علیاکبر صالحی: هیچ جنگی در تاریخ ابدی نبوده و شرایط کنونی نیز دائمی نخواهد بود/ با سربلندی از این بحران خارج خواهیم شد، هرچند هزینههایی نیز خواهیم داد/ جنگ اخیر باعث شد بخشی از افکار عمومی دنیا با واقعیتهای جدیدی درباره ایران آشنا شود/ در برخی مناطق، از جمله جهان عرب و جهان اسلام، دیدگاههای متفاوتی نسبت به ایران و مقاومت آن شکل گرفته و موضوع مظلومیت ایران و موضع آن در قبال رژیم صهیونیستی برای بخشهایی از افکار عمومی روشنتر شده است/ جریانهای رسانهای رقیب دوباره برای روایتسازی و تصویرسازی جدید تلاش خواهند کرد/ یکی از نواقص جمهوری اسلامی بیتوجهی به ایرانیان خارج از کشور بوده؛ وقتی ایرانیان خارج از کشور رها شوند، دیگران با آنها ارتباط برقرار میکنند
به گزارش جماران، مدیران و کارشناسان مرکز دیپلماسی عمومی و رسانهای وزارت امور خارجه روز شنبه ۱۴ شهریورماه با حضور در بنیاد ایرانشناسی، ضمن بازدید از بخشهای مختلف این مجموعه، با علیاکبر صالحی، رئیس بنیاد ایرانشناسی، دیدار و درباره ظرفیتهای همکاری مشترک در حوزه دیپلماسی عمومی، ایرانشناسی، معرفی فرهنگ و تمدن ایران و ارتباط با ایرانیان خارج از کشور گفتوگو کردند.
این نشست با هدف تقویت ارتباط میان بنیاد ایرانشناسی و وزارت امور خارجه و بررسی راههای بهرهگیری از ظرفیتهای علمی، فرهنگی و ایرانشناسی در خارج از کشور برگزار شد.
صالحی در این نشست با اشاره به سابقه حضور خود در وزارت امور خارجه، از دیدار با مدیران و کارشناسان این وزارتخانه ابراز خرسندی کرد و گفت: وابستگان و کارکنان وزارت امور خارجه برای ما ناآشنا نیستند و یکی از بهترین دوران زندگی و کار من، سه سالی بود که در این وزارتخانه توفیق خدمتگزاری داشتم.
وی با اشاره به تجربه مدیریتی خود در وزارت امور خارجه، بر استفاده از ظرفیت نیروهای تخصصی و رعایت عدالت در جذب کارکنان تأکید کرد و با یادآوری برگزاری آزمون استخدامی در دوره مسئولیت خود گفت: در آن آزمون حدود ۲۰ هزار نفر، عمدتاً از میان دانشآموختگان فوقلیسانس و دکترا در رشتههای حقوق، علوم سیاسی و حوزههای مرتبط شرکت کردند و انتخاب نیروها از مسیر یک فرایند عادلانه انجام شد.
رئیس بنیاد ایرانشناسی سپس به موضوع دیپلماسی عمومی پرداخت و اظهار کرد: یکی از تغییرات مهم در ساختار وزارت امور خارجه، تبدیل عنوان «روابط عمومی» به «دیپلماسی عمومی» بود؛ زیرا این عنوان مفهوم گستردهتری دارد و نقش ارتباطات عمومی در سیاست خارجی را نشان میدهد. وی همچنین بر اهمیت ارتباطات علمی و استفاده از ظرفیت رایزنان علمی در کنار روابط سیاسی و دیپلماتیک تأکید کرد.
صالحی خطاب به مدیران و کارشناسان وزارت امور خارجه گفت: بسیار خوشحالم که در بنیاد ایرانشناسی، که خانه ایرانیان است، شما عزیزان وزارت امور خارجه را میبینم. شما مهمان ما نیستید؛ شما صاحب این خانه هستید و ما خدمتگزار شما هستیم.
وی با اشاره به مسئولیت سنگین دیپلماسی عمومی، بهویژه در شرایط بحران و جنگ، اظهار کرد: مسئولان این حوزه باید هم پاسخگوی خارج از کشور باشند و هم در داخل مراقب مواضع باشند و از بیان سخنان خارج از عرف یا گزافهگویی پرهیز کنند.
