در هفته اول خردادماه سال ۱۴۰۵، فضای مجازی ایران شاهد یکی از منظمترین و معنادارترین امواج رفتاری کاربران بود؛ موجی که حول محور یک دغدغه دیرینه یعنی دسترسی به فضای مجازی و نقش دولت جدید شکل گرفت. با بررسی دقیق دادههای جستجوی کاربران در این بازه زمانی، میتوان به وضوح دریافت که جامعه چگونه میان نیازهای روزمره خود و وعدههای کلان سیاسی ارتباط برقرار میکند و چگونه وزن کارنامه یک سیاستمدار را در ترازوی سنجش خود قرار میدهد.
پایگاه خبری جماران، محمد تقیزاده: تحولات اجتماعی و سیاسی در دنیای امروز دیگر تنها در راهروهای ساختمانهای دولتی یا صفحات روزنامهها رقم نمیخورند، بلکه ردپای اصلی و زنده آنها را باید در موتورهای جستجو و شبکههای اجتماعی دنبال کرد. هر بار که جامعه با یک مسأله حیاتی رو به روست یا منتظر تصمیمی بزرگ از سوی دولتمردان میماند، انگشتان کاربران بر روی کیبوردها زنده بودن و پویایی افکار عمومی را به تصویر میکشند.
در هفته اول خردادماه سال ۱۴۰۵، فضای مجازی ایران شاهد یکی از منظمترین و معنادارترین امواج رفتاری کاربران بود؛ موجی که حول محور یک دغدغه دیرینه یعنی دسترسی به فضای مجازی و نقش دولت جدید شکل گرفت. با بررسی دقیق دادههای جستجوی کاربران در این بازه زمانی، میتوان به وضوح دریافت که جامعه چگونه میان نیازهای روزمره خود و وعدههای کلان سیاسی ارتباط برقرار میکند و چگونه وزن کارنامه یک سیاستمدار را در ترازوی سنجش خود قرار میدهد.
دوستیِ صمیمی اعداد؛ وقتی اینترنت و رئیسجمهور همگام میشوند
برای درک این رفتار، در گام نخست به سراغ بررسی دو واژه کلیدی یعنی «اینترنت» و «پزشکیان» میرویم تا ببینیم در ذهن کاربران چه پیوندی میان این دو وجود داشته است. در روزهای ابتدایی این بازه، یعنی دوم و سوم خرداد، اعداد نشاندهنده یک جریان آرام و عادی در فضای مجازی هستند. جامعه در حال گذران روزهای معمولی خود است و حجم جستجوی واژه «اینترنت» در حدود پانزده هزار و نام رئیسجمهور در حدود هزار و پانصد مورد قرار دارد. اما این آرامش قبل از طوفان است. در علم آمار اصطلاحی وجود دارد به نام «همبستگی» که اگر بخواهیم آن را به زبان خیلی ساده تعریف کنیم، یعنی بررسی این موضوع که وقتی یک پدیده در جامعه تغییر میکند، پدیده دیگر چه واکنشی از خود نشان میدهد. وقتی میگوییم دو چیز با هم همبستگی مثبت دارند، یعنی مانند دو دوست صمیمی، دست در دست هم حرکت میکنند؛ با بالا رفتن یکی، دیگری هم بالا میرود و با پایین آمدن اولی، دومی هم مسیر سقوط را پیش میگیرد. محاسبات دقیق روی دادههای این هفته نشان میدهد که همبستگی میان جستجوی واژه اینترنت و نام «پزشکیان» به رقم شگفتانگیز نود و هفت صدم رسیده است.
این عدد در زبان آمار یعنی یک ارتباط تقریباً کامل و بینقص. به زبان توده مردم، این عدد به ما میگوید که جست و جوی اینترنت و جستجوی نام رئیسجمهور به صورت تصادفی با هم بالا نرفتهاند، بلکه در ذهن کاربران، این دو موضوع کاملاً به یکدیگر قفل شده بودند. هر زمان که کاربر به دنبال دغدغه خود یعنی اینترنت بوده، همزمان نام کنشگر و مسئول اصلی آن یعنی مسعود پزشکیان را هم جستجو کرده است تا ببیند دولت در این زمینه چه تصمیمی دارد.
