توافقنامه تجاری اخیر بین آمریکا و هند، در ظاهر، امتدادی از مسیر طولانی همگرایی اقتصادی بین دو طرف به نظر میرسد، اما خوانش دقیق مفاد، زمانبندی و بافت بینالمللی پیرامون آن نشان میدهد که فراتر از منطق تجارت دوجانبه سنتی است و مستقیماً به بازسازی نظام صنعتی جهانی میپردازد.
به گزارش جماران به نقل از الجزیره، توافقنامه تجاری اخیر بین آمریکا و هند، در ظاهر، امتدادی از مسیر طولانی همگرایی اقتصادی بین دو طرف به نظر میرسد، اما خوانش دقیق مفاد، زمانبندی و بافت بینالمللی پیرامون آن نشان میدهد که فراتر از منطق تجارت دوجانبه سنتی است و مستقیماً به بازسازی نظام صنعتی جهانی میپردازد.
خبرگزاری رویترز در 6 فوریه 2026 گزارش داد که چارچوب جدید به صراحت بین امتیازات گمرکی و همکاری در امنیت زنجیرههای تامین، تولید پیشرفته، کنترل صادرات و سازوکارهای بررسی سرمایهگذاریها ارتباط برقرار کرده است، ابزارهایی که واشنگتن برای کاهش وابستگی استراتژیک خود به چین در بخشهای صنعتی حساس از آنها استفاده میکند.
بیبیسی در یک گزارش تحلیلی که در سال 2024 منتشر شد، در زمینهای که نشان میدهد این تحول لحظهای نبوده است، خلاصههایی را ارائه کرد که تحولات 2025 و 2026 آن را تأیید میکند، مبنی بر اینکه تفاهمهای آمریکا و هند شامل کاهش موانع نظارتی در برابر سرمایهگذاریهای فناوری، تقویت همکاری در نیمهرساناها و گسترش تولید مشترک در صنایع دفاعی است، روندی که نشاندهنده رویکرد تدریجی اما واضح برای ادغام هند در شبکه تولید استراتژیکی است که آمریکا با متحدان خود میسازد.
این دادهها یک سوال اساسی را مطرح میکنند: آیا هند از قابلیتهای نهادی و ساختاری لازم برای تبدیل شدن به یک جایگزین صنعتی واقعی برای چین برخوردار است، یا امیدواری آمریکا صرفاً به توزیع ریسکها بدون خدشه وارد کردن به مرکز ثقل صنعتی موجود محدود میشود؟
سلطه چین
هر بحث جدی در مورد توزیع مجدد تولید جهانی مستلزم شروع از یک حقیقت استوار است و آن این است که چین امروز قلب تپنده صنعت جهانی است.
دادههای سازمان توسعه صنعتی ملل متحد در سال 2023 نشان داد که چین حدود 28.4 درصد از کل تولید جهانی را به خود اختصاص داده است و با اختلاف زیادی از تمام اقتصادهای بزرگ پیشی گرفته است، رقمی که نشاندهنده انباشت صنعتی است که بیش از سه دهه طول کشیده و شامل سرمایهگذاریهای گسترده در زیرساختها، آموزش فنی و توسعه زنجیرههای تامین یکپارچه است.
دفتر ملی آمار چین در گزارش خود که در اکتبر 2025 منتشر شد، تأیید کرد که ارزش افزوده صنعتی با وجود کندی اقتصاد جهانی و افزایش تنشهای تجاری و ژئوپلیتیکی، 4.2 درصد نسبت به سال قبل رشد داشته است، که نشاندهنده انعطافپذیری ساختاری است که نه تنها به تقاضای خارجی متکی نیست، بلکه مبتنی بر یک بازار داخلی گسترده و ظرفیتهای تولیدی پیشرفته است.
در همین راستا، بانک جهانی در گزارش سال 2024 خود اشاره کرد که چین در تولید ماشینآلات صنعتی، مواد شیمیایی واسطهای، قطعات الکترونیکی و فرآوری مواد خام پیشتاز است، بخشهایی که زیرساخت نامرئی تولید جهانی را تشکیل میدهند، به طوری که بخش بزرگی از تولید صنعتی در کشورهای دیگر، به طور مستقیم یا غیرمستقیم، به نهادههای چینی وابسته است.
