اولین نکتهای که در اندیشههای امام میتوان دریافت جایگاه وزارت آموزش و پرورش و دستگاه تعلیم و تربیت است. ایشان به صراحت فرمودند مساله آموزش و پرورش در راس مسائل کشور قرار دارد. اگر مشکلات فرهنگی و آموزشی همراه با مصالح کشور حل شود، دیگر مسائل نیز به آسانی برطرف خواهد شد و همین امر نشان میدهد آموزش و پرورش شیشه عمر جامعه و تعیینکنندهترین جایگاهی است که آینده نظام جمهوری اسلامی را ترسیم میکند
سیزدهم آبان در تاریخ انقلاب اسلامی، برگی زرین، مقطعی حساس و مناسبتی پرخاطره است. به ویژه آنکه چهارده سال پس از تبعید حضرت امام خمینی (س) در همین روز (13 آبان 1357) فرزندان امام و صدها دانش آموز و دانشجو در مقابل دانشگاه تهران و خیابان های اطراف با شعار «درود بر خمینی» و «مرگ بر شاه» پایه های حکومت را به لرزه درآوردند و با گلوله های مأموران شاه به خاک و خون غلتیدند.
دانش آموزان نیز مانند دیگر گروه های ملت، در اطاعت از فرمان حضرت امام (س) که همه را به مبارزه بی امان با رژیم آمریکایی شاه دعوت می کرد، سر از پا نمی شناختند و نجات اسلام را در پیروزی کامل از امام و سازش ناپذیری با رژیم می دانستند. این طبقه جوان وفعال جامعه، به حق یکی از ارکان و پایه های مهم انقلاب پیروزمند اسلامی بودند .این رویداد در تاریخ انقلاب اسلامی، به عنوان واقعه ای بزرگ ، گواه زنده ای از جایگاه اهالی علم در تعیین سرنوشت ملت و گام برداشتن ایرانیان مسلمان به سوی آرمان های خویشتن است.روزهایی چون 13 آبان که سالروز قیام خونین دانش آموزان علیه رژیم ظلم و استبداد و نیز سالروز تسخیر لانه جاسوسی به دست دانشجویان و دانش آموزان است، همچون اسناد زنده ای هستند که گواهی می دهند تنها و تنها کسانی می توانند در مسیر تاریخ، تمدن آفرین باشند که به سلاح علم و ایمان مسلح هستند.با محمود فرشیدی وزیر اسبق آموزش و پرورش وکارشناس امور تعلیم و تربیت در این باره گفتوگو کرده ایم :
***
نظر امام(س) درباره تعلیم و تربیت بهعنوان اصلیترین وظیفه وزارتخانه کشور چه بود؟
از چند زاویه و محور میتوان درباره اندیشههای امام(س) پیرامون آموزش و پرورش صحبت کرد که اولین و مهمترین آن واژه فرهنگ و همان نام قدیمی آموزش و پرورش است و بسیاری از تعابیر حضرت امام خمینی (س) را باید ذیل مقوله فرهنگ جستوجو کرد.اولین نکتهای که در اندیشههای امام میتوان دریافت جایگاه وزارت آموزش و پرورش و دستگاه تعلیم و تربیت است. ایشان به صراحت فرمودند مساله آموزش و پرورش در راس مسائل کشور قرار دارد. اگر مشکلات فرهنگی و آموزشی همراه با مصالح کشور حل شود، دیگر مسائل نیز به آسانی برطرف خواهد شد و همین امر نشان میدهد آموزش و پرورش شیشه عمر جامعه و تعیینکنندهترین جایگاهی است که آینده نظام جمهوری اسلامی را ترسیم میکند.امام(س) همچنین تاکید داشتند اگر دانشگاهها و مدارس درست نشود امیدی به جمهوری اسلامی نباید داشت، و با توجه به اینکه امام در کلام خود، چنین توصیفی را برای هیچ وزارتخانهای نداشتند و سرنوشت آینده جمهوری اسلامی را وابسته به نهاد تعلیم و تربیت میدانند، میتوان نتیجه گرفت که نباید آموزش و پرورش را در عرض سایر وزارتخانهها تلقی کرد.
حقیقت نیز همین است، یعنی آموزش و پرورش ابتدا نیروها را میگیرد و پس از آنکه به رشد و تربیت رسیدند تحویل سایر دستگاهها میدهد و به تعبیر دیگری میتوان گفت سایر دستگاهها برای مردم کالا و خدمات تولید میکنند اما آموزش و پرورش انسان تولید میکند و شاید این نکته قابل بررسی باشد که آموزش و پرورش را از حالت وزارتخانهای خارج کرده و به نهادی زیر نظر مقام رهبری تبدیل شود. دولتها موقتند و کوتاهمدت میآیند و میروند اما نظام تعلیم و تربیت یک روال طولانی دارد که تغییر و تحولات آن بهتر است دستخوش تغییر و تحولات دولتها نشود.
