نشریه اکونومیست در گزارشی به بررسی تأثیر فزاینده هوش مصنوعی بر نهادها، مناسک و مرجعیت دینی پرداخته و نوشته است: از چتباتهای مذهبی و خطبههای تولیدشده با هوش مصنوعی تا تلاش کلیساها، گروههای اسلامی و دیگر جوامع دینی برای اثرگذاری بر نحوه آموزش و رفتار مدلهای زبانی، فناوریای که روزگاری صرفاً ابزار تلقی میشد، اکنون وارد قلمرویی شده که ادیان هزاران سال در آن نقش داشتهاند؛ شکلدادن به جهانبینی انسان و پاسخدادن به پرسشهای بنیادین درباره معنا، اخلاق و زندگی.
به گزارش سرویس بینالملل جماران، نشریه «اکونومیست» در گزارشی به بررسی تأثیر فزاینده هوش مصنوعی بر باورها و مناسک دینی، گسترش استفاده از چتباتها برای دریافت مشاورههای مذهبی، نگرانی رهبران ادیان از تضعیف مرجعیت روحانیون و گرایش سکولار مدلهای هوش مصنوعی، تلاش کلیساها و جوامع مذهبی برای اثرگذاری بر نحوه آموزش و رفتار این مدلها، توسعه چتباتهای اختصاصی دینی و فرصتهای این فناوری برای تبلیغ، آموزش و مراقبتهای معنوی پرداخت و نوشت: آیا باتهای مکالمه جایگزین توصیههای ائمه جماعات و کشیشان خواهند شد، یا به ابزاری برای ترویج کلام خدا بدل میشوند؟
متیو هاروی سندرز، مدیر استارتاپ کاتولیک «لانگبرد»، میگوید: «امیدواریم پاپ لئو ما را سربازان خود بداند.» در اتاقی نزدیک به «دانشگاه پاپی گریگوری» در رم، رباتهای این شرکت در حال اسکن کتابها، دستنوشتهها و نسخههای خطی کهن هستند. او میگوید محققان مدتها برای در دسترس قرار دادن بخش عمدهای از این «حکمت عظیمِ خاکخورده بر قفسههای» نهادهای کاتولیک دستبهگریبان بودهاند، اما پیشرفتهای هوش مصنوعی بدان معناست که «اکنون میتوانیم ظرایف و بینشهای کهنهترین و فرسودهترین متون باستانی را نیز دریابیم.»
شرکت او این دادهها را وارد قالبی نوین از ارتباطات دینی میکند: «مجستریوم ایآی»؛ چتباتی که بر پایگاه دادهای گزینششده از دکترین و پژوهشهای کاتولیک متکی است. به گفته آقای سندرز، این بات هماکنون میلیونها کاربر در ۱۹۰ کشور دارد که برای یافتن «پاسخ پرسشهای بنیادین و ژرف» خود به آن مراجعه میکنند.
فعالیت شرکت لانگبرد نشان میدهد که چگونه پیشرفتهترین فناوری جهان، کهنترین سنتهای بشری را متحول میسازد. این امر همچنین تلاش شتابان نهادها و شرکتهای دینی را برای اثرگذاری بر نحوه توسعه و کاربرد هوش مصنوعی نمایان میکند. این فناوری در حال برعهدهگرفتن وظایفی است که ادیان برای هزاران سال انجام میدادند: شکلدادن به جهانبینی انسانها و کمک به آنان برای معنابخشی به حیات. مدلهای پیشرو کنونی در آزمایشگاههای سیلیکونولی و چین، و بدون مشارکت چندانِ جوامع مذهبی توسعه مییابند؛ امری که نگرانی عمیق رهبران دینی را برانگیخته است. پاپ لئوی چهاردهم در نخستین بخشنامه پاپی خود در ماه مه تصریح کرد که فناوری هرگز خنثی و بیطرف نیست و «ویژگیهای کسانی را که آن را طراحی و تأمین مالی میکنند، برایش مقررات میگذارند و به کارش میگیرند، به خود میگیرد.» بیم اصلی آن است که هوش مصنوعی هویتی بیش از حد سکولار بیابد و باورهای دینی را تضعیف کند یا حتی جایگزین آنها شود.