این موقعیت با نتیجهگیری یک مطالعه منتشر شده در مجله چاینا اکونومیک ریویو در سال 2022 تقویت شد، زیرا نشان داد کشورهایی که در ابتکار «کمربند و جاده» شرکت داشتند، افزایش متوسطی به میزان 4.1 درصد در جریان سرمایهگذاری مستقیم خارجی چین را ثبت کردند، به همراه افزایش حدود 7 درصد در حجم تجارت دوجانبه با چین، که موقعیت پکن را به عنوان یک مرکز محوری در شبکههای تجارت و تولید جهانی تثبیت کرد.
ورود هند به صحنه
در مقابل، هند سالهاست که در تلاش برای گسترش پایگاه صنعتی خود و کاهش شکاف با اقتصادهای صنعتی بزرگ است. دادههای بانک جهانی که در سال ۲۰۲۳ منتشر شد، نشان میدهد که هند حدود ۳.۱ درصد از ارزش افزوده صنعتی جهانی را به خود اختصاص داده است، نسبتی که هنوز محدود است، اما نشاندهنده یک مسیر صعودی در مقایسه با دهه گذشته است.
دولت هند ابتکارات گستردهای مانند«ساخت هند» و برنامههای تشویقی مرتبط با تولید را به پیش برده است و بخشهای الکترونیک، قطعات خودرو، صنایع دارویی و انرژیهای تجدیدپذیر را هدف قرار داده است.
وزارت تجارت و صنعت هند در سال ۲۰۲۴ اعلام کرد که این کشور در سال مالی ۲۰۲۲–۲۰۲۳، ۸۳.۶ میلیارد دلار سرمایهگذاری مستقیم خارجی جذب کرده است که بخش فزایندهای از آن به بخشهای صنعتی هدایت شده است.
با این حال، شاخصهای ساختاری چالشهای روشنی را آشکار میکنند. بانک جهانی هند را در رتبه ۳۸ جهانی در شاخص عملکرد لجستیکی برای سال ۲۰۲۳ قرار داده و به مشکلات مداوم مربوط به کارایی ترخیص گمرکی، کیفیت زیرساختهای حمل و نقل و قابلیت اطمینان زنجیرههای حمل و نقل اشاره کرده است.
صنایع هند همچنین با چالشهای مرتبط با تفاوت در اجرای قوانین بین ایالات، دشواری در دستیابی به زمینهای صنعتی و نوسانات سیاستهای نظارتی مواجه هستند.
دکتر آجای شاه، اقتصاددان و عضو ارشد موسسه ملی مالی عمومی و سیاست، در مصاحبهای با مجله Economic and Political Review در سال ۲۰۲۳ گفت: «مزیت رقابتی در هزینه که هند از آن برخوردار است واقعی است، اما محدودیتهای نهادی، به ویژه در بازارهای زمین و ثبات چارچوبهای نظارتی، تبدیل سرمایهگذاریها به ظرفیتهای تولیدی گسترده را کند میکند.»
محاسبات واشنگتن
استراتژی آمریکا به دنبال برچیدن یکباره سیستم صنعتی چین نیست، بلکه در تلاش است تا تصمیمات شرکتهای جهانی در مورد مکانهای سرمایهگذاری جدید را تغییر دهد.
رویترز در گزارشی در سال ۲۰۲۳ اعلام کرد که شرکت Micron Technology از سرمایهگذاری ۲.۷۵ میلیارد دلاری برای ایجاد یک مرکز مونتاژ و آزمایش نیمهرساناها در ایالت گجرات هند، با حمایت مالی دولتهای آمریکا و هند، خبر داد.
این اعلامیه پس از تصویب قانون تراشهها و علوم آمریکا در سال ۲۰۲۲ صورت گرفت که ۵۲.۷ میلیارد دلار برای تقویت تولید نیمهرسانا در داخل شبکههای کشورهای متحد اختصاص داد.
