جامعهشناسی در دوران پرآشوب، وظیفه دارد نشان دهد که رنج و مقاومت در تهران، بیروت و غزه، نه حوادثی مجزا، بلکه مسیرهای بههمپیوستهای در دل یک مدارِ جهانی از قدرت و خشونت هستند. در نهایت، تعامل با این جغرافیاها نه فقط یک اقدام از روی همبستگی، بلکه ضرورتی برای نوسازیِ نظریِ خودِ علمِ جامعهشناسی است.
دیروز با تلاش بسیار در یک نشست بینالمللی شرکت کردم. نشست انجمن بینالمللی جامعهشناسی بود درباره اوضاع خاورمیانه و سخنرانانش به جز رئیس انجمن، یک نفر از فلطسین و یکی از لبنان و دیگری از ایران بود. مخاطبین از سراسر کره خاکی حضور داشتند. در ابتدا مخاطبین خودشان را در چت معرفی میکردند. یکی یکی اسمها را نگاه کردم. کسی از ایران نبود و سخنرانی که از ایران حاضر بود نیز ساکن کانادا بود. میدانستم که دوستان و همکارانم در انجمن علاقمند به حضور در این نشستهای بین فرهنگی هستند و افسوس خوردم از خودمان که برخلاف آن دو نماینده دیگر، به خاطر محدودیتهایی که دولتمردانمان بر ما تحمیل کردهاند؛ نمیتوانیم صدایی از داخل ایران باشیم.
جفری پلیر رئیس انجمن بینالمللی جامعهشناسی در مقام مدیر نشست تأکید کرد که روایتهای خاورمیانه، نه حاشیهای بر امنیت، بلکه هسته مرکزی درک جهان امروزند. این وبینار نشان داد که در بافتهای بحرانی، جامعهشناسی دیگر یک ناظرِ جداافتاده نیست، بلکه دانشی است که در تلاقی «بقا» و «نقد» متولد میشود و وظیفهاش شهادت دادن بر پیوندهای نامرئی قدرت است.
عبیر مصلح؛ نقدِ «مرئیشدنِ مشروط» و رژیمهای بازنمایی
عبیر مصلح با نگاهی تند و ساختاری، آکادمی جهانی را به چالش کشید. او معتقد است جوامعی چون فلسطین تنها زمانی در چرخههای دانش مرئی میشوند که «تروما» یا «گسستی» رخ داده باشد. او این وضعیت را «رژیم بازنمایی مشروط به جراحت» نامید؛ جایی که جهان تنها سوژه «آسیبدیده» یا «مقاوم» را به رسمیت میشناسد و حیات فکری و تداومِ زندگی را در سایه قرار میدهد. از نظر او، تولید دانش درباره جنگ خود به ابزاری برای سرکوب تبدیل شده است، مگر آنکه بتواند از «رویداد» فراتر رفته و «فرآیندهای استعماری» را هدف قرار دهد. عبیر ابتدا با سه تصویر از فلسطین و غزه صحبتهایش را آغاز کرد. تصاویری که خود روایتگری میکردند.
ریما ماجد؛ سلسلهمراتبِ دیده شدن و انقباضِ فضای نقد
ریما ماجد از قلب بیروت، از تجربه تدریس جامعهشناسی زیر بمباران سخن گفت. او استدلال کرد که جنگ تنها ساختمانها را ویران نمیکند، بلکه «ادراک» و «اولویتها» را بازچینی میکند. در منطق جنگ، «بقا» جایگزین «نقد» میشود و ضرورتهای فوری مثل امنیت و سرپناه، پرسشهای عدالتخواهانه و تحولخواه را به حاشیه میرانند. ریما با نقد واژگان دیپلماتیک همچون «تنشزدایی»، نشان داد که چگونه این مفاهیم در عمل، پوششی برای استمرار تخریب زیرساختهای زندگی و آموزش در لبنان و منطقه شدهاند.
ریما به راحتی از تجاوز حرف میزد. درباره مقاومت و حزبالله حرف زد و اینکه چطور اسرائیل در سوریه بدون حزبالله رفتار کرده است. تلاش میکرد پرسشهای عمومی شکلگرفته را از پیش پاسخ گوید. تصویر کاریکاتور «حنظله» در پشت سرش و خطاطی واژه عربی «حریه» روی دیوار المانهای تصویری ریما بودند از روایت تجاوز.
نازنین شاهرکنی؛ پارادوکسِ حضور و انزوای معرفتشناختی در ایران
نازنین شاهرکنی با کالبدشکافی وضعیت ایران، از «پارادوکسِ جامعهشناسی» سخن گفت؛ رشتهای که برای دولت جهت فهم جامعه «ضروری» اما به دلیل ماهیتِ افشاگرش همواره «مورد سوءظن» است. او تأکید کرد که غیبت همکارانش از داخل ایران، محصولِ یک «اقتصاد سیاسیِ دانش» و ترکیبی از سرکوب داخلی و انزوای بینالمللی ناشی از تحریم است. شاهرکنی با اشاره به الگوی تاریخیِ فشار بر دانشگاه و قطعِ زیرساختهای ارتباطی، وضعیت ایران را یک «حاشیهنشینی معرفتشناختی» نامید که در آن تحریم و جنگ، حتی امکانِ فیزیکیِ پیوند با جهان را از محقق ایرانی سلب کرده است. او مقاومت را در تداومِ «اندیشیدن تحت فشار» و گامهای کوچکِ یاریگری تعریف کرد. او به امیدواری مردمان ایران و تلاشهای انجمن جامعهشناسی و اتحادیه انجمنها اشاره کرد.
نازنین به خوبی تصویری از ایران داد، اما دوری او از ایران اجازه نداد که تصویرگر تجاوزی شود که به ایران شده است؛ چنانکه دو سخنران پیشین اشاره کردند. او نتوانست جز یک اشاره گذرا به جنگ، تصویر دیگری از وضعیت این منطقه ارائه دهد.
این نشست با دعوت به یک «تخیل جامعهشناختی جدید» به پایان رسید. پیامی که از میان سخنان هر سه سخنران طنینانداز شد، ضرورت گذار از «مقایسه موارد مطالعاتی» به سمت «ردیابیِ روابط» بود. جامعهشناسی در دوران پرآشوب، وظیفه دارد نشان دهد که رنج و مقاومت در تهران، بیروت و غزه، نه حوادثی مجزا، بلکه مسیرهای بههمپیوستهای در دل یک مدارِ جهانی از قدرت و خشونت هستند. در نهایت، تعامل با این جغرافیاها نه فقط یک اقدام از روی همبستگی، بلکه ضرورتی برای نوسازیِ نظریِ خودِ علمِ جامعهشناسی است.