هوش مصنوعی دین را به شیوههایی تغییر میدهد که مؤمنان را به اضطراب واداشته است. برخی از این تغییرات روزمرهاند؛ نظیر استفاده فزاینده روحانیون از این فناوری برای آمادهسازی خطبهها و متون آموزشی. گریت گونگ، یکی از رهبران کلیسای مورمون، با اشاره به مخالفت این نهاد با خطبههای نوشتهشده توسط هوش مصنوعی میگوید: «مردم باید از احساسات و الهامات درونی خود بهره ببرند.» غوطهوری در متون اصیل، به جای اتکا به خلاصههای ارائهشده توسط هوش مصنوعی،در اعمال آیین یهودیت و دیگر ادیان نقشی بنیادین دارد. افزون بر این، خطبههایی که به هوش مصنوعی متکی هستند ممکن است به خطاهای توهمی، مانند نقلقول نادرست از کتاب مقدس، دچار شوند.
نگرانی بزرگتر، تغییر ماهیت رابطه میان نهاد روحانیت و طبقه عوام (مؤمنان عادی) است. زمانی دستگاه چاپ، کتاب مقدس را در اختیار خیل عظیمتری از مسیحیان گذاشت و موجب بروز تفاسیر نوینی از ایمان شد و با وجود مخالفت روحانیون، به نشر آن دیدگاهها دامن زد. در مسیری مشابه، مشاورههای مذهبیِ هوش مصنوعی نیز ممکن است جایگاه و اهمیت رهنمودهای مراجع و رهبران معنوی را کاهش دهد. ولید کدوس، طراح و توسعهدهنده چتبات اسلامی «انصاری» (Ansari)، نگران است که به سبب «تملقآمیز بودن مدلها و تمرکز صرف بر کاربرِ فردی به جای جامعه و امت»، مؤمنان به سوی نوعی دینداریِ «بهشدت فردیشده» سوق یابند.
بث سینگلر از دانشگاه زوریخ معتقد است در حالت افراطی، هوش مصنوعی در حال دامنزدن به «بداههپردازی دینی» است. از آنجا که افراد تعاملات فشردهتری با چتباتها و دیگر جویندگان معنویت برقرار میکنند، برخی در حال شکلدادن به آیینهای نوظهور با ساختارهای منعطف و غیرمتمرکز هستند. به عنوان نمونه، یک حلقه معنوی موسوم به «تتا نوآر» در انتظار ظهور «منا» است؛ ابرهوش مصنوعی آینده با قدرتهای خداگونه که بناست «ارتقای بزرگ» را به بشریت ارزانی دارد.
شاید جدیترین هراس رهبران دینی این باشد که افراد زیادی به جای مراجعه به مراجع معنوی، پرسشهای خود را با این ابزارها در میان میگذارند. شذا نسیحه، یک شهروند مسلمان ۳۷ ساله از سنگاپور، میگوید مکرراً از چتجیپیتی برای توضیح مفاهیم اسلامی کمک میگیرد. طبق اعلام «مرکز پژوهشی سیئیافای»که کنسرسیومی متشکل از چند دانشگاه مذهبی است، در یک مجموعه داده عمومی حاوی میلیونها مکالمه با چتباتها، حدود ۵ درصد از کل پرسشها ماهیتی دینی داشتهاند.
هدایتگر، اما بیخدا
با این همه، این مدلهای پیشرو دارای سوگیری سکولار هستند. تحلیل اخیر اکونومیست نشان داد که مدلهای توسعهیافته توسط شرکت «اوپنایآی» از پاسخدهندگان در هر کشوری روی کره زمین سکولارترند. مرکز CEFE AI تعداد ۱۵۰ پرسش پیرامون اندوه و سوگواری، روابط انسانی، اخلاق و دیگر بحرانهای فردی یا هنجاری را به ۲۷ مدل زبانی بزرگ ارائه کرد. این مرکز در مقالهای که در آستانه انتشار است شرح میدهد که این مدلها تنها در ۵ تا ۱۶ درصد از پاسخها به دین استناد کردهاند، در حالی که افراد مورد بررسی در نظرسنجی تأکید داشتهاند که آموزههای دینی در ۴۵ تا ۵۹ درصد موارد واجد اهمیت و ارتباط مستقیم بودهاند.
کاربرانی که مثلاً به دلیل احساس پوچی در زندگی از هوش مصنوعی کمک میخواهند، ممکن است به کتابهای خودیاری ارجاع داده شوند نه به یک امام جماعت، کشیش یا خاخام. دیوید وینگیت از مرکز CEFE AI میگوید: «اگر شرکتها سکولاریسم را به عنوان پیشفرض مبنایی خود در نظر بگیرند، با تضعیف ایمان مذهبی روبهرو خواهیم شد.» همچنین ممکن است وضعیت برخی ادیان در این میان نامساعدتر باشد؛ این مرکز در پژوهش دیگری دریافته است که چتباتها گرایش بیشتری دارند تا کاربران به مذهب کاتولیک بپیوندند تا فرقه «شاهدان یهوه».
