گزارش زمستانه انجمن تجارت الکترونیک تهران با همکاری مرکز افکارسنجی ایسپا نشان میدهد ایران همچنان «قهرمان اینترنت بیکیفیت» در جهان است؛ بهطوری که تجربه کاربری اینترنت با سه گزاره «کند، بااختلال و محدود» توصیف میشود. بر اساس یافتههای این پیمایش، ۸۲.۴ درصد کاربران برای دسترسی به اینترنت ناگزیر از فیلترشکن هستند و ۳۰ درصد کودکان و نوجوانان نیز از این ابزار استفاده میکنند. همچنین نزدیک به نیمی از این گروه آماری، اعلام کردهاند که حاضرند برای اینترنت ماهوارهای بیش از دوبرابر هزینه فعلی اینترنت خود بپردازند.
انجمن تجارت الکترونیک تهران در گزارشی، عنوان کرد: نزدیک به نیمی از مردم ایران، حاضرند برای اینترنت ماهوارهای بیش از دوبرابر اینترنت فعلی هزینه کنند.
به گزارش جماران، انجمن تجارت الکترونیک تهران، نوشت: حتی اگر روزهای قطع اینترنت در زمستان ۱۴۰۴ را در شاخصهای سنجش کیفیت اینترنت، لحاظ نکنیم؛ همچنان قهرمان اینترنت بیکیفیت در جهانیم! میانگین وضعیت کیفیت اینترنت کشور تا دی ۱۴۰۴ نشان میدهد که نسبت به گزارش پنجم (جایگاه کلی ۹۷ از ۱۰۰ کشور) با دو پله صعود، در جایگاه پنجمین اینترنت بیکیفیت جهان میان ۱۰۰ کشور با بیشترین GDP قرار داریم. اگر مشابه گزارشهای پیشین کشورهایی که داده کافی در بخش «محدودیت» ندارند را از رتبهبندی حذف کنیم، متاسفانه ایران همچنان قهرمان اینترنت بیکیفیت در جهان است و تجربه کاربری اینترنت در ایران را باید همچنان با سه گزاره کند (۹۲ از ۱۰۰)، بااختلال (۹۲ از ۱۰۰) و محدود (۹۸ از ۱۰۰) توصیف کرد.
جایگاه ایران در شاخص RTT در قیاس با کشورهای جهان نشان میدهد که ایران فقط از هشت کشور آنگولا، نیجریه، کنگو، سودان، مصر، اتیوپی، کامرون، ترکمنستان و کوبا وضعیت بهتری دارد. اگر بخواهیم این وضعیت را بهشکلی دیگر نشان دهیم میتوان ماه اول ۲۰۲۵ تا ماه یازدهم ۲۰۲۵ را در نمودار زیر دید. همانطور که دیده میشود، فقط حدود ۳درصد از وبسایتهای پرکاربرد ایرانی در وضعیت خوب و با وضعیت Low در شاخص RTT هستند. ۷۰درصد وبسایتها در وضعیت Medium و ۲۶درصدشان در وضعیت Highیا وضعیت بسیار بد قرار دارند.
اگر سه اولویت و مشکلات اینترنت ایران فیلترینگ گسترده، ضعف زیرساختهای ارتباطی و تحریمهای فناوری باشد، همانطور که در مطالبهگریهای انجمن تجارت الکترونیک بارها گفته شده، بدون صرف زمان و تنها با تصمیمگیری شجاعانه و اقدامات صادقانه میتوان با رفع فیلترینگ و محدودیت از شبکههای اجتماعی و سایتهای کاربردی و بهبود وضعیت شبکه (حذف اختلالات تحمیلی به بهانهی جلوگیری از عملکرد فیلترشکنها) تجربه کاربری کسبوکارهای دیجیتال و شهروندان کشور را به شکل چشمگیری بهبود داد.
در این گزارش نیز به کمک مرکز افکارسنجی ایسپا، پیمایشی ملی و اختصاصی درباره میزان استفاده از فیلترشکنها و جزییات استفاده از آن انجام دادیم. این گزارش نیز اعداد گزارشهای پیشین را تایید و عنوان کرد ۸۲.۴ از کاربران برای استفاده از اینترنت به فیلترشکن نیاز دارند (گزارش قبلی نشان داد ۹۳.۸ درصد جوانان زیر ۳۰سال از فیلترشکن استفاده میکنند)
همچنین در آماری تکاندهنده گروهی از مخاطبان که والد هستند یا نقش والدگری دیجیتال کودکان را برعهده دارند اعلام کردند، ۳۰ درصد از این کودکان و نوجوانان از فیلترشکن استفاده میکنند.
