شاه و آل سعود خواست که دلار بعنوان ارز رسمی فروش نفت خام اوپک تصویب شود که شد ، پترودلار پا به عرصه وجود گذاشت و نفت و گاز بعنوان پشتوانه دلار دربازارهای مالی و اقتصادی پذیرفته شد. تاثیرتداوم جنگ رمضان و شکستن آتش بس توسط آمریکا در افزایش بهای نفت خام و نیز نرخ برابری دلار با سایر ارزها روز دوشنبه 11 خردادماه 1405 به گزارش رویترز موجب شد که قیمت طلا تحت فشار دلار قوی‌تر و افزایش قیمت نفت خام کاهش یافت، زیرا سرمایه‌گذاران منتظر تصمیم دونالد ترامپ، رئیس جمهور آمریکا، در مورد توافق پیشنهادی برای تمدید آتش‌بس با ایران بودند وخبری نشد. قیمت طلای فوری پس از رسیدن به بالاترین سطح دو هفته‌ای با 0.7 درصد کاهش به 4505.87 دلار در هر اونس رسید. معاملات آتی طلای ایالات متحده آمریکا برای تحویل در ماه اوت با 1.2 درصد کاهش به 4535.90 دلار رسید. افزایش نرخ دلار خرید شمش طلا را برای دارندگان سایر ارزها که باید ارزشان را به دلار تبدیل کنند گران تر کرد.

بازی ترامپ و مخالفان مذاکره دربازار نفت و کالا ها

 ترامپ روز جمعه نهم خردادماه 1405گفت به زودی در مورد توافق پیشنهادی برای تمدید آتش‌بس با ایران تصمیم خواهد گرفت، اگرچه صاحب نظران اینگونه ارزیابی کردند که بدلیل فعال شدن نفوذی های اسرائیل برای تحریک مخالفان مذاکرات در داخل ایران دو کشور هنوز در مورد مسائل مهمی که در این درگیری نقش داشته‌اند، اختلاف نظر دارند. اسرائیل، علیرغم اعلام آتش‌بس بیش از شش هفته پیش با دولت لبنان ، به سربازان اسرائیل دستور داد تا در لبنان پیشروی کنند. 

قیمت نفت : 

قیمت نفت روز دوشنبه 11 خردادماه 1405 بیش از 3 درصد افزایش یافت و نگرانی‌ها در مورد تورم و افزایش نرخ بهره درآمریکا ، اروپا و سایر کشورها را افزایش داد. در حالی که طلا به طور سنتی به عنوان یک پوشش خطر تورمی و حفظ ارزش پول ، جذابیت خود را در محیطی با نرخ بهره بالا به عنوان یک دارایی بدون بازده از دست می‌دهد.

میشل بومن، معاون رئیس فدرال رزرو آمریکا در امور نظارت به گزارش خبرگزاری ها ، روز جمعه نهم خردادماه 1405 گفت که تأثیر جنگ رمضان در خاورمیانه بر اقتصاد، اگرچه هنوز قابل کنترل می باشد، اما می‌تواند منجر به تورم مداوم شود که ممکن است نیاز به سیاست پولی سختگیرانه‌تر را ایجاب کند. به نظر آقای واترتا پایان سال 2026، طلا همچنان پتانسیل رسیدن به 5500 دلار را دارد، در صورتی که شرایط مساعدی ایجاد شود، به ویژه کاهش قیمت نفت و کاهش ارزش دلار، که با ادامه خرید قوی بانک‌های مرکزی و نقش طلا به عنوان یک پوشش ژئوپلیتیکی و تورمی پشتیبانی می‌شود. 

شرایط برای ایران 

اخیرا یکی از روزنامه های ایرانی کارخوبی انجام داد و دریک بررسی میدانی تاثیرات تورمی جنگ دراقتصاد ایران را منتشر کرد. این اقدام روزنامه داخلی کار افسران جنگ روانی موساد و سایرین را مشکل کرد که دائما از طریق رسانه های فارسی زبان برون مرزی اینگونه مطالب را برای تشویش اذهان عمومی به رخ مردم ایران می کشند. اقدام دولت در راستای اتصال اینترنت اگرچه هنوز بطور کامل وصل نشده است بهانه دیگری را ازدست افسران جنگ روانی دشمن گرفت. درهرحال واقعیت این است که تداوم تحریم های اقتصادی ، محاصردریائی ، حالت نه جنگ ، نه آتش بس پایدار ، نه صلح و...ذهن و جسم مردم ایران را تحت فشار قرارداده است. به همین دلیل برخی به طور مرتب چوب لای چرخ دولت می گذارند و سعی می کنند که اعتماد از دست رفته بین مردم ، نظام ودولت باز گردانده نشود.

