مدیرعامل هلدینگ گردشگری تأمین اجتماعی، با اشاره به رویکرد این مجموعه گفت: هگتا در شرایطی که مشکلات اقتصادی، تحریم، تورم و کاهش تقاضا بخش گردشگری را تحت تأثیر قرار داده، تلاش میکند به جای اینکه صرفاً داراییهای موجود را اداره کند، از ظرفیت آنها برای ایجاد خدمات و مقاصد جدید گردشگری استفاده کند.
سفر از تهران با قطار شروع شد؛ مقصد رشت بود و از آنجا مسیر با خودرو تا انزلی ادامه پیدا کرد. قرار بود در این سفر، بخشی از ظرفیتهای گردشگری هلدینگ گردشگری تأمین اجتماعی، هگتا، از نزدیک دیده شود؛ اما مسیر سفر خودش به بخشی از روایت تبدیل شد: قطار، جاده، ساحل و مجموعهای که بیش از پنج دهه از شکلگیری آن میگذرد و حالا قرار است دوباره تعریف شود.
«روایت شمال؛ از ریل تا گردشگری، از ساحل تا سلامت» عنوان این تور رسانهای بود؛ سفری که بهجای تمرکز بر یک پروژه، چندتکه از تصویری را کنار هم گذاشت که هگتا از آینده فعالیتهایش در گردشگری ترسیم میکند.
تصویر از ریل شروع میشود و در انزلی به یک سؤال میرسد: با داراییهای قدیمی گردشگری چه میشود کرد؟
دهکدهای ۵۳ساله، پروژههایی با کارکردهای تازه
دهکده ساحلی انزلی حدود ۲۰۰ هکتار وسعت دارد و شکلگیری آن به دهه ۵۰ بازمیگردد؛ مجموعهای که در محدودهای نیزاری شکل گرفت و بهتدریج به یکی از مجموعههای شناختهشده ویلایی ساحلی در شمال کشور تبدیل شد.
امروز در کنار ویلاها و واحدهای اقامتی قدیمی، ساختوسازهای تازهای در جریان است.
در یکی از پروژهها، ۱۴ پلاک برای ساخت ویلا با استفاده از سازههایی متشکل از ۲۱ قطعه در نظر گرفته شده است. قطعات در محل به یکدیگر متصل میشوند و به گفته مجریان، همین روش سرعت اجرای پروژه را بالا میبرد.
سید میثم سید باقری، مدیرعامل شرکت دهکده ساحلی، میگوید نصب سازه هر ویلا حدود سه روز زمان میبرد و عملیات ساخت هر واحد از اجرای سازه تا تکمیل و تحویل، حدود چهار ماه طول میکشد.
هنگام بازدید، سازه حدود ۱۰ واحد نصب شده بود و چهار واحد دیگر در حال اجرا بود.
در زمین دیگری نیز ساخت هشت ویلا دنبال میشود؛ زمینی که بنا بر توضیحات ارائهشده، مصادرهای بوده و بعدها به هگتا واگذار شده است. طراحی این مجموعه باتوجهبه توپوگرافی زمینهای شیبدار انجام شده است.
اما هنوز مشخص نیست این واحدها در نهایت با چه مدلی وارد چرخه گردشگری شوند. مسئولان پروژه میگویند ویلاها با کانسپت گردشگری ساخته میشوند، اما باتوجهبه هزینه ساخت و درآمدهای پیشبینیشده، واگذاری آنها نیز در حال بررسی است.
بنابراین، مسئله فقط اضافهشدن چند واحد اقامتی نیست؛ مسئله، جایگاهی است که این ظرفیتها قرار است در مدل اقتصادی دهکده پیدا کنند.
از کارگاه قدیمی تا دهکده سلامت
در بخش دیگری از دهکده، ساختمانی که زمانی فضای تجهیز کارگاه ساخت مجموعه بود، در زمینی حدود چهارهزار مترمربع در حال تغییر کاربری است؛ مقصد جدید، «دهکده سلامت و تندرستی» است.
سید باقری میگوید: این پروژه درمانمحور نیست. ایده، ترکیب اقامت و تفریح با خدماتی برای سلامت جسم و آرامش روان است؛ از تغذیه و مشاوره سلامت گرفته تا ریلکسیشن و ماساژ. «کافه سلامت» نیز بخشی از طرح است.
