فتحالله نیازی، مشاور فنی و مرمت مجموعه سعدآباد گفت: کاخ سعدآباد در دو حمله جداگانه به عرصه و حریم آن دچار آسیب شد و از میان ۱۰۰ ساختمان این مجموعه، آسیبها در سه «کاخ سبز»، «عمارت والی» و «موزه برادران امیدوار» شدیدتر بود.
به گزارش خبرنگار جماران، نیازی در بازدید میدانی خبرنگاران از روند رسیدگی به آسیبهای اخیر درباره وضعیت سه بنای اصلی آسیبدیده گفت: درباره وضعیت سه بنای اصلی آسیبدیده رفتار سازهای بناهای تاریخی این مجموعه در برابر موج انفجاری متفاوت بود، اولین بنایی که تحتتأثیر قرار گرفت، عمارت والی است؛ پس از آن موزه برادران امیدوار و سپس کاخ سبز، که از شاخصترین و ارزشمندترین آثار معماری معاصر ایران محسوب میشود؛ کاخی که تقریباً همدوره با کاخ مرمر است و نزدیک به یک قرن قدمت دارد و از نظر ساختار و آرایههای معماری اثری کمنظیر است.
او با بیان اینکه موج لرزهای ناشی از انفجار بهصورت عمودی و افقی به بناها منتقل شده و به بسیاری از عناصر معماری آسیب زده است، افزود: متأسفانه بخشی از این آسیبها جدی و نگرانکننده است و احتمال میدهیم شکست سازهای در برخی بخشها وجود داشته باشد. البته ما اکنون در مرحله عملیات میدانی هستیم و پس از تکمیل این مرحله، مطالعات دقیق آغاز خواهد شد و نتایج این مطالعات میتواند بعدها بهعنوان یک پروتکل علمی در حوزه معماری تاریخی کشور مورد استفاده قرار گیرد.
از شیشههای شکسته تا قابهای منبت
او با اشاره به آسیبهای ظاهری بناهای تاریخی مجموعه سعدآباد گفت: در تمام ساختمانهای آسیبدیده، شیشهها شکسته، قابها از جای خود خارج شده، دفرمه شده یا سقوط کردهاند. برخی از این قابها دارای منبتکاری ارزشمند بودهاند و متأسفانه بخشهایی از این هنر اصیل دچار شکستگی شده است.
آثار ترکش سنگهای کمیاب کاخ سبز
نیازی درباره خسارتهای کاخ سبز هم گفت: در ساخت نمای این کاخ از سنگ سرپانتین استفاده شده که از سنگهای کمیاب ایران است و رگههای سبز و کرم زیبایی دارد. در جریان جنگ ترکشها به بدنه سنگی کاخ هم اصابت کرده اما خوشبختانه آسیب محدود بوده است.
او درباره وضعیت داخلی این کاخ هم توضیح داد: ما در فضای داخلی با آرایههای بسیار ارزشمند مواجهیم؛ کاملترین و پختهترین نمونه هنر آیینهکاری ایران در سقف کاخ سبز اجرا شده؛ سقفی با فرم هفتتاسه که از شاهکارهای تزیینات معماری به شمار میرود. با این حال، در شب حادثه بخشی از دیوارههای آیینهکاری فرو ریخته و قسمتهایی از سقف و گچبریهای آن نیز دچار تخریب شده است. خوشبختانه بخش خاتمکاری آسیبی ندیده و اتاق خاتم بهطور کامل سالم مانده، اما پردههای زربافت و ارزشمند کاخ هم متحمل آسیب شدهاند.
راز مقاومت کاخ سبز؛ معماری چوبی دوپوسته
این مرمتگر گفت: معماری کاخ سبز، سبکی خاص و کمنظیر دارد که به آن «معماری صندوقی دوپوسته» گفته میشود؛ به این معنا که دیوارها و سقف بنا با سازه چوبی ساخته شدهاند و برخلاف دیوارهای صلب آجری متداول، از انعطافپذیری بیشتری برخوردارند. این ویژگی ارتجاعیِ ساختار چوبی باعث شد کاخ در برابر فشار انفجار، از ریزش گسترده مصون بماند؛ نکتهای که یکی از ارزشمندترین خصوصیات معماری این بنا محسوب میشود.