چه باید کرد؟ 

کریس کوک مدیرارشد اسبق بورس نفت برنت دریای شمال اسکاتلند و طراح قراردادهای گاز طبیعی در بورس انگلیس ، مدیر گروه مطالعه کنندگان بورس بین المللی نفت ایران در جزیره کیش و پژوهشگر ارشد اسبق دانشگان کالج لندن درسال 1382 درهمایشی درتهران دررابطه با ساختار حقوقی ایران برای حل وفصل اختلافات نکات کلیدی بشرح زیررانام برد:

حکومت قانون: نظام مالی غرب براساس اعتبارات بانکی و مالکیت مطلق تعریف شده و به راحتی با قانون اساسی جمهوری اسلامی سازگاری ندارد. زیرا ، مالکیت مخازن نفت و گاز ایران قابل واگذاری به خارجی نیست . بنابراین قرارداد های مشارکت بنظر مناسب میرسند. 

توضیح : دراین راستا دردولت یازدهم با توجه به دورنمای موفقیت واجرائی شدن " برجام" و درنظر گرفتن این واقعیت که برای تعریف جایگاه ایران دراقتصاد جهانی، صنعت نفت ایران نیازمند مدل‌های قراردادی پیشرفته‌ای است که بتواند سرمایه‌گذاری خارجی را جلب و جذب کند، خطرات احتمالی را مدیریت و منافع ملی ایران را حفظ کند. بنابراین ، قراردادهای جدید نفتی ایران مشهور به IPC (Iranian Petroleum Contract) به عنوان نسل جدید قراردادهای نفتی ایران، معرفی شد تا جایگزینی برای مدل‌های قبلی مانند قراردادهای بیع متقابل - buyback باشد. این قراردادها با هدف افزایش تولید نفت، انتقال فناوری و جلب و جذب سرمایه‌گذاری خارجی طراحی شدند که متاسفانه با مخالفت های زیادی درداخل از سوی مخالفان برجام روبرو شد و اولین قرارداد که با شرکت توتال فرانسه و سینوپک چین برای فاز 11 پارس جنوبی بسته شد با خروج دونالد ترامپ دراردیبهشت ماه 1397 از برجام اجرائی نشد. 

حال وفصل اختلافات: توافق‌نامه‌ های مشارکت درخطرات /هزینه/ توافق برای تقسیم مازاد ( اضافه تولید) و حل اختلاف از طریق میانجیگری و داوری درایران سابقه طولانی دارد ودرصورت اطمینان سرمایه گذاران و طرفین قرارداد ها به بی طرفی، عدم مداخله به امورسیاسی واقتصادی ، عدم مداخله درامورسیاست خارجی و از همه مهمتر حصول اطمینان از سلامت قاضی و ساختار قوه قضائیه درایران به جای درج درقرارداد ها برای حل وفصل اختلافات در دادگاه هائی نظیر لندن اینگونه اختلافات دردادگاه های ایرانی قابل طرح ومهم ارزیابی می شوند.  

توضیح : یک نمونه از قراردادی که قابل طرح در دادگاه های ایران بود و به دلائل سیاسی به مراجع رسیدگی برون مرزی به ویژه دادگاه لندن ارجاع شد که ایران به پرداخت میلیاردها دلار جریمه محکوم شد و مالکیت ساختمان متعلق به صندوق های بازنشستگی ، پس انداز و رفاه کارکنان صنعت نفت بابت بخشی از جرائم از طریق رای دادگاهی در لندن به شرکت کرسنت منتقل شد. 

پارادوکس در داوری قراردادهای انرژی : پارادوکس در اصطلاح ادبی در کنار هم قرار گرفتن دو مفهوم متضاد و متناقض در متن ادبی و قرارداد ها می‌گویند. به این معنی که وقتی اختلافی دریک قرارداد نفتی ، گاز ، انرژی و نظیر آن به داوری ارجاع می شود ، کارشناس بین المللی انرژی و مسائل مالی بین المللی با قوانین شرعی درایران ناآشنا و برایش قابل پذیرش نیستند. درهمین حال کارشناس آشنا به امور شرعی مسائل مالی و انرژی بین المللی را نادیده می گیرد. 

توضیح: این موضوع دربسیاری از پرونده های اختلافی ایران با شرکت های خارجی و ازجاع آنها به داوری های بین المللی تجربه شده است. 

استفاده آمریکا از دلار بعنوان یک سلاح: آقای کریس کوک دولت آمریکا را متهم می کند که از طریق تحریم های دلاری از پول ملی آمریکا بعنوان یک سلاح علیه کشورهای دیگر استفاده می کند. به همین دلیل درسال 1382 درهمایشی درایران گفت که ایجاد یک نظام پولی و تسویه حساب بی طرف جهانی ضروری است. 

توضیح : دراین راستا بطور مثال گروه بریکس تلاش هائی را مد نظر دارد و بسیاری از کشورها تجارت ومعاملات با ارزملی شان را جایگزین دلار آمریکا کرده اند. 

تکنولوژی های نوین مالی و پولی : بنظر آقای کریس کوک هنوز زود است که تاثیر روش هائی که این روزها به رمز ارز ، بیت کوین و غیره شهرت دارند را درتجارت جهانی کامل و قابل اعتماد بدانیم. اما، درهرحال این روش های نوین نشان دادند که می توانند جایگزین ارزهائی نظیر دلار دربازارهای مالی و سرمایه گذاری بشوند ، منوط به این که در چارچوب ابزارها و موسساتی قابل اعتماد تعریف شوند.