مصلحت جامعه اسلامی جایگاهی فقهی و اصولی در مبانی شرع مقدس دارد که اهمیت آن پس از تشکیل نظام جمهوری اسلامی بیش از پیش متظاهر گردید. در نگاه حضرت امام خمینی(ره) مصلحت نظام و تشخیص آن بسیار مهم است از آنجایی که می تواند مخالف یک نظر فقهی و یا اصل قانون اساسی باشد و حتی بعضا هر دوی آن، اما با تشخیص کارشناسان خبره و آشنا با امور حکمرانی، جامعه و ملت ضرورت آن قطعی و اجتناب ناپذیر است. تا جائیکه امام خمینی(ره) در نامه 17 بهمن 1366 خود در تشکیل مجمع تشخیص مصلحت نظام می فرماید: «...مصلحت نظام از امور مهمهای است که گاهی غفلت از آن موجب شکست اسلام عزیز میگردد.»
ضرورت وجود نهادی یا تشکلی برای برون رفت از انسداد تصویب قوانین در دهه شصت و پس از آنکه برخی مصوبات مجلس شورای اسلامی در شورای نگهبان قانون اساسی مورد تائید قرار نگرفت و یا مخالف شرع یا قانون اساسی تشخیص داده شد و مجلس هم نتوانست نظرات شورای نگهبان را تامین کند احساس شد. زیرا بعضی مصوبات مجلس که دولت وقت نیز بر ضرورت آن تاکید داشت مراعا و معلق بین مجلس و شورای نگهبان باقی مانده بود. تا اینکه پس از نامه تعدادی از مسولان عالی کشور امام راحل بالاخره با تشکیل مجمعی که بعدا نام «مجمع تشخیص مصلحت نظام» بر آن نهاده شد موافقت کردند.
نامه حضرت امام خمینی در تاریخ 17 بهمن 1366 – صحیفه امام صفحه های464 و 465
«گرچه به نظر اینجانب پس از طی این مراحل زیر نظر کارشناسان، که در تشخیص این امور مرجع هستند، احتیاج به این مرحله نیست، لکن برای غایت احتیاط، در صورتی که بین مجلس شورای اسلامی و شورای نگهبان شرعاً و قانوناً توافق حاصل نشد، مجمعی مرکب از فقهای محترم شورای نگهبان و حضرات حجج اسلام: خامنهای، هاشمی، اردبیلی، توسلی، موسوی خوئینیها، و جناب آقای میرحسین موسوی، و وزیر مربوط، برای تشخیص مصلحت نظام اسلامی تشکیل گردد؛ و در صورت لزوم از کارشناسان دیگری هم دعوت به عمل آید و پس از مشورتهای لازم، رأی اکثریتِ اعضای حاضرِ این مجمع مورد عمل قرار گیرد. احمد در این مجمع شرکت مینماید تا گزارش جلسات به اینجانب سریعتر برسد.
حضرات آقایان توجه داشته باشند که مصلحت نظام از امور مهمهای است که گاهی غفلت از آن موجب شکست اسلام عزیز میگردد. امروز جهان اسلام نظام جمهوری اسلامی ایران را تابلوی تمام نمای حل معضلات خویش میدانند. مصلحت نظام و مردم از امور مهمهای است که مقاومت در مقابل آن ممکن است اسلام پابرهنگان زمین را در زمان های دور و نزدیک زیر سؤال برد، و اسلام آمریکایی مستکبرین و متکبرین را با پشتوانه میلیاردها دلار توسط ایادی داخل و خارج آنان پیروز گرداند. از خدای متعال میخواهم تا در این مرحله حساس آقایان را کمک فرماید.
به تاریخ 17 بهمن ماه 1366- روح الله الموسوی الخمینی»
این نامه در پاسخ به نامه برخی از مسولان عالی نظام و تشریح روند مصوبات مجلس شورای اسلامی نگاشته شده است. که حاوی چند نکته است:
- امام خمینی(ره) به عنوان یک فقیه جامع الاشرایط و ولی فقیه که با مبارزه و پشتوانه مردم، حکومت جمهوری اسلامی را با اساس دو رکت اساسی اسلامیت و جمهوریت بنا نهاده بود، به مصلحت جامعه اسلامی نگاهی گشاده و ژرف داشته اند تا جائیکه که غفلت از آن را موجب نه فقط شکست جمهوری اسلامی که شکست اسلام می دانسته اند. و یا بیان می دارند: «مصلحت نظام و مردم از امور مهمهای است که مقاومت در مقابل آن ممکن است اسلام پابرهنگان زمین را در زمانهای دور و نزدیک زیر سؤال برد، و اسلام امریکایی مستکبرین و متکبرین را با پشتوانه میلیاردها دلار توسط ایادی داخل و خارج آنان پیروز گرداند»
- امام خمینی(ره) با توجه به روند و مراحل تصویب مصوبات مجلس شورای اسلامی و اتخاذ دیدگاه کاشناسان دولت و دستگاه های اجرائی اصولا ضرورتی به تشکیل مجمع نمی دانسته اند و آنچه را که مجلس با رأی سه چهارم تصویب کرده را مصلحت جامعه اسلامی قلمداد می کرده اند که البته این نظر امام راحل با مخالفت شورای وقت نگهبان عملی نشد و امام برای برون رفت دستور به تشکیل مجمع دادند.
