گزارش جماران؛ درمان در بیمارستان، برای بسیاری از خانواده‌ها هزینه‌ای سنگین بشمار می آید؛ اما این هزینه برای مهاجران افغانستانی که بیمه ندارند و درآمدشان از کارگری و مشاغل کم‌درآمد تأمین می‌شود، می‌تواند به مانعی جدی برای دسترسی به خدمات پزشکی تبدیل شود. در این میان، پرسش مهمی درباره نحوه محاسبه هزینه درمان اتباع افغانستانی ساکن ایران مطرح است. " آیا فردی که سال‌ها در ایران زندگی کرده، حتی در ایران متولد شده یا برای تأمین معاش خانواده کار می‌کند، باید با همان ضوابطی ارزیابی شود که برای گردشگر سلامت در نظر گرفته می‌شود؟
" بررسی اخبار منتشرشده در رسانه‌های داخلی، اظهارات مسئولان بیمه سلامت و اطلاعات نهادهای بین‌المللی نشان می‌دهد که وضعیت بیمه‌ای مهاجران یکسان نیست و بخشی از پناهندگان آسیب‌پذیر از حمایت‌های بیمه‌ای برخوردارند؛ با این حال، هزینه بیمه، شرایط اقامت و محدودیت‌های مالی همچنان محل پرسش است. روشن شدن تعرفه‌های قانونی، نحوه محاسبه صورتحساب بیمارستان‌ها و وضعیت مهاجران فاقد پوشش بیمه‌ای، می‌تواند به پاسخ‌گویی دقیق‌تر درباره یکی از حساس‌ترین مسائل زندگی مهاجران در ایران کمک کند.
تفاوت بیمار مقیم با گردشگر سلامت
یکی از پرسش‌های اصلی در موضوع هزینه درمان مهاجران افغانستانی، تفاوت میان فردی که با هدف دریافت خدمات پزشکی به ایران سفر می‌کند و فردی که سال‌هاست در ایران زندگی می‌کند و برای درمان بیماری خود به بیمارستان مراجعه می‌کند. "گردشگری سلامت" به سفر افراد به کشوری دیگر با هدف دریافت خدمات پزشکی گفته می‌شود. در مقابل، بسیاری از مهاجران افغانستانی ساکن ایران برای کار، زندگی و تأمین معاش خانواده خود در این کشور حضور دارند. برخی از آنان سال‌ها در ایران زندگی کرده‌اند و حتی در همینجا متولد شده‌اند؛ با این حال، وضعیت اقامتی و بیمه‌ای آنان با شهروندان ایرانی تفاوت جدی دارد.
در چنین شرایطی، این پرسش مطرح می‌شود که اگر یک مهاجر فاقد بیمه برای بستری، جراحی یا دریافت خدمات تخصصی به بیمارستان مراجعه کند، هزینه خدمات او براساس کدام تعرفه محاسبه می‌شود؟ آیا صرف نداشتن بیمه، مبنای اعمال تعرفه متفاوت است یا مقررات دیگری درباره وضعیت اقامت و نوع خدمات درمانی وجود دارد؟
برای پاسخ به این پرسش، باید میان سه موضوع تفاوت گذاشت؛ هزینه کامل خدمات درمانی برای فرد فاقد بیمه، حق بیمه‌ای که فرد برای برخورداری از پوشش درمانی پرداخت می‌کند و تعرفه‌ای که بیمارستان برای ارائه خدمات به گروه‌های مختلف بیماران در نظر می‌گیرد. این سه موضوع به یکدیگر مرتبط‌اند، اما یکسان نیستند.
۹۵ هزار تبعه خارجی آسیب‌پذیر تحت پوشش بیمه سلامت
خبرگزاری تسنیم در گزارشی که در فررودین ۱۴۰۳ با عنوان «سازمان ملل هزینه حق بیمه اتباع آسیب‌پذیر را پرداخت می‌کند»، به نقل از جمشید شایانفر، مدیرکل وقت بیمه‌گری و جذب منابع سازمان بیمه سلامت ایران، اعلام کرد که ۹۵ هزار نفر از اتباع خارجی آسیب‌پذیر تحت پوشش بیمه پایه سلامت قرار گرفته‌اند و هزینه حق بیمه آنان از سوی کمیساریای عالی سازمان ملل متحد در امور پناهندگان تأمین می‌شود.
این خبر نشان می‌دهد که برای بخشی از اتباع خارجی آسیب‌پذیر، سازوکاری حمایتی در حوزه بیمه سلامت وجود داشته است؛ سازوکاری که هدف آن کاهش موانع مالی دسترسی به خدمات درمانی است. با این حال، رقم اعلام‌شده به‌تنهایی مشخص نمی‌کند که چه تعداد از کل مهاجران افغانستانی ساکن ایران فاقد بیمه‌اند، چند نفر توان پرداخت حق بیمه را ندارند و چه میزان از هزینه‌های بیمارستانی آنان از منابع حمایتی تأمین می‌شود. ضمن اینکه این عدد (۹۵ هزار نفر) فاصله بسیاری با تعداد کل مهاجرین افغانستانی ساکن ایران دارد.