صالحی با یادآوری تجربه جنگ تحمیلی افزود: هیچ جنگی در تاریخ ابدی نبوده است و شرایط کنونی نیز دائمی نخواهد بود.
وی با اشاره به تحولات اخیر گفت: از منظر اعتقادی معتقدم که انشاءالله با سربلندی از این بحران خارج خواهیم شد، هرچند هزینههایی نیز خواهیم داد.
وی همچنین با استناد به مفهوم قرآنی تغییر سرنوشت ملتها تأکید کرد که نمیتوان همه مسائل را از خدا خواست و انتظار داشت بدون اقدام خود انسانها شرایط تغییر کند.
رئیس بنیاد ایرانشناسی در ادامه با اشاره به دستاوردهای جمهوری اسلامی در حوزههای مختلف، بهویژه گسترش آموزش عالی، گفت: در ابتدای انقلاب حدود ۱۷۵ هزار دانشجو داشتیم و بسیاری از استانها فاقد دانشگاه بودند، اما امروز تقریباً هیچ استانی بدون چند دانشگاه وجود ندارد و شمار دانشجویان کشور به حدود پنج میلیون و ۵۰۰ هزار نفر رسید.
وی توسعه علمی و فناوری کشور را از تحولات مهم دانست و با اشاره به تجربه خود در دانشگاه صنعتی شریف در سالهای جنگ اظهار کرد: در آن دوران حتی برای ساخت لوله خمپارهانداز از دانشگاه کمک میگرفتند، اما امروز موشک، سامانههای نقطهزن، رادار و فناوریهای پیشرفته در کشور وجود دارد.
صالحی در عین حال گفت که کشور پس از یک دوره رشد سریع علمی، به یک «پلاتو» رسید و روند رشد علمی بعد از آن با کندی و حتی افول مواجه شد.
وی همچنین توسعه زیرساختها، از جمله شبکه جادهها و گازرسانی را از دیگر اقدامات مهم کشور دانست و گفت: حدود ۴۵۰ هزار کیلومتر لولهکشی گاز پس از انقلاب انجام شده است که به طور میانگین سالانه حدود ۱۰ هزار کیلومتر را شامل میشود.
صالحی در ادامه با اشاره به تحولات اخیر و تغییر نگاه بخشی از افکار عمومی جهان نسبت به ایران اظهار کرد: جنگ اخیر باعث شد بخشی از افکار عمومی دنیا با واقعیتهای جدیدی درباره ایران آشنا شود.
به گفته وی، در برخی مناطق، از جمله جهان عرب و جهان اسلام، دیدگاههای متفاوتی نسبت به ایران و مقاومت آن شکل گرفته و موضوع مظلومیت ایران و موضع آن در قبال رژیم صهیونیستی برای بخشهایی از افکار عمومی روشنتر شده است.
وی این وضعیت را یک فرصت مهم برای دیپلماسی عمومی دانست و هشدار داد که جریانهای رسانهای رقیب دوباره برای روایتسازی و تصویرسازی جدید تلاش خواهند کرد.
صالحی با اشاره به فعالیت برخی سفارتخانهها در شبکههای اجتماعی در جریان جنگ اخیر، از عملکرد آنها قدردانی کرد و گفت: نمایندگیهای جمهوری اسلامی ایران باید رسانههای کشورهای محل مأموریت خود را بهصورت مستمر رصد و پاسخهای مناسب ارائه کنند.
رئیس بنیاد ایرانشناسی تأکید کرد: پاسخ باید در چارچوب اخلاق و ادب باشد و نباید به خشونت کلامی یا رفتار خارج از عرف تبدیل شود.
وی با استناد به سیره پیامبر اسلام(ص) و آیه شریفه «وَلَوْ کُنْتَ فَظًّا غَلِیظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِکَ» گفت: در دیپلماسی عمومی باید توانایی جذب مخاطب و توجه به ظرفیتها و ویژگیهای او را در نظر گرفت.