رهبران دینی نگرانند که چتباتهای سکولار نهتنها ایمان انسانها، بلکه خودِ انسانها را نیز ضعیف و شکننده بار آورند. آدری تانگ، از وزرای سابق دولت تایوان، معتقد است چتباتهای هوش مصنوعی «برای تسکینهای کوتاهمدت بهینهسازی شدهاند.» بسیاری از ادیان، اصطکاک، نقد و تعاملات دشوار انسانی را ارکان مهم تعالی اخلاقی فرد میدانند. برای نمونه در آیین دائو، تضاد میان اضداد بخشی از اصل آفرینش است. ژووی شی، راهبه بودایی، بیم دارد که اگر مردم به «دریافت آرامش و تسلی مصنوعی» عادت کنند، در مواجهه با رنجهای واقعی یا برخورد با سایر انسانهای خطاکار ناتوان بمانند. استیون کرافت، اسقف بازنشسته انگلیکان، میگوید: «اگر تمام جهان مقهور چتباتهای خودشیفته شوند، هدایت جامعه برای ما بسیار دشوارتر خواهد شد.»
این دغدغهها دلیلی است بر چرایی تلاش گروههای دینی برای اثرگذاری دوسویه: تغییر ساختار مدلهای هوش مصنوعی و جهتدهی به شیوه کاربست آنها توسط مؤمنان. نیک اسکایتلند از شرکت «گلو» اشاره میکند که شرکتهای دینی فعال در حوزه هوش مصنوعی در حال ایجاد «مهارکنندهها و لگامهای ایمنی» هستند تا از طریق تدوین سازوکارهای کنترلی و نظارت بر محتوا، چتباتها را از نظر الهیاتی همراستا نگه دارند.
با این حال، مهمترین اقدام، تلاش مستقیم گروههای دینی برای نفوذ در هسته توسعه این مدلهاست. آقای کدوس از اینکه اومانیسم سکولار نفوذی بسیار عمیقتر از اندیشههای دینی بر لابراتوارهای هوش مصنوعی داشته است ابراز تأسف میکند. او معتقد است «سند مبنایی» کلود و «مشخصات رفتاری مدل» در اوپنایآی که رفتار این سامانهها را تنظیم میکنند، عموماً «دین را نادیده انگاشتهاند.» این امر تا حدی ناشی از آن است که اخلاق دینی غالباً بر ویژگیها و فضایل درونی تأکید دارد؛ اموری که گنجاندن آنها در قالب قوانین محاسباتیِ خشک برای هوش مصنوعی دشوار است. همچنین تعبیه ایدههای دینی در فناوریهایی که مخاطبانی از ادیان متنوع یا حتی بیدین دارند، چالشبرانگیز است. کلوئی لوبینسکی، مدیر تحقیقات «سنتهای حکمت» در شرکت آنتروپیک، تأکید دارد که این شرکت مراقب است تا «مدل را تنها با یک سنت خاص همراستا نکند» و در مسیر «توسعه فناوری کثرتگرا» با چالشهای نظری مهمی مواجه است.
آقای کدوس همراه با نمایندگانی از دیگر ادیان، نظیر آقای اسکایتلند، در نشستهایی به میزبانی شرکت آنتروپیک شرکت کرده است. او معتقد است اسلام آموزههای کارآمدی، از جمله در حوزه سلسلهمراتب احکام اخلاقی، برای اشتراکگذاری در این عرصه دارد. خانم لوبینسکی که ریاست این نشستها را بر عهده دارد میگوید شرکت او در پی بازتعریف «شخصیت اخلاقی نیکو» است؛ چراکه «تربیت اخلاقی» یک مدل هوش مصنوعی تأثیری شگرف بر کاربرانش خواهد داشت؛ درست همانند اثری که شخصیتهای کتابهای هری پاتر بر خوانندگان خود میگذارند. خانم لوبینسکی بازخوردهای این جلسات را به مدیران ارشد آنتروپیک انتقال میدهد.
بهطور خاص، کلیسای کاتولیک پیوندهای مستحکمی با آزمایشگاههای هوش مصنوعی برقرار کرده است. در ماه مه، کریس اولاه، از بنیانگذاران آنتروپیک، در مراسم رونمایی از بخشنامه پاپی لئو در رم سخنرانی کرد. یکی از پژوهشگران هوش مصنوعی در یکی از شرکتهای بزرگ در دره سیلیکون میگوید این سند، طرح پرسش درباره ابعاد اخلاقی فناوری را برای مهندسان آسانتر ساخته است. سالهاست که مدیران فناوری در آمریکا در سلسلهنشستهایی تحت عنوان «گفتوگوهای مینروا» با رهبران کاتولیک تبادل نظر میکنند؛ چنانکه آنتروپیک نیز هنگام نگارش منشور اخلاقی کلود، با متفکران کاتولیک مشورت کرد.