کالبدشکافی روز حادثه؛ انفجار آماری در ششم خرداد
نمودار روند خطی این دو واژه به خوبی نشان میدهد که تا روز چهارم خرداد تغییرات ملایم است، اما ناگهان در روز پنجم خرداد یک انفجار آماری رخ میدهد. حجم جستجوی اینترنت از یازده هزار به بیش از بیست و چهار هزار میرسد و نام پزشکیان نیز دقیقاً با همین شیب تند، جاده صعود را طی کرده و از هزار و چهارصد به بیش از سه هزار و دویست جستجو جهش میکند. این همگامی مطلق رسانهای در روز ششم خرداد به نقطه اوج یا همان قله موج خبری میرسد؛ روزی که در آن واژه اینترنت سقف سی و هشت هزار جستجو را میشکافد و نام پزشکیان نیز به بالاترین حد خود یعنی نزدیک به چهار هزار جست و جو دست مییابد. این تقارن زمانی دقیقاً ثابت میکند که یک رویداد خبری واحد و بزرگ در این تاریخ رخ داده است که جامعه آن را به عنوان کارنامه یا اقدام مستقیم شخص رئیسجمهور و دولت او تحلیل کرده است.( خبر بازگشایی نت ملی)
ورود ضلع سوم؛ فیلترینگ دغدغهها را عریان میکند
اما برای اینکه تحلیل ما دقیقتر شود و مطمئن شویم که این جستجوها صرفاً به خاطر مسائل متفرقه اینترنت مانند قیمت بسته یا سرعت نبوده، باید ضلع سوم این مثلث یعنی واژه «فیلترینگ» را وارد معادله کنیم. ورود فیلترینگ به عنوان مسأله اصلی، ارزش این گزارش را دوچندان میکند؛ زیرا این واژه بار معنایی مشخصی دارد و دغدغه اصلی جامعه را عریان میسازد. در روشهای تحقیق، اصطلاحی وجود دارد به نام «سهسویهسازی دادهها» که معنای ساده آن این است که برای اطمینان از یک ادعا، آن را از سه زاویه مختلف بررسی کنیم تا احتمال اشتباه به صفر برسد. وقتی دادههای مربوط به فیلترینگ را در کنار دو واژه قبلی قرار میدهیم، متوجه یک رفتار هوشمندانه و پیشدستانه از سوی افکار عمومی میشویم.
در روز سوم خرداد، در حالی که جستجوی عمومی واژه اینترنت به طور موقت کاهش یافته بود، جستجوی واژه فیلترینگ شروع به رشد خزنده کرد و نسبت به روز قبل حدود پنجاه درصد افزایش یافت. این پدیده نشان میدهد که افکار عمومی و کاربران دغدغهمند، پیش از آنکه تغییرات فنی در شبکه رخ دهد یا موج اصلی بازگشایی آغاز شود، در پی رصد اخبار، شایعات یا بیانیههای صادر شده از سوی دولت درباره سرنوشت فیلترینگ بودهاند. در واقع، دغدغه سیاسی و مطالبهگری جامعه کمی جلوتر از زیرساختهای فنی حرکت کرده است.
فرود موج؛ وقتی جامعه به اقناع میرسد
با رسیدن به روزهای پنجم و ششم خرداد، واژه فیلترینگ نیز انفجار آماری خود را تجربه میکند. در روز ششم خرداد، جستجوی فیلترینگ به عدد هشتصد و چهل و سه میرسد که نسبت به روز اول هفته، بیش از نه برابر رشد داشته است. همزمانی مطلقِ قلههای هر سه نمودار در ششم خرداد، سند قطعی این گزارش است. جامعه در این روز متوجه بازگشایی و رفع محدودیتها شده و به طور همزمان به دنبال تایید نقش دولت در این فرآیند بوده است. پس از این روز سرنوشتساز، در روزهای هفتم و هشتم خرداد، شیب سقوط هر سه نمودار کاملاً موازی یکدیگر حرکت میکند. این افت ناگهانی و رسیدن اعداد به کف در نهم خرداد، یک رفتار طبیعی در روانشناسی رسانه است؛ چرا که با تحقق مطالبه و پاسخ داده شدن به نیاز خبری جامعه، بار روانی موضوع تخلیه شده، مسئله در ذهن افکار عمومی حل گردیده و جامعه به اقناع رسیده است.