صالحی یکی از مهمترین حوزههای دیپلماسی عمومی را ارتباط با ایرانیان خارج از کشور دانست و گفت: اگر بخواهیم خودمان را نقد کنیم، یکی از نواقص جمهوری اسلامی بیتوجهی به ایرانیان خارج از کشور بوده است. وقتی ایرانیان خارج از کشور رها شوند، دیگران با آنها ارتباط برقرار میکنند.
وی با اشاره به موفقیت بخش قابل توجهی از ایرانیان مقیم آمریکا و اروپا در عرصههای علمی و حرفهای اظهار کرد: بسیاری از مقامها و شخصیتهای خارجی نیز از ایرانیان به عنوان افرادی باهوش، کاردان، پرکار و دانشمند یاد کردهاند. بنابراین، نخستین گروهی که باید در چارچوب دیپلماسی عمومی با آنها ارتباط برقرار شود، خود ایرانیان خارج از کشور هستند.
رئیس بنیاد ایرانشناسی با اشاره به تجربه خود در نمایندگی ایران در آژانس بینالمللی انرژی اتمی در وین گفت: در برخی موارد، شهروند ایرانی در مراجعه به کنسولگری با برخوردی رسمی و خشک مواجه میشود، در حالی که باید با او مانند یک انسان و هموطن برخورد شود.
وی پیشنهاد کرد محیطهای کنسولی برای استقبال و پذیرایی مناسبتر شوند و حتی اقدامات ساده انسانی مانند ارائه چای و قهوه، خوشامدگویی، توجه به بیماران یا ارسال یک شاخه گل میتواند احساس تعلق و ارتباط مؤثر را تقویت کند.
صالحی تأکید کرد: باید نگاه «مراجع» یا «اربابرجوع» تغییر کند و شهروند ایرانی به عنوان ولینعمت مورد توجه قرار گیرد.
وی همچنین نسبت به نگاه منفی و یکساننگر به ایرانیان و مخالفان هشدار داد و گفت: حتی اگر در میان یک گروه افرادی با دیدگاه منفی یا رفتار نامناسب وجود داشته باشند، نباید همه افراد را با یک نگاه دید و ممکن است برخی را بتوان با رفتار درست جذب کرد.
صالحی با تأکید بر ضرورت تغییر رویکرد محتوایی در فعالیتهای فرهنگی خارج از کشور گفت: باید از رفتارهای کلیشهای فاصله گرفت. برگزاری برنامههای فرهنگی، غذایی، موسیقی و آیینی خوب است، اما هر چیزی جای خود را دارد و تکرار بیش از اندازه میتواند اثر معکوس داشته باشد.
وی اولویت دیپلماسی عمومی را خردسالان، نوجوانان و جوانان دانست و گفت: ذهن نسل جوان هنوز شکل نگرفته است و میتوان با محتوای درست و جذاب بر آنان تأثیر گذاشت.
رئیس بنیاد ایرانشناسی با اشاره به اینکه صرف انتشار کتاب برای همه مخاطبان مؤثر نیست، افزود: همه افراد کتابخوان نیستند و باید از ابزارهای تصویری و جذاب، از جمله آلبومهای تصویری، استفاده کرد.
وی با اشاره به نمونههایی از کتابها و آثار تصویری درباره ایران و تخت جمشید گفت: یک اثر تصویری زیبا میتواند مخاطب را با فرهنگ و تمدن ایران درگیر کند.
صالحی همچنین به تجربه استقبال از فیلم و موسیقی ایرانی در کشورهایی مانند تونس اشاره کرد و گفت: این ابزارها میتوانند برای معرفی ایران بهکار گرفته شوند و باید با زبان و فکر «نسل زد» به سراغ مخاطبان رفت.
رئیس بنیاد ایرانشناسی با اشاره به ظرفیت قانونی این نهاد اظهار کرد: بنیاد دو ویترین دارد؛ یک ویترین داخلی و یک ویترین خارجی. بر اساس اساسنامه، بنیاد میتواند در خارج از کشور نیز شعبه ایرانشناسی داشته باشد، اما با توجه به شرایط مالی کشور، ایجاد شعبههای سنتی با ساختمان و نیروی انسانی مستقل در حال حاضر اولویت نیست.
