روزنامه «گاردین» در گزارشی، مشارکت مستقیم عربستان در حملات به مواضع نیروهای نزدیک به ایران در عراق را نقطه عطفی در بحران منطقه دانست؛ تحولی که نهتنها دولت بغداد را در برابر گروههای مقاومت تضعیف میکند، بلکه میتواند رقابت نیابتی ایران، آمریکا و کشورهای عربی را به مرحلهای مستقیمتر، گستردهتر و غیرقابلپیشبینی وارد کند.
به گزارش سرویس بینالملل جماران، حملات آمریکا و عربستان به عراق باعث شده است این احتمال در رسانههای غربی مطرح شود که پیامدهای این اقدامات ممکن است به تضعیف دولت الزیدی ــ که به دنبال خلع سلاح گروههای مقاومت است ــ در برابر این گروهها منجر شود؛ موضوعی که روزنامه انگلیسی «گاردین» به آن پرداخته است و در ادامه، به بخشهایی از گزارش آن اشاره خواهیم کرد.
حملات مشترک آمریکا و عربستان به مواضع نیروهای نزدیک به ایران در عراق را باید نقطه عطفی در بحران کنونی غرب آسیا دانست؛ تحولی که به باور بسیاری از ناظران، منطقه را وارد مرحلهای «بیسابقه و غیرقابل پیشبینی» کرده است. اگرچه در ماههای گذشته، درگیری میان واشنگتن، تهران و متحدان منطقهای آنها عمدتاً در قالب جنگ نیابتی جریان داشت، مشارکت علنی ریاض در حمله به خاک عراق نشان میدهد که دامنه تقابل از سطح رویارویی آمریکا و ایران فراتر رفته و بازیگران عربی نیز بهصورت مستقیم وارد معادله شدهاند.
حملات اخیر که مواضع حشدالشعبی را هدف قرار داد و دستکم ۲۰ کشته بر جای گذاشت، در حالی انجام شد که پس از یک وقفه کوتاه در حملات مستقیم آمریکا به ایران، انتظار میرفت از شدت تنشها کاسته شود. اما همزمان با فعالتر شدن گروههای همپیمان ایران در عراق و یمن، تهران نیز با حمله موشکی به پایگاههای آمریکا در اردن نشان داد که آتشبس نانوشته عملاً پایان یافته است. در همین چارچوب، حمله پهپادی به تأسیسات بندری دمیاط مصر نیز این نگرانی را تقویت کرده است که دامنه جنگ در حال گسترش به جغرافیایی بسیار وسیعتر از گذشته است.
از منظر عراق، این تحولات بیش از هر چیز به معنای تشدید بحران حاکمیت ملی است. بغداد حملات آمریکا و عربستان را نقض آشکار حاکمیت خود دانست و تأکید کرد که این عملیات علیه یکی از نهادهای رسمی امنیتی کشور انجام شده است. هرچند آمریکا مدعی هماهنگی با دولت عراق بود، واکنش رسمی بغداد نشان داد که دولت نهتنها در جریان این عملیات نبوده، بلکه توان جلوگیری از آن را نیز نداشته است. همین مسئله بار دیگر ضعف دولت مرکزی در کنترل کامل قلمرو و نهادهای امنیتی را آشکار ساخت.
در همین راستا، نخستوزیر عراق، علی الزیدی، که تنها چند روز پیش از این حملات در کاخ سفید با دونالد ترامپ دیدار کرده بود، ناچار شد سفر برنامهریزیشده خود به عربستان و دیدار با محمد بن سلمان را لغو کند؛ اقدامی که بیانگر دشوارتر شدن سیاست موازنهگرایانه بغداد میان واشنگتن، ریاض و تهران است. عراق اکنون بیش از هر زمان دیگری میان دو محور رقیب گرفتار شده است؛ از یک سو، برای امنیت، اقتصاد و سرمایهگذاری به همکاری با آمریکا و کشورهای عربی نیاز دارد و از سوی دیگر، نفوذ گسترده ایران و گروههای همسو با آن، امکان فاصله گرفتن کامل از تهران را از بغداد سلب کرده است.
از سوی دیگر، مشارکت آشکار عربستان در این عملیات نیز حامل پیامهای مهمی است. برخلاف حملات محدود و غیرعلنی گذشته، ریاض این بار نشان داد که حاضر است در صورت تهدید منافعش، مستقیماً وارد رویارویی نظامی با نیروهای وابسته به ایران شود. به اعتقاد برخی تحلیلگران، عربستان تلاش میکند این پیام را به تهران منتقل کند که تصور آسیبپذیری کشورهای خلیج فارس بدون پاسخ نظامی، دیگر اعتبار ندارد و هرگونه حمله به زیرساختهای انرژی این کشورها با واکنش مستقیم همراه خواهد بود.
با این حال، همین تغییر رویکرد، سطح مخاطرات را نیز افزایش داده است. گروههای نزدیک به ایران در عراق، از جمله جنبش نجبا، بلافاصله آمریکا و عربستان را به انتقام تهدید کردند و شعارهای ضدآمریکایی در مراسم تشییع کشتهشدگان، نشانهای از احتمال تشدید درگیریها در داخل عراق بود. در چنین شرایطی، هرگونه اقدام تلافیجویانه میتواند عراق را بیش از گذشته به میدان اصلی تقابل تهران و واشنگتن تبدیل کند.
در بُعد منطقهای نیز این تحولات با بحران تنگه هرمز گره خورده است. بسته ماندن این گذرگاه حیاتی، صادرات نفت عراق را بهشدت کاهش داده و اقتصاد این کشور را تحت فشار قرار داده است. از همین رو، بغداد بیش از گذشته به دنبال مسیرهای جایگزین صادرات نفت از طریق ترکیه، سوریه یا اردن است؛ اما ادامه ناامنی و گسترش درگیریها میتواند اجرای چنین پروژههایی را نیز با ابهام روبهرو کند.
در مجموع، ورود علنی عربستان به عملیات نظامی در عراق، نشاندهنده تغییر مهمی در قواعد بازی منطقهای است. اگر در گذشته، رقابت ایران و کشورهای عربی عمدتاً از طریق بازیگران نیابتی دنبال میشد، اکنون نشانههایی از رویارویی مستقیمتر میان طرفها دیده میشود. در چنین فضایی، عراق همچنان آسیبپذیرترین حلقه این معادله باقی مانده است؛ کشوری که همزمان به حمایت آمریکا، روابط با همسایگان عرب و مدیریت نفوذ ایران نیاز دارد، اما هرچه دامنه جنگ گستردهتر میشود، حفظ این موازنه برای بغداد دشوارتر و پرهزینهتر خواهد شد.
