پایگاه خبری جماران: آنچه در مطالعات توسعه‌ای و ارزیابی شاخص‌ها غالباً سبب فاصله‌گیری نتایج به دست آمده از واقعیات جامعه می‌شود، تکیه صرف بر داده‌های عددی است. البته که ابزار مدیریت کلان و برنامه‌ریزی برای رشد اقتصادی و تأمین معیشت مردم و هزار مسألۀ غامض دیگر، آمار و اعداد و سنجش‌های کمّی است، اما ایران فراتر از یک واحد سیاسی - اقتصادی، یک مفهوم فرهنگی است که از پس هزاران سال بحران و جدال، توانسته به حیات مستمر خود ادامه دهد. آنچه که در آثار بعض از متخصصان سیاست و تاریخ در توصیف ایران، «جامعۀ کوتاه‌مدت» نام گرفته، در توضیح بعض از دلایل استمرار حیات اجتماعی آن کفایت نمی‌کند. عوامل مهمی در تداوم برپایی ایران نقش داشته‌اند که قابل اندازه‌گیری و تبدیل به رقم و عدد و مفاهیم ریاضی نیستند. خانواده، دین و مذهب، سنت‌های مشترک اقوام ایرانی، نهادهای اقتصادی و مذهبی، شیوه‌های انتقال دانش بومی و زبان مشترک بین اقوام ایرانی یعنی فارسی، از جمله عناصر متعددی بوده‌اند که در پیوستگی زندگی فرهنگی و اجتماعی ساکنان این سرزمین از دیرباز تاکنون نقش داشته‌اند. این پیوستگی بارها در عرصۀ سیاسی دچار فروپاشی و اضمحلال شده اما حیات تمدنی و فرهنگی و اجتماعی آن منقطع نشده است.
حفظ بقا و سنت ایرانی زیستن
طبیعت ویژۀ سرزمین ما، کمبود آب و دشواری در کشت و زرع و تولید خوراک، سبب شد تا بیشتر سنت‌ها و تدبیرها، تمهیدها و مهارت‌ها بر محور مفهوم تداوم حیات و استمرار بقا شکل بگیرد. تاب‌آوری تبدیل به هدفی در زندگی ایرانی شد که همۀ مفاهیم دیگر را تحت تاثیر خود قرار داد. سنت‌هایی چون وقف، نذر، سفره‌داری و مهمان‌نوازی ایرانی، فارغ از ریشه‌های گوناگون دینی، تاریخی و اجتماعی خود، در حفظ پیوندهای اجتماعی و تقویت توان جامعه برای عبور از بحران‌ها نقش داشته‌اند.
زیست کویری یا به تعبیر دقیق‌تری که در آثار پاپلی یزدی و مرتضی فرهادی «تمدن کاریزی» نامیده می‌شود، شیوه‌ای از زندگی است که از قرن‌ها پیش هماهنگ با مقتضیات زندگی و حیات در این سرزمین شکل گرفته و سبب ماندگاری این واحد فرهنگی و جغرافیایی و سیاسی شده است. هویت ایرانی، عادات، اعتقادات، نیازهای مادی و معنوی و رفتارهای اجتماعی این مردم بر همین بستر شکل گرفته و دوام یافته. تلاش برای حفظ بقاء در طول تاریخ این سرزمین، اگرچه عملی قهرمانانه و ستودنی است، اما میتوان این احتمال را در نظر گرفت که تمرکز بر تاب‌آوری در بعض از ادوار تاریخی سبب ایستایی جامعه شده است.
سرمایۀ نهادی و فرهنگی تاریخی در برنامه‌های توسعه
از زمان تدوین نخستین برنامه‌های توسعه اقتصادی ایران، طراحان بیشتر بر رشد اقتصادی و شتاب در پیشرفت تمرکز داشته‌اند و در موارد متعدد توجه به ملزومات فرهنگی و اجتماعی و ظرفیت‌های نهادی ایران را فروگذاشته‌اند. پژوهشگرانی که گزارش «ایران ۲۰۳۵» را تهیه کرده‌اند، دربارۀ خطای مک‌نامارا، محدودیت کمّی‌سازی و نادیده‌گرفتن عوامل فرهنگی به درستی هشدار داده‌اند. گزارش ایران ۲۰۳۵ که چندی پیش در نشستی با حضور مدیر پروژه(مجتبی لشکربلوکی)، فرهاد نیلی و جمعی از نخبگان و با حمایت نوبتکس رونمایی شد، از یک‌سو بر ظرفیت‌های انسانی، فرهنگی و اجتماعی جامعۀ ایران تأکید می‌کند و از سوی دیگر، ضعف شاخص‌های حکمرانی و امنیت سرمایه‌گذاری را از موانع اصلی توسعه می‌داند و این همان شکافی است که ضرورت بازشناسی رابطۀ جامعه، فرهنگ و ساختار سیاسی را آشکار می‌سازد.
