مرکز خاورمیانه مالکوم کر–کارنگی در تحلیلی، توافق دفاعی ترکیه، عربستان و پاکستان را نشانهای از تلاش قدرتهای منطقه برای کاهش وابستگی به چتر امنیتی آمریکا و پر کردن خلأ ناشی از تحولات پس از جنگ آمریکا و ایران دانست؛ پیمانی که اگرچه هنوز ابعاد اجرایی آن روشن نیست، میتواند از همکاری دفاعی فراتر رفته و به بستری برای بازآرایی موازنه قدرت، مسیرهای تجاری و ائتلافهای سیاسی در خاورمیانه تبدیل شود.
به گزارش سرویس بینالملل جماران، «مرکز خاورمیانه مالکوم کر–کارنگی» در تحلیلی به بررسی ابعاد و پیامدهای «پیمان مکه» میان ترکیه، عربستان و پاکستان و نقش آن در شکلگیری یک نظم امنیتی جدید در منطقه پرداخت و نوشت: ترکیه، عربستان و پاکستان در ۷ اوت ۲۰۲۶ «توافق مکه» برای دفاع مشترک را امضا کردند. اگرچه متن کامل توافق هنوز منتشر نشده، این پیمان را میتوان تلاشی از سوی سه قدرت منطقهای برای جلوگیری از شکلگیری خلأ امنیتی جدید در خلیج فارس، پس از جنگ آمریکا و ایران دانست. این توافق در شرایطی شکل گرفت که جنگ و تحولات پیرامونی آن، کارآمدی نظم امنیتی تحت رهبری آمریکا را با پرسشهای جدی مواجه کرده است.
چرا توافق مکه شکل گرفت؟
پس از فروپاشی آتشبس در آوریل و ازسرگیری درگیریها، کنترل ایران بر تنگه هرمز نخستین نشانه فروپاشی نظم امنیتی پیشین بود. ایران برای نخستینبار از اهرم فشاری با چنین وزن راهبردی استفاده کرد. همزمان، حملات موشکی و پهپادی ایران به پایگاههای آمریکا در عربستان و دیگر کشورهای خلیج فارس، آسیبپذیری کشورهایی را آشکار کرد که برای امنیت منطقهای به واشنگتن متکی بودند. از نگاه ریاض، واکنش به این وضعیت ضروری بود.
ترکیه و پاکستان نیز خیلی زود به عربستان پیوستند. برای بسیاری در خلیج فارس، حضور نظامی آمریکا دیگر تنها یک تضمین امنیتی نیست، بلکه میتواند به باری برای کشورهای منطقه تبدیل شود. آنکارا و اسلامآباد این وضعیت را فرصتی برای ایجاد ترتیبی امنیتی در کنار یا جایگزین چتر امنیتی آمریکا دیدند. حذف هر دو کشور از پروژه «کریدور اقتصادی هند–خاورمیانه–اروپا» نیز باعث شد یک نظم امنیتی منطقهای جدید را فرصتی برای منافع اقتصادی، حضور در مسیرهای توسعه جهانی و جذب سرمایه سعودی برای تقویت صنایع دفاعی خود ببینند.
پایه این توافق به پیمان دفاعی راهبردی عربستان و پاکستان بازمیگردد که در سپتامبر ۲۰۲۵ امضا شد و بر اساس آن حمله به یکی از دو کشور، حمله به هر دو تلقی میشود. توافق مکه نیز دشمن مشخصی را نام نمیبرد و همین ابهام راهبردی به سه کشور اجازه میدهد آن را توافقی برای ثبات منطقهای معرفی کنند.
تهدید مشترک و ابعاد اقتصادی توافق
بیانیه سه کشور هدف توافق را «تقویت بازدارندگی مشترک در برابر هرگونه تجاوز» اعلام کرده است؛ اما مشخص نیست بازدارندگی در برابر ایران، اسرائیل، گروههای غیردولتی مدنظر است یا طرفی دیگر. ورود ترکیه، و احتمالاً در آینده مصر یا قطر، میتواند ماهیت این توافق و برداشت آن از تهدیدهای منطقهای را تغییر دهد.
ترکیه بهعنوان قدرتی منطقهای، بهدنبال محدودسازی نفوذ اسرائیل در سوریه و لبنان و تغییر جهت سیاست عربی از مسیر توافقهای ابراهیم است. از سوی دیگر، تمرکز مشترک بر مهار جاهطلبیهای منطقهای اسرائیل میتواند نقطه آغاز مناسبی برای همکاری سهجانبه باشد.
این توافق همچنین میتواند به ترکیه و پاکستان در بازتعریف جایگاه خود در مسیرهای تجارت منطقهای کمک کند. «کریدور اقتصادی هند–خاورمیانه–اروپا» عملاً جایگاه جغرافیایی این دو کشور را تضعیف میکند. در مقابل، «جاده توسعه عراق» میتواند جایگزینی مهم باشد؛ مسیری که جنوبغرب چین را از طریق کریدور اقتصادی چین–پاکستان و بندر گوادر به بصره، ترکیه و اتحادیه اروپا متصل میکند و میتواند با ابتکار «کمربند و جاده» چین نیز همپوشانی داشته باشد.
آیا این پیمان واقعاً شبیه ناتو است؟
مهمترین پرسش، میزان جدیت تعهد سه کشور است. آنها اعلام کردهاند که «هر حمله مسلحانه به هر یک از سه کشور، حمله به همه» محسوب میشود، اما هنوز روشن نیست اگر ایران به عربستان حمله کند، ترکیه و پاکستان تا چه اندازه وارد رویارویی خواهند شد. وزیر خارجه ترکیه، هاکان فیدان، گفته است نوع و میزان واکنش در صورت حمله، از طریق مشورت مشترک سه کشور تعیین خواهد شد.
در عین حال، هر سه دولت تلاش کردهاند تأکید کنند که توافق علیه کشور خاصی نیست. ترکیه اعلام کرده این پیمان با تعهداتش در ناتو تعارض ندارد؛ عربستان نیز هرگونه برداشت فرقهای یا مذهبی از آن را رد کرده و پاکستان تصریح کرده که توافق ماهیتی صرفاً دفاعی دارد و علیه هند یا ایران نیست. ایران نیز آن را نشانه فاصله گرفتن از چتر امنیتی آمریکا و در نتیجه، پیروزی برای تهران دانسته است.
آزمون واقعی توافق
یکی از آزمونهای اصلی کارآمدی توافق مکه، توانایی سه کشور برای هماهنگکردن سیاستهایشان در کشورهایی است که در آنها نفوذ دارند. عربستان و پاکستان برای پایان دادن به خصومت میان آمریکا و ایران همکاری میکنند و ترکیه نیز در میانجیگری میان طالبان و پاکستان نقش دارد. پرسش مهم این است که آیا همکاری ترکیه و عربستان در عراق، سوریه و لبنان نیز گسترش خواهد یافت؟
در نهایت، اگر عربستان، پاکستان و ترکیه بتوانند مواضع خود را درباره طیف گستردهای از مسائل منطقهای به یکدیگر نزدیک یا دستکم هماهنگ کنند، توافق مکه ممکن است در آینده بهعنوان نقطه آغاز شکلگیری یک نظام امنیتی منطقهای جدید ارزیابی شود.