محمدمهدی ناصحی، مدیرعامل سازمان بیمه سلامت ایران، از تفاوت حق بیمه سلامت دارندگان کارت آمایش با شهروندان ایرانی خبر داد. بر اساس این گزارش، حق بیمه اعلام‌شده برای دارندگان کارت آمایش ۸۰ درصد بیشتر از حق بیمه شهروندان ایرانی عنوان شده بود. در همان گزارش آمده است که کمتر از ۱۰۰ هزار نفر از مهاجران دارای کارت آمایش با حمایت کمیساریای عالی سازمان ملل متحد در امور پناهندگان، تحت پوشش بیمه اقشار آسیب‌پذیر قرار داشته‌اند.
این نکته نیز حائز اهمیت است، تفاوت حق بیمه را نباید با تفاوت تعرفه خدمات بیمارستانی یکی دانست. حق بیمه مبلغی است که برای برخورداری از پوشش بیمه‌ای پرداخت می‌شود، در حالی که تعرفه درمانی به هزینه خدمات پزشکی مربوط است. برای نتیجه‌گیری درباره اینکه آیا از مهاجران فاقد بیمه تعرفه‌ای مشابه گردشگران سلامت دریافت می‌شود، همچنان باید مقررات مشخص تعرفه‌گذاری بررسی شود.
باید در نظر داشت که همین آمار ۸۰ درصد نیز فشار مضاعفی بر مهاجرین افغانستانی است زیرا عمده مهاجرین از اقشار کم درآمد جامعه هستند ضمن اینکه بسیاری از مهاجرین با پاسپورت در ایران زندگی می‌کنند و با این افراد عملا مانند توریست خارجی که برای درمان به ایران آمده برخورد می شود.
بیمه سلامت پناهندگان؛ چه کسانی مشمول حمایت‌اند؟
بر اساس اطلاعات منتشرشده از سوی کمیساریای عالی سازمان ملل متحد در امور پناهندگان، مرحله دوازدهم طرح بیمه سلامت پناهندگان از ۶ اسفند ۱۴۰۴ آغاز شده است. این طرح برای پناهندگان دارای کارت آمایش، کارت هویت یا برگه تردد معتبر در نظر گرفته شده و پناهندگان آسیب‌پذیر واجد شرایط، از جمله برخی بیماران مبتلا به بیماری‌های خاص، می‌توانند در چارچوب ضوابط اعلام‌شده از پوشش رایگان بهره‌مند شوند.
در همین حال، سایر پناهندگان واجد شرایط نیز می‌توانند مطابق مقررات طرح و با پرداخت حق بیمه در آن ثبت‌نام کنند. بنابراین، وضعیت بیمه‌ای همه مهاجران یکسان نیست و برخورداری از مدارک معتبر و قرار گرفتن در گروه‌های مشمول، در دسترسی به حمایت‌های بیمه‌ای اهمیت دارد.
در بحث هزینه درمان مهاجران افغانستانی، وضعیت افرادی که سال‌ها در ایران زندگی کرده‌اند یا در این کشور متولد شده‌اند، حساسیت ویژه‌ای دارد. تولد در ایران به‌خودی‌خود به معنای برخورداری از تابعیت ایرانی یا یکسان بودن وضعیت اقامتی با شهروندان نیست؛ اما این واقعیت نیز وجود دارد که برخی مهاجران، بخش عمده زندگی خود را در ایران گذرانده‌اند و از راه کار و فعالیت اقتصادی در جامعه حضور دارند. از این منظر، مسئله دسترسی به خدمات سلامت را نمی‌توان صرفاً با یک تقسیم‌بندی کلی میان ایرانی و خارجی توضیح داد. وضعیت بیمه، نوع مدرک اقامتی، توان پرداخت و ضوابط قانونی همگی در تعیین شرایط فرد مؤثرند.
موضوع هزینه درمان مهاجران افغانستانی را نمی‌توان تنها به اختلاف مالی میان بیمار و بیمارستان محدود کرد. این مسئله با سیاست‌های بیمه‌ای، وضعیت اقامت، توان اقتصادی خانوارها و سازوکار تأمین مالی خدمات سلامت ارتباط دارد.
بر اساس آنچه مطرح شد به علت هزینه های بالای درمان باید وزارت بهداشت توجه ویژه به موضوع بیمه سلامت دارندگان کارت آمایش داشته باشد و اساسا باید میان مهاجرینی که پاسپورت دارند اما در ایران متولد شدند یا سال هاست که در ایران زندگی می‌کنند تفاوت ویژه ای با فردی که به عنوان توریست سلامت به ایران سفر کرده داشته باشد.