گزارش تصویری جماران»»»
خسارات برجاى مانده از حمله رژیم صهیونیستی و آمریکا به کاخ سعد آباد
آسیب جدی به عمارت والی و موزه برادران امیدوار
نیازی با بیان اینکه دیگر بناهای مجموعه سعدآباد از جمله موزه برادران امیدوار و عمارت والی هم از آسیبهای حمله دول متخاصم مصون نماندند، افزود: عمارت والی در دو مرحله دچار آسیب جدی شده است؛ یکی از مهمترین این آسیبها مربوط به انفجار گلابدره است که منجر به شکست خرپای چوبی و بروز فروریزش در بنا شد.
موزه برادران امیدوار هم بهدلیل برخورداری از معماری سبکتر و آسیبپذیرتر، با شکست سازهای قابل توجهی مواجه شده است. به گفته مشاور فنی مجموعه، مرمتهای اساسی این بنا پس از انجام مطالعات دقیق سازهای آغاز خواهد شد؛ فرآیندی که بهدلیل حساسیت و ماهیت آثار، زمانبر خواهد بود و تعیین شیوه برخورد با این بناها را در یک بازه مطالعاتی طولانیمدت میطلبد.
مرحله اول مرمت؛ نجات شیروانیها زیر باران شدید
نیازی درباره اقدامات اولیه پس از حادثه توضیح داد: کاری که در مرحله اول انجام دادیم «نجاتبخشی اولیه» بود. واقعیت این است که در لحظه وقوع انفجار، بارندگی شدیدی در جریان بود و شرایط اقلیمی شمال تهران ـ چه از نظر سرما و گرما و چه میزان بارش ـ ویژگیهای خاص خود را دارد. موج لرزهای عمودی باعث شده بود بخش زیادی از شیروانیها از بستر چوبیشان جدا شوند؛ بهویژه در ضلع شمالی کاخ سبز، شیروانی کاملاً از جای خود خارج شده بود و باران بهراحتی وارد فضای داخلی میشد و میتوانست آرایههای باقیمانده را هم تخریب کند. خوشبختانه در همان مرحله نخست، تمام شیروانیهای آسیبدیده را تثبیت کردیم، حفاظت اضطراری انجام شد و آنها را به وضعیتی پایدار رساندیم تا در ادامه بتوانیم مرمتهای اساسی را بدون نگرانی آغاز کنیم.
هیچ آواری دور ریخته نمیشود
او ادامه داد: مرحله دوم که همان نجاتبخشی است هماکنون در جریان است. در این مرحله، عملیات حفاظت اضطراری و آواربرداریِ آرایههای فرو ریخته انجام میشود. تمامی اجزا بدون استثناء کدگذاری و در بستههای مشخص، متناسب با هر بخش، اتاق و راهرو جمعآوری میشوند. حتی آوارهای کاهگل و گچ ـ که در نگاه اول «به درد نخور» به نظر میرسند ـ هم جمعآوری شدهاند و هیچچیز دور ریخته نمیشود؛ زیرا این مواد هم برای مطالعات آزمایشگاهی ضرورت دارند و هم قرار است بعدها بهعنوان نشانهای از این واقعه حفظ شوند.
نیازی گفت: مرحله سوم که پس از پایان آواربرداری آغاز خواهد شد، به استحکامبخشی و حفاظت اضطراری بخشهایی اختصاص دارد که هنوز فرو نریختهاند اما در وضعیت ناپایدار قرار دارند. پس از آن، انشاءالله هنگامی که شرایط کشور به ثبات و آرامش برسد، وارد مرحله مرمتهای اساسی و تخصصی خواهیم شد.