از نگاه شما نظام تعلیم و تربیت مدنظر حضرت امام(س) چه بوده است ؟
نظام تعلیم و تربیت در اندیشههای امام دارای خصوصیات مختلفی است؛ یکی اینکه امام تاکید داشتند مدارس باید انسان تربیت کنند و این پاسخ به تلقیهایی است که امروز در جامعه با آن مواجه هستیم و آن اینکه عدهای معتقدند مدارس جایی است که باید ذهن دانشآموزان را از دانستههای علمی انباشته کنند، برخی دیگر تلقیشان این است که دانشآموز باید مدام زیر نظر باشد، این تعابیر سطحی با اندیشه عمیق حضرت امام کاملا متفاوت است. امام میفرمودند باید علم را بهمنظور تربیت و با هدف تربیت الهی به کار ببریم و صریحا تاکید میفرمودند «علم بدون تربیت حجاب است». این نشاندهنده آن است که آموزههایمان را باید با هدف تکامل تربیتی بهکار بگیریم.
نظر امام (س)درباره علمآموزی، چیست؟
امام تعبیری دارند به نام «علم نافع». یعنی ایشان صرف علم را تجلیل نمیکنند بلکه علم نافع که در جای دیگری از آن به نام علم جهتدار یاد میکنند را مورد توجه قرار میدهند و آن را ارزشمند میدانند. ایشان میفرمودند علم نافع، انسان را از هواهای نفسانی دور میکند. درواقع، ایشان تاکید داشتند همه علوم باید انسان را به تکامل و تعالی برساند و درواقع تمامی علوم نافع را به سه علم منقسم میدانستند؛ یکی علمی که به واقع به کمالات عقلی وظایف روحی مربوط است، دیگری علمی که مربوط به اعمال قلبیه میباشد و آن یکی مربوط است به اعمال غالبیه و وظایف ظاهری نفس.
نظام تعلیم و تربیت مورد نظر امام (س)، چه ویژگیهایی داشت؟
یکی از مهمترین ویژگیهای تعلیم و تربیت مدنظر امام(س)، تربیت توحیدی است. ایشان معتقدند تربیت باید از کودکی و نوجوانی آغاز شود و حتی برخی تعابیرشان این بود که قبل از به دنیا آمدن کودک، مادر در زمان بارداری باید تربیت کودک را مدنظر قرار دهد.ویژگی دیگری که میتوان در نظام تعلیم و تربیت اسلام در نظر گرفت، تربیتپذیربودن ذات انسان است، ایشان در فرمودههای خود «میلیبودن» خلقیات انسان را رد میکنند.
ایشان معتقد بودند رسالت انبیا تربیت انسانها است و عالم را تعبیر به مدرسهای میکردند که انبیا معلمان آن محسوب میشوند؛ مصداق عینی این تشبیه در کشور ما، جمهوری اسلامی ایران است که درواقع مدرسهای است با هدف تربیت نیروهای متخلق به اخلاق اسلامی و الهی که بازوی قدرتمند این مدرسه بزرگ وزارت آموزش و پرورش است.
خصوصیت دیگری که در اندیشههای امام(س)،نسبت به نظام آموزش و پرورش در کشور میتوان مشاهده کرد، این است که امام(س)، انسان را موجودی نامحدود از منظر سعادت و یا شقاوت میدانند. ایشان فرمودند انسان مانند سایر کالاهای دیگر نیست که اگر صدمهای به آن وارد شد خسارتش سنگین نباشد؛بلکه یک نفر اگر ناصالح باشد ممکن است مانند رضاخان شودیااگر یک فرد صالح تربیت شود، میتواند مملکتی را نجات دهد.