درعمل سیاستگذار فیلترینگ کشور، به بهانه «صیانت از کاربران ایرانی» آسیبپذیرترین قشر ایرانی را ناخواسته در معرض محتوای نامناسب مانند پورنوگرافی، محتوای مرتبط با جذب جاسوس و… قرار میدهد؛ چیزی که طبق قوانین مراقبتی از کودکان، بسیاری از کشورهای جهان در مرحلهی نصب پلتفرم (مانند اینستاگرام) و قوانین ملی و اتحادیهای (مانند DSA) محدود شده است. در ایران اما با اصرار بر تداوم فیلترینگ، حتی از کنترل در سطح خانوادهها نیز غیر ممکن شده است. در این گزارش علاوه بر بررسی بازار فیلترشکنها، برای اولینبار بازیگران و فروشندگان فیلترشکن در کشور را نیز تحلیل کردیم.
فیلترینگ تحلیل بازار و بازیگران فیلترشکن فروشی
حدس و گمانهای زیادی درباره اندازهی بازار فیلترشکنفروشی در ایران وجود دارد؛ رییسجمهور در بهمنماه ۱۴۰۴ در سخنرانی این بازار را ۵ همت بیان کرد. عددی که به تخمینهای انجمن تجارت الکترونیک نیز بسیار نزدیک است. برآوردهای ما نشان میدهد حداقل ۱۸.۷ تا ۲۲.۲ همت درآمد مستقیم، حدود ۴۷ میلیون دلار درآمد از طریق فاندهای بینالمللی و میلیونها دلار درآمد تبلیغاتی مجموع ارزش این بازار را نشان میدهد که بالغ بر ۳۰ همت خواهد شد.
براساس دادههای اختصاصی این گزارش که به کمک مرکز افکارسنجی ایسپا تهیه شده است، استفاده از اپلیکیشنهای VPN با سهم نزدیک به ۵۰ درصدی بالاترین سهم را در انواع روشهای تهیه VPN دارند. نرمافزارهایی که عمدتا (حداقل در ظاهر) توسط شرکتهای خارجی و محتوایی از طریق فایلهای رایگان فعالیت میکنند. اما کاربران ایرانی ۴۳.۲ درصدی مربوط به فروشندگان داخلی ایرانی است.
کاربران از طریق دوستان آشنایان، یا از طریق خرید از آنها آشنا هستند (خردهفروشی) یا از طریق کانالهای توزیع عمومی (عمدتاً کانالهای فروش تلگرامی) نسبت به تامین فیلترشکنهای خود اقدام میکنند.
بر اساس این گزارش، بررسی ترافیک ۱۲ ماهه، تغییرات مثبت از جمله افزایش سرعت میانگین اینترنت ایران در زمان قطع اینترنت نشان میدهد. درست در زمانی که اینترنت ایران قطع بوده و فقط ۴ درصد از کاربران به اینترنت دسترسی داشتند، میانگین سرعت اینترنت ایران به بیشینه خود در ۱۲ ماه گذشته معادل 11mbps رسیده است. یکی از دلایل فنی این موضوع «کاهش بار ترافیک اپراتورها در لایه دسترسی است» که باعث میشود، شبکه بدون اشباع با کیفیت بالاتری عمل کند. موضوعی که به عنوان یکی از سه ظلع اصلی کیفیت اینترنت در ایران بارها مطرح شده است و بر الزام بهبود شبکه Access تاکید شده است.
اضافه کردن سانسور و فیلترینگ بر اساس OONI؛ در جایگاه ۹۸ از ۱۰۰ کشور (از تابستان ۱۴۰۴ تا پیش از قطعی زمستان ۱۴۰۴)
بعد از تحلیل اطلاعات CrUX، اطلاعات OONI را نیز به مقایسه خود اضافه کردیم، تا بتوانیم علاوهبر و اختلالات، متغیر محدودیت را هم در ردهبندی نهایی لحاظ کنیم. چین و سپس میانمار با بیشترین دامنهی فیلترشده در صدر این جدول قرار میگیرند و ایران در جایگاه سوم قرار میگیرد. یعنی ایران با ۳۹درصد سانسور محتوا در دامنههای بررسیشده، در جایگاه ۹۸ از ۱۰۰ کشور بعد از ایران، روسیه، پاکستان و تانزانیا قرار میگیرند. بهبود رتبهی ایران در این گزارش نسبت به گزارش قبل (جایگاه دومین اینترنت محدود دنیا) بهمعنی بهبود وضعیت وبسایتهای سانسورشدهی ایران نیست. چرا که طبق گزارش OONI نسبت به ششماه گذشته وضعیت وبسایتهای محدودشده، ۳درصد هم بدتر شده است. از میان ۱۰۰ کشور بررسی شده، ۲۰ کشور بدون نمونهی آماری در بخش محدودیت بودند. همچنین از این میان، ۷۵ کشور هم هیچ وبسایت فیلترشدهای از این نمونهی آماری ۱۰۰تایی نداشتند.