توجه به نهادهای بسیار مهمی چون نهاد وقف به مثابه یک شبکۀ عظیم و پایدار اقتصادی مردم نهاد، مطالعه در شبکۀ آبرسانی و نحوۀ مدیریت آب با تکیه بر دانش بومی، استفاده از شبکۀ پیوسته و سراسری مساجد و اماکن مذهبی برای توسعۀ آموزش و سواد آموزی سراسری، مثال‌هایی هستند که در مطالعات آماری و شیوه‌های بسته‌بندی شدۀ توسعه کمتر به آنها توجه شده است. بی‌توجهی به دانش بومی و نهادهای تاریخی، در کنار عوامل متعدد سیاسی و اقتصادی، می‌تواند از دلایل تشدید برخی بحرانهای اجتماعی و زیست‌محیطی در دورۀ معاصر ایران به شمار آید.
در نظر گرفتن جوانب مختلف و ارزیابی دقیق این پدیده‌ها و به کارگیری آنها مستلزم پاسخگویی به این سؤال بنیادین است: آیا همان سازوکارهای اجتماعی که به ایرانیان امکان داده تا دشواری‌های تاریخی را تحمل کنند، امروز ممکن است ناخواسته به تداوم وضعیتی کمک کند که نیازمند تغییر است؟
پس اگرچه در نظر گرفتن همه جانبه عناصر معنوی و ناملموس و به کارگیری میراث دانش بومی و توجه به شبکه‌های پایدار اقتصادی و اجتماعی می‌تواند مقوم یک برنامۀ توسعه پایدار باشد، شیفتگی و مطلق‌گرایی در نگاه به گذشته می‌تواند در عزم توسعه و پیشرفت و اصلاحات ساختاری اختلالات جدی ایجاد کند.
حکمرانی ایرانی، توسعه و تاب‌آوری
اقلیم و ابعاد ایران چنان است که مدیریت این سرزمین و به سامان کردن آن، شیوه‌ای خاص طلب می‌کند. خصایص فرهنگی و اجتماعی و اقتصادی و وضع طبیعی و سرزمین‌های وسیع کوهستانی و بیابانی و گستردگی پهنۀ حکومتی، سبب به وجود آمدن شیوه‌ای در اداره کشور شده، که توجه به آن ضروری است. در طول تاریخ ایران، نهادهای اجتماعی و مردمی، نقشی عمیق و بسزا در اداره و توسعۀ کشور داشته‌اند. مردم با تکیه بر سنت‌هایی مانند وقف و همیاری، توانستند تاسیسات بسیاری را برای خیر عمومی و بهره‌مندی کل جامعه برپا کنند و در کنار نهاد دولت به تکمیل امکانات مورد نیاز بپردازند.
اما نکتۀ بسیار مهمی که میتوان از محتوای گزارش و نگاهی به گذشته و امروز ایران به آن رسید، این است: نمی‌توان با تمرکز بر حفظ حیات اجتماعی و دست شستن از اصلاحات ساختاری و نهادی سیاسی و اقتصادی انتظار معجزه داشت. با آگاهی از دانش‌های بومی و راه‌حل‌هایی که گذشتگان برای حفظ حیات در این سرزمین به کار بسته بودند و پیوند دادن آن با دانش و نیازهای امروز میتوان توسعه پایدار و هماهنگ زیست بوم سیاسی و اجتماعی و طبیعی کشور را برنامه‌ریزی کرد. همچنین برای اصلاح ساختار سیاسی و شفاف سازی عملکرد حاکمیت و بازسازی رابطۀ مردم و دولت، الگوی حاکمیتی امیرمومنان و توصیه‌های ایشان و انطباق آنها با ضروریات روز می‌تواند مبنایی آشنا و مبتنی بر فرهنگ و اعتقادات ملی پیش رو بگذارد. عناصری مانند پاسخگویی حاکمان، عدالت در توزیع منابع، مسئولیت کارگزاران و نظارت بر قدرت به خوبی در شیوۀ عمل و توصیه‌های ایشان دیده می‌شوند که قابل انطباق با ضروریات امروزین و خصوصیات دولت مدرن هستند.
آزادسازی ظرفیت‌های انسانی و تاریخی کشور و تدوین راهبرد توسعۀ پایدار مبتنی بر فرهنگ ایرانی-اسلامی و واقعیات اجتماعی و ضروریات اقلیمی و طبیعی، نیازمند برپایی جنبشی ملی برای اعتمادسازی بین دولت و مردم است. در سایه اعتماد دو جانبه، اتحاد و امنیت ملی، شفافیت ارکان حکومت و عملکرد مستقل و بدون شائبۀ قوه قضائیه، فضای رشد و توسعه مبتنی بر فرهنگ ملی و آینده نگری شکل می‌گیرد. حفظ بقای ملی اولین وظیفه و سرلوحۀ تمامی اقدامات و برنامه‌ریزی‌هاست. اما نباید جانب احتیاط را فرو گذاشت، لازم است به این نکته توجه کنیم که نهادهای تاریخی جامعۀ ایرانی ممکن است به استمرار حیات آن کمک کرده باشند، اما آیندۀ ایران نه در تکرار این نهادها، بلکه در شناخت، نقد و بازآفرینی ظرفیت‌های آنها در چارچوب حکمرانی نوین است.