در مدل طراحیشده برای این پروژه، خدماتی مانند مشاوره سلامت، ماساژدرمانی، برنامههای ذهنآرامی و اتاق آرامش پیشبینی شده است. توسعه خدماتی مانند عضویت و اشتراک، فروش محصولات سلامت و تندرستی، خدمات دیجیتال و فروش اینترنتی محصولات، بستههای سلامت سازمانی و برگزاری رویدادها و کارگاهها نیز از دیگر ظرفیتهای پیشبینیشده است.
برای مرحله بعد، حدود ۱۰ واحد اقامتی با الگوی کلبههای سوئیسی در نظر گرفته شده که به گفته مسئولان، قرار است طی حدود سه ماه آینده تکمیل شود.
بر اساس برنامهریزی پروژه، زمان اجرای کل طرح دهکده سلامت یک سال پیشبینی شده و بخش قابلتوجهی از آن اکنون انجام شده و به مرحله نزدیک به بهرهبرداری رسیده است. تکمیل کلبههای اقامتی، بخشی از مرحله توسعه این پروژه محسوب میشود.
پس از آن، امکان برگزاری تورهای چندروزه سلامت پیشبینی شده است؛ تورهایی چهارروزه تا یکهفتهای که قرار است اقامت، تفریح، تغذیه و خدمات سلامت را در یک تجربه واحد ترکیب کنند.
بازنشستگان تأمین اجتماعی یکی از گروههای هدف هستند و گروههای شغلی پراسترس نیز در بازار هدف پروژه قرار دارند. همکاری با یک مجموعه دانشگاهی در حوزه طب سنتی نیز برای این طرح پیشبینی شده است.
در این مدل، سلامت قرار است بخشی از دلیل سفر باشد، نه خدمتی فرعی در کنار اقامت.
بر اساس مدل مالی پروژه، درآمد سالانه دهکده سلامت ۶۷۹ هزار و ۲۰۰ میلیون ریال برآورد شده است؛ رقمی که قرار است از مجموعهای از خدمات اقامتی، سلامت، عضویت، فروش محصولات و سایر فعالیتهای پیشبینیشده به دست آید.
از اداره دارایی تا ساخت مقصد
علیرضا تابش، مدیرعامل هگتا، در جریان بازدید از دهکده ساحلی، رویکرد این مجموعه را حرکت از اداره صرف داراییها به سمت ارزشآفرینی توصیف میکند.
به گفته او، در شرایطی که مشکلات اقتصادی، تحریم، تورم و کاهش تقاضا بر گردشگری اثر گذاشته، هگتا تلاش میکند از ظرفیت داراییهای موجود برای ایجاد خدمات و مقاصد جدید استفاده کند.
تابش دهکده سلامت انزلی را نمونهای از این رویکرد میداند؛ مجموعهای که بیش از ۵۳ سال سابقه دارد و با الگوی اقامت ویلایی شکلگرفته، اما اکنون بخشی از ظرفیت آن میتواند به خدمات رفاهی، تفریحی و سلامت اختصاص پیدا کند.
به گفته او هدف این است که فردی که برای اقامت و تفریح به دهکده میآید، بتواند در همان سفر از خدمات سلامت و تندرستی نیز استفاده کند.
در این میان، «همافزایی» میان شرکتهای زیرمجموعه هگتا نیز اهمیت پیدا میکند. تابش میگوید این سیاست طی حدود دو سال گذشته بیشتر موردتوجه قرار گرفته و شرکتهایی مانند گروه هتلهای هما، رجا، آژانس تأمین، آبادگران مشهد و ایرانگردی و جهانگردی، هر کدام بخشی از زنجیره گردشگری را در اختیار دارند.
اگر این ظرفیتها به یکدیگر متصل شوند، حملونقل، اقامت، تور و سایر خدمات میتوانند بهجای فعالیتهای جداگانه، بخشی از یک تجربه واحد سفر باشند.
وقتی خود قطار بخشی از سفر میشود
در این زنجیره، راهآهن فقط وسیله جابهجایی نیست.
تابش میگوید یکی از محورهای فعالیت هگتا، در کنار تعمیر و بازسازی واگنهای رجا، توسعه تورهای ریلی است؛ همکاریای که به گفته او به رجا محدود نمیشود و با شرکتهای مختلف ریلی دنبال میشود.