چرا آواربرداری باید سریع انجام شود؟
مشاور فنی و مرمت مجموعه سعدآباد در پاسخ به پرسش خبرنگار جماران در خصوص تعجیل در آواربرداری هم گفت: اگر اکنون آواربرداری انجام نشود، در صورت ریزش بخشهای جدید، آرایههای تازه با آرایههای قدیمی مخلوط خواهد شد و دیگر امکان تفکیک آنها وجود نخواهد داشت. به همین دلیل است که کدگذاری و مستندنویسی کاملاً حیاتی و غیرقابلچشمپوشی است.
البته اقدام مهم دیگری که همزمان در حال انجام آن هستیم «آسیبنگاری علمی» است؛ فرآیندی بسیار کلیدی و ضروری در چنین شرایط بحرانی. از تمام دیوارها عکاسی تخت و موزاییکی انجام میدهیم، سپس این تصاویر در نرمافزارهای تخصصی پردازش میشود و تمامی تزیینات و آسیبها دقیقاً روی پلان پیادهسازی میشود. طرح درمان نیز بر اساس همین مستندات علمی و قابل استناد تهیه خواهد شد.
چرا اشیای سنگین در موزه باقی مانده بودند؟
نیازی درباره اینکه چرا بخشی از آثار موزههای سعدآباد به مخزن منتقل نشده بودند هم توضیح داد: پیش از آغاز جنگ و پس از پایان اعتراضات، برنامه ما این بود که موزهها را برای نوروز ۱۴۰۵ آماده کنیم. به همین دلیل تمام اموال ریز، حساس و ارزشمند را جمعآوری کرده و به انبارها منتقل کردیم؛ بنابراین هیچ آسیبی به اموال تاریخی وارد نشده است.
با این حال، بخشی از اکسسوریها و مبلمانهای سنگین از جمله گنجهها، کمدهای بزرگ، دراورها و مبلمان اصلی کاخ بهصورت بستهبندیشده داخل موزه باقی مانده بودند. متأسفانه آوار روی آنها ریخت، اما خوشبختانه آسیبی ندیدند. برای نمونه، در اتاق کار رضاشاه، آوار مستقیماً روی میز ایشان فرو ریخت، اما خود میز کاملاً سالم مانده است.
درخت هایی که ناجی میراث فرهنگی شدند
نیازی با انتقاد از قطع درختان سعدآباد در دوره های گذشته هم گفت: رفتار معماری تاریخی و رفتار محیطزیست دو عنصر جدانشدنیاند و هماهنگی بین آنها برای پایداری یک مجموعه تاریخی ضروری است. اما ما انسانها در این دوره با دستکاریهای نادرست، تعادل طبیعی این مجموعه را بر هم زدیم و در واقع، خودمان مقصر اصلی هستیم.
او توضیح داد: معماری تاریخی و طبیعت، هر دو سازوکار دفاعی خود را دارند و از بناهای ارزشمند محافظت میکنند. با این حال، تنها یک تصمیم غلط در مدیریت میتواند باعث شود یک بحران کوچک، خسارت گستردهای وارد کند. چنانچه در دوره های گذشته به غلط برخی درختان سعدآباد قطع و درخت های اشتباهی کاشته شد.
نیازی با تاکید بر اینکه اگر درختان کهنسال هفتچنار در مجموعه وجود نداشتند، کاخ سبز عملاً بهطور کامل از دست میرفت،افزود: کاشت این درختان انتخابی کاملاً درست و حسابشده بود و امروز روشن شده که همان تصمیم درست، به نجات یکی از مهمترین بناهای تاریخی کشور کمک کرده است.
۲۶ اسفندماه ۱۴۰۵ پس از حمله آمریکا و اسراییل به محوطه سعدآباد بخش های از عرصه و حریم مجموعه فرهنگی ـ تاریخی سعدآباد دچار آسیب شدند. به گفته نیازی با وجود نصب سپر آبی در کل محوطه کاخ سعدآباد، دشمن ۲۱ سنگرشکن به حریم کاخ شلیک کرد که نزدیکترین آن در فاصله ۴۰ تا ۵۰ متری قرار داشت.