- حضرت امام خمینی(ره) برای تشخیص مصلحت نظام بر استفاده از کارشناسان تأکید داشته اند، تا جایی که علی رغم مراحل کارشناسی مصوبات مجلس در دولت و مجلس شورای اسلامی، باب حضور و استفاده از کارشناسان در مجمع را باز نگه داشته و علی رغم حضور وزیر مربوطه بر حضور کارشناسان در مجمع نیز تأکید می فرمایند.
- بنیانگذار جمهوری اسلامی وظیفه مجمع را فقط حل اختلاف مجلس و شورای اسلامی قرار می دهند.
مجمع تشکیل شده به در خواست مسولان عالی نظام و فرمان حضرت امام در سال 1368 و در جریان اصلاح قانون اساسی به عنوان یکی از موارد اصلاحی طرح، تصویب و مورد تایید مردم قرار می گیرد، اما در این مرحل وظایف دیگری نیز برای مجمع که در قانون اساسی بازنگری شده عنوان «مجمع تشخیص مصلحت نظام» انتخاب و در قانون اساسی تصریح می شود، تعریف می شود.
طبق قانون اساسی اهمّ وظایف مجمع تشخیص مصلحت نظام عبارتند از:
- اصل 112 قانون اساسی و اولین و مهم ترین وظیفه مجمع:
اصل 112 قانون اساسی بر تشکیل مجمع تشخیص مصلحت نظام اشعار می دارد و ترکیب اعضاء آن را تعیین می کند. طبق این اصل قانون اساسی حل اختلاف مجلس و شورای نگهبان و مشاور مقام معظم رهبری و سایر وظایف ارجاعی ار سوی ایشان از جمله وظایف مجمع برشمرده شده است.
اصل 112 قانون اساسی: «مجمع تشخیص مصلحت نظام برای تشخیص مصلحت در مواردی که مصوبه مجلس شورای اسلامی را شورای نگهبان خلاف موازین شرع و یا قانون اساسی بداند و مجلس با در نظر گرفتن مصلحت نظام نظر شورای نگهبان را تأمین نکند و مشاوره در اموری که رهبری به آنان ارجاع می دهد و سایر وظایفی که در این قانون ذکر شده است به دستور رهبری تشکیل می شود.
اعضای ثابت و متغیر این مجمع را مقام رهبری تعیین می نماید.
مقررات مربوط به مجمع توسط خود اعضا تهیه و تصویب و به تایید مقام رهبری خواهد رسید.»
- اصل 110 قانون اساسی و وظیفه خطیر تهیه و تدوین سیاستهای کلی نظام
اصل 110 قانون اساسی وظایف و اختیارات مقام معظم رهبری را بیان داشته است. در بند اول آن بر تعیین سیاست های کلی نظام اختصاص دارد که تصریح شده پس از مشورت با مجمع تشخیص مصلحت نظام. این یکی از وظایفی است که در قانون اساسی بر عهده مجمع تشخیص مصلحت نظام گذاشته شده است و امروز نیز بسیار مهم و راه گشا برای برون رفت از روزمرگی های دولت و مجلس می تواند باشد.
«اصل ۱۱۰ قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران:
وظایف و اختیارات رهبر:
- تعیین سیاستهای کلّی نظام جمهوری اسلامی ایران پس از مشورت با مجمع تشخیص مصلحت نظام.
- نظارت بر حُسن اجرای سیاستهای کلّی نظام.
- فرمان همهپرسی.
- فرماندهی کل نیروهای مسلح.
- اعلان جنگ و صلح و بسیج نیروها.
- نصب و عزل و قبول استعفای: الف- فقهای شورای نگهبان .ب- عالیترین مقام قوه قضائیه. ج- رئیس سازمان صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران. د- رئیس ستاد مشترک. هـ- فرمانده کل سپاه پاسداران انقلاب اسلامی. و- فرماندهان عالی نیروهای نظامی و انتظامی.
- حل اختلاف و تنظیم روابط قوای سهگانه.
- حل معضلات نظام که از طُرُق عادی قابل حل نیست، از طریق مجمع تشخیص مصلحت نظام.