نکته دیگری که میتوان در اندیشه امام(س)،جستجو کرد تاثیر تدبر و تلاوت قرآن از نظر تربیتی بر دانشآموزان است.ایشان تاکید داشتند انس و تدبر در قرآن باید از خصوصیات اصلی نظام تعلیم و تربیت باشد، همچنین «اوقات فراغت» ازنکات دیگری است که در فرمودههای امام پیرامون نظام تعلیم و تربیت به چشم میخورد. عین تعبیر ایشان است که «اسلام یک مسلک جدی است که هزل، لهو و لغو در آن جایی ندارد» که شباهتی دارد با فرموده پیامبر گرامی اسلام(ص) به ابوذر با این مضمون که «هیچ کاری انجام نده مگر آنکه هدفی داشته باشی» لذا اوقات فراغتی که بیهدف سپری شود، ولو با سرگرمی در نظام تعلیم و تربیت اسلامی جایی ندارد و امام در این زمینه تاکیدهای بسیار جدیای دارد که اوقات فراغت به معنای بیکاری نیست، بلکه نوع فعالیت تغییر میکند یعنی کسی که در دوران تحصیل و مطالعه قرار دارد، در اوقات فراغت خود میتواند کار کشاورزی یا فیزیکی انجام دهد یا برعکس. یعنی در هر لحظه انسان باید کار جهتدار داشته باشد؛ چنانچه در احادیث نیز آمده است که به نفس خود استراحت ندهید. یک دانشآموز نیز پس از 9 ماه درس میتواند تابستان خود را به اردوی سازندگی برود. درواقع همیشه
باید در حالت فعالیت باشد.
نقش تعالیم اسلامی در نظام تعلیم و تربیت از دیدگاه امام (س) را چگونه میبینید؟
امام(س) بر نقش ادعیه و عزاداریهای مذهبی در تربیت اخلاقی تاکید داشتند. با توجه به اینکه ناهنجاریهای اخلاقی یکی از مهمترین مسائل اصلی جامعه امروز محسوب میشود و راهکاری عمدهای از دیدگاه حضرت امام(س) در این زمینه برداشت میشود، این است که از همان دوران دانشآموزی، فرد تحت تربیت سنتی و دینی و فعالیتهای اجتماعی- مذهبی قرار بگیرد و با ادعیه و قرآن آشنا شده و انس پیدا کند. این ارتباطات فرد را از ناهنجاریهای اجتماعی حفظ خواهد کرد.امام همچنین بر ایجاد باور به معاد و قیامت و نقش تربیتی آن تاکید داشتند. بنابراین مجموعه رهنمودهای امام درباره فضایل اخلاقی و مذهبی که بسیار زیاد است دستورالعمل خوبی است برای تربیت در نظام آموزش و پرورش.
امام(س) درباره تربیت متناسب با شرایط زمان چه نظری داشتند؟
اتفاقا تربیت متناسب با شرایط زمانی، از تاکیدهای مهم حضرت امام بود. ایشان معتقد بودند دانشآموزان باید از مسائل سیاسی جهان و کشور خود آگاهی داشته باشند. در دیداری که متصدیان مدرسه علوی با امام(س) داشتند، فرمودند نباید «بچهها را از سیاست دور نگاه دارید والا موجب میشود مانند یک انسان نابینا وارد اجتماع شوند» لذا امام معتقد بودند تربیت و تعلیم باید روزآمد باشد، چه از نظر علمی و چه روشها و آگاهی دانشآموزان نسبت به مسائل.
«معلم» در اندیشه امام(س) از چه جایگاهی برخوردار بود؟
امام(س) مهمترین عامل تعلیم و تربیت را معلم میدانستند و از این منظر جامعیتی برای معلمی قائل بودند، یعنی میفرمودند «پدر، مادر و معلم مدرسه مهمترین عامل تعلیم و تربیت هستند» ایشان جایگاه معلم را بسیار والا میدانستند و تعبیر زیبا در «معلمی شغل انبیا است» را به کار میبردند. امام با این نکته، درواقع معلمان را توجه میدهند به اینکه مقامشان از اهمیت والایی برخوردار است. ایشان فرمودند: معلمان در درجه اول باید به شغل شریف خودشان که شغل انبیا است توجه داشته باشند و ثانیا به مسوولیتشان که همان مسوولیت انبیا است. در جای دیگری نیز فرمودند فرهنگ سایهای از نبوت است و فرهنگیان سایهای از نبی هستند.یکی دیگر از تعابیر و فرمایشات امام در زمینه اهمیت جایگاه معلمی این است که اگر «معلم خوب باشد، مملکت خوب است و اگر بد باشد، مملکت خراب میشود.»ایشان همچنین در یکی از سخنرانیهای خود خطاب به معلمان فرمودند بر اقشاری که سمت تعلیم و تربیت را برعهده دارند وظیفه است که مغزهایی که در طول پنجاه و چند سال
حکومت جائرانه غربزده شدهاند را نجات دهند و تاکید میکردند بر آنکه دانشآموزان باید تحت تربیت اخلاقی قرار بگیرند و تعبیر زیبایی به کار بردند با این مضمون که «علم باید با تربیت همراه باشد» و ایشان همچنین فرمودند اگر به قلب تربیت شده علم وارد شود، عطرش عالم را میگیرد.بنیانگذار انقلاب اسلامی، همچنین معلمان را توجه میدادند و به آنها میفرمودند «شما یک فرد عادی نیستید، بلکه امانتداری هستید غیر همه امانتدارها که انسان امانت شماست.» و تاکید داشتند بر اینکه هر سرمایهای از دست برود یا خسارت ببیند قابل جبران است اما اگر به انسان لطمه وارد شود جبرانپذیر نیست.در عین حال تاکید دیگرشان بر این بود که هر خلافی که وارد آموزش و پرورش شود با خلافی که در دستگاه دیگر رخ دهد، اصلا قابل مقایسه نیست.