وی تأکید کرد: باید مدلهایی طراحی شود که بار مالی زیادی برای کشور ایجاد نکند و بتوان از ظرفیت ایرانیان خارج از کشور برای فعالیتهای ایرانشناسی بهره گرفت.
به گفته صالحی، ویترین خارجی بنیاد تنها ایرانیان خارج از کشور نیستند، بلکه ایراندوستان و علاقهمندان به ایران نیز مخاطبان مهم بنیاد به شمار میروند.
صالحی با اشاره به تفاوتهای فرهنگی مناطق مختلف جهان گفت: نمیتوان با یک نسخه واحد با همه کشورها برخورد کرد.
برای نمونه، حتی در آمریکای لاتین نیز فرهنگ و فضای اجتماعی برزیل، مکزیک و آرژانتین تفاوت دارد و باید این تفاوتها در طراحی برنامههای دیپلماسی عمومی مورد توجه قرار گیرد.
وی درباره ظرفیتهای آمریکای لاتین، آفریقا، جنوب شرق آسیا و آسیای مرکزی نیز گفت: در کشورهایی مانند اندونزی علاقه به ایران بسیار زیاد است و باید از این ظرفیتها استفاده کرد.
صالحی تأکید کرد: ایران اکنون در یک فضای جدید قرار گرفته است و نباید اجازه داد رقیبان پیش از ما روایتپردازی و تصویرسازی کنند.
در ادامه نشست، درباره وضعیت مراکز ایرانشناسی در کشورهای اروپایی و برنامه بنیاد برای استمرار این ارتباطات گفتوگو شد.
صالحی با اشاره به سابقه طولانی مطالعات ایران در آلمان، فرانسه، انگلستان، اتریش، آمریکا و کانادا گفت: مشکلات سیاسی و روابط خارجی در سالهای گذشته به بخشی از این ارتباطات آسیب زده است، اما با وجود این مشکلات نباید اروپا را نادیده گرفت.
وی با اشاره به سفر گروهی از ایرانشناسان خارجی به ایران پیش از جنگ اخیر گفت: برنامههایی برای برگزاری جلسات علمی در دانشگاههای مختلف کشور پیشبینی شده بود، اما با آغاز حملات رژیم صهیونیستی، ادامه این برنامهها با مشکل مواجه شد.
صالحی در عین حال گفت: شرایط جدید ظرفیتهای تازهای را در کشورهایی مانند چین، هند، پاکستان، آسیای مرکزی، ترکیه و بوسنی آشکار کرده است.
وی با اشاره به تجربه سفر به بوسنی، وجود زمینههای مشترک تاریخی و تمدنی و جایگاه زبان فارسی را از ظرفیتهای مهم این منطقه دانست.
وی افزود: اگر در ۱۵ سال گذشته تمرکز اصلی بیشتر بر اروپا و آمریکای شمالی بود، امروز ظرفیتهای تازهای در آسیای جنوب شرقی، آسیای مرکزی، کشورهای عربی و دیگر مناطق جهان پدیدار شده است.
صالحی همچنین با اشاره به بررسیهای حوزه دیپلماسی عمومی اظهار کرد: میزان علاقه به شناخت ایران در بسیاری از کشورها پس از جنگ افزایش یافته و این افزایش در آمریکای لاتین، کشورهای عربی، جنوب شرق آسیا، شبهقاره، آسیای مرکزی و حتی اروپا مشاهده میشود. به گفته وی، این علاقه در برخی کشورها حدود ۲۰ تا ۴۰ درصد نسبت به قبل از جنگ افزایش یافته است.
وی این افزایش را فرصتی مهم برای معرفی عمیقتر فرهنگ و تمدن ایران دانست و گفت: کارشناسان وزارت امور خارجه در مأموریتهای خارج از کشور باید با اعتمادبهنفس بیشتری از ارزشهای تمدنی ایران سخن بگویند و تصویری گستردهتر از ایران واقعی ارائه کنند.