- امضاء حکم ریاست جمهوری پس از انتخاب مردم- صلاحیت داوطلبان ریاست جمهوری از جهت دارا بودن شرایطی که در این قانون میآید، باید قبل از انتخابات به تأیید شورای نگهبان و در دوره اول به تأیید رهبری برسد.
- عزل رئیسجمهور با در نظر گرفتن مصالح کشور پس از حکم دیوان عالی کشور به تخلف وی از وظایف قانونی، یا رأی مجلس شورای اسلامی به عدم کفایت وی بر اساس اصل هشتاد و نهم.
- عفو یا تخفیف مجازات محکومین در حدود موازین اسلامی پس از پیشنهاد رئیس قوه قضائیه.
رهبر میتواند بعضی از وظایف و اختیارات خود را به شخص دیگری تفویض کند.
- حل معضلات نظام ارجاعی از سوی مقام معظم رهبری
بر اساس بند 8 اصل 110 قانون اساسی که وظایف و اختیارات رهبری را یان کرده، یکی دیگر از وظایف مهم مجمع تشخیص مصلحت نظام، حل معظلات نظام که از طرق عادی قابل حل نیست، می باشد. یافتن راه حل برای برخی معضلات نظام از سوی مقام معظم رهبری به این مجمع ارجاع می شود تا بازوی مشورتی ایشان باشد. با توجه به ترکیب اعضای مجمع تشخیص مصلحت نظام و عضویت سران سه قوه و افرادی از صاحب نظران و مسئولان سابق و اسبق قوا، ظرفیتی گرانسنگ در اختیار نظام قرار دارد تا بتواند معضلات سر راه نظام را برطرف سازد.
در این بند از اصل 110 قانون اساسی آمده است: «حل معضلات نظام که از طُرُق عادی قابل حل نیست، از طریق مجمع تشخیص مصلحت نظام.»
- مجمع تشخیص مصلحت نظام برخی وظایف دیگری را نیز دوش دارد که می توان اسم دفعتی بدان نام نهاد از جمله ارایه مشورت به مقام معظم رهبری در هنگام بازنگری در قانون اساسی و ارائه موارد پیشنهادی اصلاحی و عضویت اعضای دائم مجمع در شورای بازنگری قانون اساسی -اصل 177 قانون اساسی- و یا انتخاب یکی از فقهای شورای نگبان برای عضویت در شورای موقت رهبری اصل 111 قانون اساسی.
آنچه وظیفه مجمع تشخیص مصلحت نظام را خطیر کرده است یکی حضور در امر قانونگذاری در هنگام بروز اختلاف بین مجلس شورای اسلامی و شورای نگهبان است که در این هنگام تشخیص مصلحت جامعه بسیار حائز اهمیت است. این مهم از آنجا که با تشخیص مصلحت، امری شرعی و یا امری قانونی-اساسی-کنار گذاشته می شود باید بسیار متقن و دقیق باشد تا با کمترین عبور از شرع و قانون اساسی صلاح جامعه دیده شود و خسرانی متوجه جامعه نشود.
از سوی دیگر مجمع تشخیص مصلحت نظام وظیفه خطیر و بسیار حساس بررسی، تدوین و تصویب سیاست های کلی نظام را بر عهده دارد که هرچند در این مهم مجمع بازوی مشورتی مقام معظم رهبری می باشد، اما چون بدیلی برای آن وجود ندارد، می توان گفت ریل گذاری میان مدت و بلند مدت کشور در تدوین سیاست های کلی نظام نهفته است که تاثیر بسیاری در جهت گیری های کشور دارد. در این مهم است که بنیانگذار جمهوری اسلامی با ژرف اندیشی تمام فرمودند: «مصلحت نظام از امور مهمهای است که گاهی غفلت از آن موجب شکست اسلام عزیز میگردد». در اصل یکی از ارکان حاکمیت که سبب بن بست شکنی می شود همین مجمع تشخیص مصلحت نظام و امر مهم تشخیص مصلحت جامعه است.
مقام معظم رهبری در فرازی در این باره می فرمایند. «مجمع تشخیص مصلحت نظام، نهادی مهم، تعیینکننده، راهگشاست» و یا در فرازی دیگر می فرمایند: «بنبست شکنی، گرهگشایی و پویایی نظام از یک سو و تعیین سیاستهای کلی نظام و تضمین ثبات این سیاست ها از سوی دیگر، دو بعد مجمع تشخیص مصلحت نظام است.»
مجمع تشخیص مصلحت نظام که با نگاه آینده نگر امام راحل در سال 1366 تشکیل شد و با همین نگاه در سال 1368 به قانون اساسی افزوده گردید. امروز هم این تشکل و هم امر مهم و خطیر مصلحت اندیشی موجب بن بست شکنی در امر مهم حکمرانی شده و راهگشا باشد و این شندنی نیست، مگر با تشخیص صحیح در زمان درست. دو عنصری که همواره نجات بخش جوامع بوده اند.