دولت بایدن در سال ۲۰۲۴ چارچوب مشارکت اقتصادی منطقه اقیانوس هند و اقیانوس آرام (IPEF) را راهاندازی کرد که بر انعطافپذیری زنجیرههای تامین، تولید پاک و تجارت دیجیتال متمرکز بود و به هند نقشی محوری در این چشمانداز داد.
جینا ریموندو، وزیر بازرگانی ایالات متحده، در جریان گفتگوی تجاری آمریکا و هند در سال ۲۰۲۴، به گزارش رویترز، گفت که هند «عنصر اساسی در دیدگاه آمریکا برای زنجیرههای تامین انعطافپذیرتر است»، توصیفی که نشاندهنده انتقال رابطه از یک مشارکت تجاری به یک محور استراتژیک بلندمدت است.
مونتاژ در حال حرکت است
فایننشال تایمز در دسامبر ۲۰۲۵ گزارش داد که سهم هند از واردات تلفنهای هوشمند به آمریکا از کمتر از ۵ درصد در سال ۲۰۱۸ به بیش از ۱۵ درصد در سال ۲۰۲۴ افزایش یافته است که ناشی از انتقال عملیات مونتاژ نهایی از چین است و این تغییر به طور گسترده به عنوان دلیلی بر موفقیت سیاست تنوعسازی استفاده میشود.
با این حال، دادههای مالیات بر ارزش افزوده تصویر پیچیدهتری را ترسیم میکنند. پایگاه داده «تجارت با ارزش افزوده» سازمان همکاری اقتصادی و توسعه (OECD) در سال 2023 نشان داد که بیش از 40 درصد از ارزش صادرات الکترونیکی هند به ورودیهای واسطهای وارداتی وابسته است که بخش بزرگی از آن از چین میآید.
ریچارد بالدوین، استاد اقتصاد بینالملل در موسسه «آیامدی»، در مقالهای که فایننشال تایمز در سال 2023 منتشر کرد، نوشت: «زنجیرههای تامین جهانی در موقعیتهایی که نیازمند تراکم تامینکنندگان، سرمایه و دانش صنعتی انباشتهشده هستند، همچنان چسبنده باقی میمانند.» او معتقد است که انتقال مونتاژ به معنای جابجایی استراتژیک صنعت چین نیست.
اعداد و ارقامی که نمیتوان نادیده گرفت
مقایسههای دیجیتالی بین چین و هند شکاف ساختاری گستردهای را نشان میدهد. دادههای سازمان توسعه صنعتی سازمان ملل متحد در سال 2023 نشان داد که چین حدود 28.4 درصد از تولید جهانی را به خود اختصاص داده است، در حالی که این رقم برای هند 3.1 درصد است.
دادههای سازمان بینالمللی کار نشان داد که متوسط هزینه یک ساعت کار در چین حدود 6.50 دلار و در هند 2.20 دلار است که به دومی در صنایع با نیروی کار فشرده مزیت میدهد، بدون اینکه شکاف در بهرهوری و زیرساختها را جبران کند.
دادههای بانک جهانی نشان داد که چین در سال 2023 حدود 189.1 میلیارد دلار سرمایهگذاری مستقیم خارجی جذب کرده است، در مقایسه با حدود 83.6 میلیارد دلار برای هند.
همچنین، بانک جهانی چین را در رتبه 19 جهان در شاخص عملکرد لجستیکی سال 2023 قرار داد، در حالی که هند در رتبه 38 قرار داشت، که نشاندهنده برتری چین در کارایی حملونقل، ترخیص کالا از گمرک و سهولت زنجیرههای تامین است.
گذرگاهها و گلوگاهها... جغرافیا به عنوان یک عامل قدرت
پروژههای زیرساختی فرامنطقهای تکیه به هند را تقویت میکنند. کریدور هند-خاورمیانه-اروپا (IMEC) در جریان اجلاس گروه 20 در دهلی نو در سال 2023 با هدف اتصال بنادر هند به اروپا از طریق خاورمیانه، اسرائیل و یونان اعلام شد.