خط رگرسیون؛ پیشبینی رفتار آینده افکار عمومی
برای درک عمیقتر این نظم ریاضی، دانشمندان از ابزار دیگری به نام «رگرسیون» استفاده میکنند. رگرسیون به زبان بسیار ساده یعنی پیدا کردن فرمول دقیق یک رابطه برای پیشبینی آینده. اگر همبستگی فقط به ما بگوید این دو واژه با هم دوست هستند، رگرسیون به ما میگوید این دوستی با چه قانونی مدیریت میشود. وقتی این دادهها را روی یک نمودار پراکنش رسم میکنیم، روزهای هفته به شکل دایرههای نارنجی رنگ ظاهر میشوند. اگر رابطه تصادفی بود، این دایرهها باید مثل دانههای باران در صفحه پخش میشدند، اما در نمودار واقعی ما، همه دایرهها به خط شدهاند و یک مسیر مورب صعودی را از پایین-چپ به بالا-راست دنبال میکنند. نرمافزار آماری یک خطچین خاکستری از میان این نقطهها عبور میدهد که به آن «خط رگرسیون» یا خط پیشبینی میگویند. این خط به ما نشان میدهد رفتار کاربران چقدر قانونمند بوده است؛ به طوری که اگر در آینده نیز میزان جست و جوی اینترنت به رقم خاصی برسد، با نگاه به این خط میتوانیم با دقت بالایی حدس بزنیم که حجم جست و جوی نام رئیسجمهور چقدر خواهد بود. دایرهای که در بالاترین نقطه سمت راست و دور از بقیه ایستاده، همان ششم خرداد است که نشان میدهد جامعه در بالاترین سطح درگیری ذهنی با این پرونده قرار داشته است.
تحلیل راهبردی؛ پیام روشن کلاندادهها به سیاستگذاران
در نهایت، تحلیل نهایی و راهبردی این دادهها به ما میگوید پیوند میان اینترنت، فیلترینگ و نام رئیسجمهور در هفته اول خرداد، یک همگرایی کامل افکار عمومی را به تصویر کشیده است.
نسبت جستجوی اینترنت به نام رئیسجمهور در طول هفته به طور میانگین حدود هشت و نیم به یک بوده است، یعنی به ازای هر هشت و نیم نفری که دغدغه خودِ اینترنت را داشتهاند، یک نفر مستقیماً نقش عامل سیاسی یعنی شخص آقای پزشکیان را در این رابطه جستجو کرده است که برای یک سیاستمدار در قبال یک موضوع تخصصی، شاخص درگیری و توجه بسیار بالایی محسوب میشود.
افکار عمومی در این بازه زمانی، زنجیره مطالبه، بحران فیلترینگ و کنشگری دولت را به عنوان یک کل یکپارچه دیده است.
جامعه با جست و جوهای خود نشان داد که گشایش در فضای مجازی را نه یک اتفاق فنی یا تصادفی، بلکه به عنوان تحقق کارنامه و وعده انتخاباتی شخص رئیسجمهور قلمداد میکند.
این تحلیل عددی پیامی روشن برای سیاستگذاران و تحلیلگران رسانهای دارد؛ اینکه جامعه هوشمندانه قدمبهقدم اقدامات اجرایی را رصد میکند، مطالبات خود را تا زمان تحقق انباشته میسازد و به محض دریافت پاسخ، به یک ثبات و آرامش رقمی در فضای افکار عمومی دست مییابد.