در ادامه، یکی از کارشناسان وزارت امور خارجه درباره ضرورت آموزش تخصصی ایرانشناسی برای دیپلماتهای اعزامی پرسید و گفت: شناخت بسیاری از دیپلماتها از ایران بیشتر «شناخت حسی» و حاصل زندگی در این کشور است و نیاز است اطلاعات مستند و آکادمیک نیز در اختیار آنان قرار گیرد.
در پاسخ، بر اهمیت این موضوع تأکید و اعلام شد که بنیاد ایرانشناسی در حال تدوین یک دوره فشرده ایرانشناسی برای چنین مخاطبانی است. همچنین تأکید شد این دوره باید با همکاری کارشناسان وزارت امور خارجه تکمیل و اجرایی شود.
یکی دیگر از مباحث نشست، ضرورت ارتباط فعال با مراکز ایرانشناسی و شرقشناسی جهان بود. یکی از کارشناسان با اشاره به دیدگاههای ادوارد سعید درباره شرقشناسی و تأثیر قدرت بر شکلگیری برخی روایتها از ایران، درباره برنامه بنیاد برای معرفی «ایران واقعی» پرسش کرد.
صالحی در پاسخ گفت: این موضوع یکی از محورهای مهم فعالیت بنیاد است و نباید در ارتباط با ایراندوستان و ایرانشناسان غیرایرانی غفلت کرد. وی تأکید کرد: هنگامی که ایران در صحنه حضور پیدا نکند، خلأ ایجاد میشود و دیگران این خلأ را پر میکنند؛ بنابراین باید با ایرانشناسان داخل و خارج از کشور رابطهای ویژه و فعال برقرار کرد.
وی با اشاره به تجربه برخی کشورهای اروپایی افزود: حتی زمانی که روابط سیاسی کشورها دچار اختلاف است، ظرفیتهای فرهنگی میتواند ارتباط میان ملتها را حفظ کند. صالحی پیشنهاد کرد از برنامههایی مانند جشن غذا، موسیقی، آداب و سنن ایرانی و دیگر فعالیتهای فرهنگی برای حفظ این ارتباط بهره گرفته شود.
رئیس بنیاد ایرانشناسی پیشنهاد کرد وزارت امور خارجه، سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی و بنیاد ایرانشناسی به جای فعالیتهای جداگانه، سازوکار یا کمیته مشترکی برای همافزایی ظرفیتهای خود در حوزه دیپلماسی عمومی فرهنگی ایجاد کنند.
در ادامه، برگزاری نشست با نمایندگیهای جمهوری اسلامی ایران برای شناسایی نیازها و ظرفیتهای هر منطقه و تبدیل این اطلاعات به یک دستورالعمل یا نقشه راه مشترک پیشنهاد شد تا برای کشورها و مناطق مختلف، اولویتهای مشخصی در حوزه ایرانشناسی و دیپلماسی عمومی تعیین شود.
در بخش دیگری از جلسه نیز درباره ارتباط با ایرانیان خارج از کشور و وجود دستورالعمل مشترک برای این حوزه پرسش شد. صالحی گفت: در حال حاضر دستورالعمل مشخص و مشترکی وجود ندارد، اما میتوان با برگزاری نشست مشترک، شرح وظایف بنیاد ایرانشناسی و وزارت امور خارجه را مشخص و سازوکاری کمهزینه برای فعالیتهای ایرانشناسی در خارج از کشور طراحی کرد.
وی در همین زمینه بر ضرورت جمع میان اعتماد و هوشیاری تأکید کرد و گفت: مبنا باید بر بیگناهی افراد تا زمان اثبات خلاف آن باشد، اما این به معنای سادهلوحی نیست. باید باهوش و دقیق بود و افراد را ارزیابی کرد، اما نباید همه را با نگاه منفی دید. سیستم اطلاعاتی و امنیتی وظیفه خود را انجام میدهد و دستگاه دیپلماسی عمومی نیز باید از بدبینی مطلق پرهیز کند.
صالحی همچنین با اشاره به مفاهیم «تعقل»، «تفکر» و «تدبر» در قرآن گفت: خداوند انسان را با عقل و هوش آفریده است تا بتواند مسائل را مدیریت و بر اساس تعقل و تفکر تصمیمگیری کند.