با این همه، به دلیل پیچیدگیهای محاسباتی، رمزگشایی از سازوکار درونی مدلهای پیشرو بسیار دشوار است. از این رو، بسیاری از متدینان دست به کار شده و چتباتهای مذهبی اختصاصی خود را ساختهاند؛ از «گیتا جیپیتی» در آیین هندو گرفته تا پلتفرم «سلام ورلد»، تا مخاطبان را در حل معضلات فکری یاری رسانند. برخی دولتها نیز در پی توسعه مدلهای بومی با ارزشهای مذهبیِ پیشفرض هستند. قطر از پروژه مدلهای زبانی عربی-محور «فنار» حمایت میکند که برای بازتاب ارزشهای اسلامی و پاسخ به احکام شرعی طراحی شده است. دولت تایوان نیز از سال ۲۰۲۳ مجامع مشورتی موسوم به «مجمعهای همراستاسازی» تشکیل داده تا شهروندان درباره چگونگی رفتار هوش مصنوعی نظر دهند؛ نتایجی که در شکلدهی به مدلهای بومی منطبق بر باورهای معنوی جامعه به کار گرفته شده است. خانم تانگ استدلال میکند که شهروندان باید توانمندی «شخصیسازی مدلهای مورد استفاده» و دسترسی به مدلهای کوچکتر را داشته باشند؛ امری که به باور او مانع از «یکدستسازی سطحیِ» باورها در زیر سایه مدلهای مسلط غربی میشود.
مصنوعی، اما روحانی
در حالی که برخی از رهبران مذهبی نگران فراگیری چتباتهای مذهبی هستند، گروهی دیگر ظهور هوش مصنوعی را فرصتی بیبدیل تلقی میکنند. کلیساها در غرب مدتهاست با کمبود کشیش و بوروکراسی اداری فزاینده روبهرو بودهاند؛ شرایطی که فرصت خلوت الهیاتی، مراقبتهای شبانی و وقتگذرانی با پیروان را از کشیشان ربوده است. کریستوفر بنک، کشیشی در میامی، میگوید از هوش مصنوعی برای شتاببخشی به امور اداری و پژوهشی میکند تا وقت بیشتری برای تعمق در کتاب مقدس و خدمترسانی چهرهبهچهره به مردم آزاد کند. حتی برخی کشیشان «همزادهای دیجیتال» بر پایه هوش مصنوعی و آموزشدیده بر اساس خطبههای پیشین خود پدید آوردهاند.
شرکت لانگبرد اخیراً مدل زبانی کوچکی به نام «افرایم» توسعه داده که هدف آن هدایت مؤمنان در مسیر سلوک و پاکزیستی است. این ابزار بر پایه سیره زندگی قدیسان، برنامهای معنوی برای حیات مؤمن تدوین میکند؛ به تعبیر آقای سندرز، این مدل مانند «فرشتهای کوچک بر شانه شماست که مراقبت میکند اولویتهایتان درست باشد.» ابزارهای مشابه میتوانند در حوزه تبلیغ دینی نیز کارآمد باشند. پژوهشی در دانشگاه آکسفورد که هوش مصنوعی محاورهای را در برابر سخنوران حرفهای و قهرمانان مناظره قرار داد، نشان داد که سامانههای هوش مصنوعی «به شکلی پایدار قدرت اقناع بالاتری» دارند.
اندرو دیویسون از دانشگاه آکسفورد معتقد است: «وظایف شبانی و مراقبتهای معنوی کمترین آسیب را از جانب هوش مصنوعی متحمل خواهند شد.» دلیل این امر آن است که کشیشان بخش عمده وقت خود را به اجرای مناسک اختصاص میدهند تا صرفاً ارائه پند و اندرز. کمتر مؤمنی حاضر است مسئولیت خطبههای ازدواج، مراسم تدفین یا غسل تعمید را به یک چتبات بسپارد. افزون بر این، در شرایطی که انزوا و حضور برخط انسانها رو به فزونی است، برخی پیشوایان دینی پیشبینی میکنند که اشتیاق برای فعالیتهای جمعی در جهان واقعی، مانند مناسک مذهبی، افزایش یابد. آقای گونگ در این باره میگوید: «نیاز و تمایل درونی ما به پیوندهای اصیلِ انسانی با انسان دیگر، و پیوندِ بنده با پروردگار، روزبهروز عمیقتر خواهد شد.»