دیدگاه امام(س) به نقش اجتماعی- سیاسی معلمان چگونه بود؟
ایشان معتقد بودند معلمان هستند که میتوانند مملکت را حفظ کنند. و فرمودند «پیشرفت و عقبماندگی هر کشوری در گروی معلم است، یعنی همه سعادتها و شقاوتها از مدرسه و کلیدش دست معلمان است» این تعبیر بسیار زیبا برای من به عنوان معلمی که سالها به تدریس پرداختم در عمل تجربه کردم که بسیار مفید واقع شد. وقتی در جامعه دانشآموزان بزرگ میشوند و خدای نکرده با ناهنجاریهای اخلاقی، کارآفرینی و... مواجه میشوند و گاهی متحیر میمانیم که با آنها چه کنیم، در این راستا باید به رهنمودهای امام مراجعه کرد که میفرمودند «کلید حل این نوع مشکلات زمانی است که دانشآموز در سنین کودکی در مدرسه تعلیم میبیند.» لذا اگر حل مشکلاتی که در جامعه به وجود میآید با همکاری معلمان برنامهریزی شود، بسیار خوب و مفید است، بهعنوان مثال میتوان به طرح همیاران پلیس اشاره کرد که به صورت مشترک میان آموزش و پرورش و راهنماییرانندگی برگزار شد و حدود 12 میلیون دانشآموز از کودکی آموختند به قوانین راهنمایی و رانندگی احترام بگذارند و این در درازمدت میتواند بسیار موثر واقع شود. همین روشها میتواند در اقتصاد، کارآفرینی و... نیز کاربرد داشته باشد.
حضرت امام(س) چه نگاهی نسبت به نقش بانوان در آموزش و پرورش داشتند؟
امام در این زمینه میفرمودند شروع تعلیم و تربیت از «دامان زنان» است و در جایی دیگری نیز خطاب به زنان فرمودند «همانطور که در زمینههای دیگر به انقلاب کمک کردید، در زمینه زنده ساختن فرهنگ اسلامی نیز یاری کنید.»
زمانی که امام(س)قید حیات بودند مصادف بود با سالهای جنگ تحمیلی اما بحث آموزش هیچگاه در این مدت تعطیل نشد، به نظر شما میتوان گفت این امر، از نگاه عمیق امام به نظام تعلیم و تربیت نشأت میگیرد؟
بله، دقیقا همینطور است. امام(س) مدرسه را به نوعی «مدرسه زندگی» میدانستند. یعنی معتقد بودند مدرسه باید در عینیت جامعه حضور داشته باشد. امام تاکید داشتند درس خواندن چیزی جدا از جبهه رفتن نیست، بلکه جامعه هم یک مدرسه است و دانشآموزان باید به گونهای تربیت شوند که در تب و تاب مشکلات زندگی دوام بیاورند. امام تعلیم و تربیت مجرد از زمان و مکان را نمیپسندیدند و به همین دلیل هم بود که در عین آنکه جنگ را سپری میکردیم، آموزش و پرورش قویترین حضور را هم در دفاع مقدس داشت و قریب به 36 هزار شهید دانشآموز و معلم داشتیم و این نشاندهنده نگاه حضرت امام به تعلیم و تربیت است و جالب اینکه حتی در جبهه، کلاسهای درسی زیر رگبار گلولههای دشمن داشتیم، یعنی به محض اینکه رزمندگان نوجوان ما از عملیات فارغ میشدند، کلاسهای درس برگزار میشد و فراوان بودند کسانی که تا
مارش جبهه و جنگ نواخته میشد، بلافاصله در پست سازمان خود حاضر میشدند و پس از اتمام عملیات به کلاس درس خود بهعنوان دبیر یا دانشآموز بازمیگشتند و هیچ دوگانگیای میان این دو وجود نداشت. هر دو جهاد بودند؛ یکی جهاد علم و دیگری جهاد «دفاع مقدس».دیدگاههای حضرت امام بیکران است و انشاءالله خداوند به ما توفیق دهد که بتوانیم در خط امام و منویات مقام معظم رهبری تحول مثبتی در آموزش و پرورش ایجاد کنیم.