در شرکت حملونقل ریلی رجا، بازسازی و نوسازی سطح ۲ واگنهای خلیجفارس و سیمرغ در دستور کار قرار گرفته است. این واگنها که عمر آنها بیش از ۴۵ سال است، با بازسازی کامل برای دریافت مجوز ۱۰ سال سیر مجدد آماده خواهند شد.
همچنین برنامه پنجستاره کردن بخشی از واگنهای چهارستاره رجا شامل ۲۴ دستگاه واگن غزال، ۱۲ دستگاه واگن سپهر و ۲۴ دستگاه واگن سریر برای ارتقای سطح خدماتدهی به مسافران پیشبینی شده است.
بازسازی واگنهای سپهر و سریر نیز در مرحله عقد قرارداد قرار دارد و با مشارکتبخش خصوصی و برداشت سرمایه از محل فروش بلیت دنبال میشود.
ایده روشن است: سفر از لحظه سوارشدن آغاز شود و قطار، اقامت و برنامه گردشگری در قالب یک تجربه به هم متصل شوند.
در این نگاه، ارزش بازسازی ناوگان فقط به خود واگن محدود نمیشود؛ مسئله، کیفیت سفری است که از حرکت آغاز میشود و تا اقامت و بازگشت ادامه پیدا میکند.
داراییهای قدیمی، نقاط تازه در نقشه گردشگری
این رویکرد به انزلی محدود نیست. در لاهیجان، هتل فجر قرار است پس از بازسازی، تجهیز و تکمیل استانداردهای لازم، بهعنوان هتل چهارستاره گروه هتلهای هما به بهرهبرداری برسد. این هتل از داراییهای سازمان تأمین اجتماعی است و قرار است با نام «هتل همای لاهیجان» فعالیت کند.
این پروژه باهدف توسعه گردشگری محلی، داخلی و منطقهای و بهعنوان یکی از حلقههای اقامت و خدمات در زنجیره گردشگری شمال کشور تعریف شده است. بازسازی اتاقها و سوئیتها، نوسازی لابی، رستوران و کافیشاپ، ایجاد سالنهای چندمنظوره و همایش، تجهیز آشپزخانه صنعتی، بهسازی تأسیسات و ایجاد امکانات رفاهی و هوشمند از جمله برنامههای پیشبینیشده برای آن است.
بر اساس برنامهریزی پروژه، مطالعات و طراحی پس از انتقال مالکیت دو ماه، بازسازی و تجهیز هشت تا ۱۲ ماه و راهاندازی آزمایشی یک ماه پیشبینی شده است.
در مشهد، پروژه آبادگران در منطقه کوه سنگی بیش از ۹۰ درصد پیشرفت فیزیکی دارد و بهرهبرداری از آن برای اسفند ۱۴۰۵ پیشبینی شده است؛ پروژهای که قرار است ظرفیت اقامتی در رده سه تا چهارستاره به گردشگری مشهد اضافه کند.
در اردبیل نیز استانداری ۱۵ هکتار زمین را در قالب تفاهمنامهای سهساله در اختیار هگتا قرار داده است. پروژه آبدرمانی اردبیل در شهرستان نیر، در زمینی به مساحت ۱۵۰ هزار مترمربع و با زیربنای ۱۱ هزار و ۹۶۰ مترمربع تعریف شده و سرمایهگذاری پیشبینیشده برای آن حدود سه همت اعلام شده است.
این پروژه در قالب تفاهم میان هگتا، اداره کل میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی استان اردبیل، استانداری اردبیل و شرکت آب منطقهای استان دنبال میشود.
مقیاس این پروژهها متفاوت است، اما منطق آنها مشترک است: بازگرداندن ظرفیتهای موجود به چرخه گردشگری و پیداکردن کارکردی تازه برای داراییهایی که از قبل وجود داشتهاند.
طبیعت؛ جایی برای توسعه کم مداخله
وقتی مقصد از شهر و ساحل به طبیعت میرسد، همین منطق باید بااحتیاط بیشتری اجرا شود.
هگتا ظرفیتهایی را در گلوگاه مازندران بررسی کرده و به گفته تابش، دو گروه سرمایهگذار در حال مطالعه برای فعالیت در این منطقه هستند.
در گلستان نیز تفاهمنامهای با محیطزیست برای استفاده از بخشی از ظرفیت پارک ملی گلستان در حوزه گردشگری بسته شده است.
تابش تأکید دارد که هدف، ساخت پروژههای سنگین و تجملاتی در مناطق طبیعی نیست. گردشگران باید به شکل هدفمند وارد این مناطق شوند؛ با مسیر و خدمات مناسب و با کمترین آسیب به محیطزیست.