در بخش دیگری از نشست، یکی از کارشناسان وزارت امور خارجه به کمبود منابع جذاب ایرانشناسی به زبانهای خارجی اشاره کرد و گفت: بسیاری از منابع موجود فارسی هستند و دیپلماتهای اعزامی برای معرفی ایران به مخاطبان انگلیسیزبان، اسپانیاییزبان و دیگر زبانها با کمبود منابع مناسب مواجهاند.
در پاسخ، بر ضرورت تولید آثار قابلفهم، خواندنی و جذاب برای مخاطبان خارجی و استفاده از زبانهای مهم بینالمللی، از جمله انگلیسی، عربی، اسپانیایی و چینی، تأکید شد. همچنین استفاده از فناوریهای نوین ترجمه برای انتقال مطالب به زبانهای مختلف مورد توجه قرار گرفت.
صالحی با اشاره به پیشرفت ابزارهای ترجمه امروزی گفت: بسیاری از مشکلات ترجمه نسبت به گذشته تا حد زیادی کاهش یافته و میتوان از این ظرفیت برای انتشار آثار ایرانشناسی در زبانهای مختلف بهره گرفت.
در آغاز این نشست، حمید بعیدینژاد، معاون اطلاعرسانی و همکاریهای علمی و بینالمللی بنیاد ایرانشناسی، ضمن خوشامدگویی به حاضران، با اشاره به جایگاه بنیاد گفت: این برنامه به دلیل فشردگی برنامههای کاری هیأت وزارت امور خارجه کوتاهتر از زمان پیشبینیشده برگزار شد و در ابتدا قرار بود با حضور جمعی از صاحبنظران حوزه فرهنگ، تمدن ایران و دیپلماسی عمومی با زمان بیشتری برگزار شود.
وی با معرفی بنیاد ایرانشناسی افزود: این بنیاد از میراث مرحوم دکتر حسن حبیبی شکل گرفته و در زمان تأسیس، یکی از نهادهای متمرکز کشور در حوزه ایرانشناسی بود. با وجود فراز و نشیبهای دورههای مختلف، ظرفیت بنیاد برای قرار گرفتن ایرانشناسی در مرکز فعالیتهای فرهنگی کشور همچنان گسترده است.
بعیدینژاد با اشاره به ظرفیت نمایندگیهای جمهوری اسلامی ایران در خارج از کشور اظهار کرد: وزارت امور خارجه و نمایندگیهای آن میتوانند در دیپلماسی عمومی و ایرانشناسی نقش مؤثری ایفا کنند؛ بهویژه آنکه علاقهمندی گستردهای در کشورهای مختلف برای شناخت فرهنگ و تمدن ایران وجود دارد.
وی همچنین گفت: با وجود فراز و نشیب روابط ایران با برخی کشورهای غربی، مراکز ایرانشناسی در جهان به فعالیت خود ادامه دادهاند و حدود ۲۰ فصلنامه تخصصی ایرانشناسی در سطح جهان منتشر میشود و هر سال صدها مقاله تخصصی در این حوزه به انتشار میرسد.
بعیدینژاد تأکید کرد: بسیاری از ایرانشناسان خارجی علاقهمند به حفظ ارتباط خود با ایران و سرزمین مادری مطالعاتشان هستند، اما مشکلات سالهای اخیر و جنگ اخیر بخشی از این ارتباطات را دچار وقفه کرده است. وی افزود: این ظرفیت علمی را نباید از دست داد؛ زیرا بسیاری از پژوهشگران ایرانشناسی همچنان علاقهمند به سفر به ایران، ارتباط با محققان ایرانی و بازدید از مراکز تاریخی و تمدنی کشور هستند.
در جریان این برنامه، مدیران و کارشناسان وزارت امور خارجه از بخشهای مختلف بنیاد ایرانشناسی، از جمله ساختمان نفیس بنیاد، مجموعه نمایشگاهها، کتابخانه و مرکز اسناد بازدید کردند و با فعالیتهای داخلی و بینالمللی بنیاد آشنا شدند.