در گردشگری طبیعت، همین نقطه تعیینکننده است: چیزی که گردشگر را جذب میکند، طبیعت است و اگر توسعه بدون ملاحظه انجام شود، همان جاذبه میتواند نخستین قربانی توسعه باشد.
مقصد فقط با سرمایه ساخته نمیشود
در روایت تابش از توسعه گردشگری، جامعه محلی نیز جایگاه مشخصی دارد. او معتقد است هگتا یک مجموعه اقتصادی است و باید عملکرد اقتصادی خود را نشان دهد، اما گردشگری را نمیتوان صرفاً با سودآوری یک پروژه سنجید.
مردمی که در مقصد زندگی میکنند نیز بخشی از معادلهاند. تابش با اشاره به پروژههای انزلی، چابهار و مناطق طبیعی تأکید میکند که جامعه محلی باید در فرایند توسعه گردشگری دیده شود و توسعه پایدار زمانی شکل میگیرد که گردشگر و جامعه میزبان هر دو از آن رضایت داشته باشند.
اگر این نگاه در مرحله اجرا هم حفظ شود، مرز میان «ساخت پروژه» و «ساخت مقصد» روشنتر خواهد شد.
بعد از ساخت، تازهکار شروع میشود
ساخت ویلا، آمادهسازی یک مجموعه سلامت یا ارتقای یک هتل، بخش قابلمشاهده ماجراست. بخش دشوارتر، ساختن بازار برای آن است.
در انزلی، گردشگر باید دلیلی برای ماندن داشته باشد. در لاهیجان، هتل جدید باید بتواند در شبکه سفر شمال قرار بگیرد. در گردشگری سلامت، خدمات باید آنقدر متمایز باشند که فرد برای آنها سفر کند، نه اینکه فقط در زمان اقامت از آنها استفاده کند.
و در گردشگری ریلی، مسیر باید خودش بخشی از تجربه باشد. اینجاست که تفاوت میان «فعالسازی دارایی» و «خلق مقصد» خود را نشان میدهد.
ممکن است یک دارایی از حالت بلااستفاده خارج شود و درآمد ایجاد کند؛ اما مقصد گردشگری به چیزی بیش از درآمد یک پروژه نیاز دارد. باید گردشگر را جذب کند، ماندگاری ایجاد کند و بخشی از ارزش ایجادشده را در اقتصاد محلی باقی بگذارد.
از ریل تا مقصد
سفر «روایت شمال» بیشتر از آنکه فهرستی از پروژههای هگتا باشد، تصویری از یک تغییر جهت بود.
داراییهایی که سالها وجود داشتهاند، حالا قرار است دوباره به چرخه گردشگری برگردند؛ بعضی با تغییر کارکرد، بعضی با بازسازی و بعضی با مشارکت سرمایهگذاران جدید.
اما میان «فعالکردن یک دارایی» و «ساختن یک مقصد» فاصلهای وجود دارد که با افتتاح پروژه پر نمیشود.
در دهکده ساحلی انزلی، پاسخ این سؤال هنوز در حال شکلگرفتن است. ویلاهای جدید در کنار ساختمانهای قدیمی ساخته میشوند، یک کارگاه سابق به دهکده سلامت تبدیل میشود و ایده اتصال اقامت، سلامت و تفریح در حال آزموده شدن است. در بخشهای دیگر زنجیره نیز هتلها بازسازی میشوند، واگنها به چرخه سفر برمیگردند و پروژههای تازهای برای ورود به بازار گردشگری تعریف شدهاند.
مقصد زمانی شکل میگیرد که این ظرفیتها بتوانند گردشگر را به سفر ترغیب کنند، او را بیشتر نگه دارند و بخشی از ارزش ایجادشده را در اقتصاد همان منطقه باقی بگذارند.
شاید به همین دلیل، مهمترین تصویر این سفر نه یک ویلای تازهساز بود و نه یک پروژه در حال ساخت؛ بلکه مسیری بود که از قطار آغاز شد و به مجموعهای رسید که حالا باید برای داراییهای قدیمی خود، کارکردی تازه پیدا کند.
هگتا حالا بخش مهمی از این مسیر را طی کرده است و اینکه این داراییها در ادامه به مقصد تبدیل شوند، آزمون مرحله بعد است.