فایننشال تایمز در سال 2023 گزارش داد که این پروژه به عنوان جایگزینی برای مسیرهای تجاری که تحت سلطه طرح کمربند و جاده چین است، ارائه میشود.
مطالعهای که در مجله «ایالات متحده آمریکا و کانادا: اقتصاد، سیاست، فرهنگ» در سال 2025 توسط پژوهشگر اولگ خلوپوف منتشر شد، به این نتیجه رسید که این کریدور ممکن است یک وزنه تعادل ژئوپلیتیکی ایجاد کند، اما نسبت به چالشهای اجرا و تامین مالی هشدار داد.
پکن سازگار میشود... عدم تمرکز بدون خروج
چین با تلاشهای تنوعسازی واکنشی هیجانی نشان نداده، بلکه مسیری سازگارانه و بلندمدت را دنبال کرده است. به طوری که امضای توافقنامه مشارکت اقتصادی جامع منطقهای (RCEP) در سال 2020 ادغام تجاری چین در آسیا و اقیانوسیه را تقویت کرد.
در عین حال، شرکتهای چینی فعالیتهای با نیروی کار فشرده را به کشورهای جنوب شرق آسیا منتقل کردهاند، در حالی که کنترل فناوری، تامین مالی و ورودیهای استراتژیک را حفظ کردهاند.
دکتر یو جیه، پژوهشگر ارشد در موسسه چتم هاوس، در مصاحبهای با ساوث چاینا مورنینگ پست در سال 2023 گفت: «چین از تولید خارج نمیشود، بلکه آن را از نظر جغرافیایی توزیع میکند و در عین حال کنترل استراتژیک را حفظ میکند.»
به سوی یک بستر تولید چندقطبی
دکتر آلیسا آیرز، رئیس دانشکده الیوت امور بینالملل در دانشگاه جورج واشنگتن، در سمیناری که توسط شورای روابط خارجی در سال 2024 برگزار شد، گفت: «هند جایگزین چین نخواهد شد، اما ممکن است ساختار زنجیرههای تامین جهانی را تغییر دهد.» او توضیح داد که تحولات جاری منعکسکننده گرایش فزاینده به سمت کاهش تمرکز تولید از نظر جغرافیایی به جای انتقال کامل مرکز آن است.
آیرز اشاره کرد که شرکتهای جهانی اکنون وزن بیشتری به مدیریت ریسکهای ژئوپلیتیکی و روانی زنجیره تأمین میدهند، که این امر به هند اجازه میدهد نقش گستردهتری در جذب سرمایهگذاریهای صنعتی جدید ایفا کند، بدون اینکه این به معنای کاهش مستقیم نقش صنعتی چین باشد.
در همین زمینه، ر. کیریکگیارتو در مطالعه خود که در سال ۲۰۲۳ با عنوان «چین و هند در اقتصاد جهانی» منتشر شد، نوشت که ظهور هند نشاندهنده یک مسیر تنوع است نه جایگزینی، و منعکسکننده تلاش اقتصاد جهانی برای ساخت یک شبکه تولیدی متوازنتر است.
کیریکگیارتو معتقد بود که این تحول به بازارها یک قطب صنعتی اضافی میدهد که قادر به کاهش ریسکها و کاهش گلوگاهها است، در حالی که چین در موقعیت محوری در داخل سیستم صنعتی جهانی در کوتاهمدت باقی میماند.
تجدید توازن بدون جابجایی
واقعیتها نشان میدهد که محور تولید آمریکا و هند نشاندهنده یک تحول واقعی در توزیع ریسکهای صنعتی است، نه تلاشی مستقیم برای جابجایی چین. جایی که هند میتواند بخش فزایندهای از رشد تولید جهانی را جذب کند، به ویژه در فعالیتهای مونتاژ و فناوری متوسط، با حمایت سرمایه غربی و همگرایی ژئوپلیتیکی.
در مقابل، چین برتری استواری در لایههای عمیق سیستم صنعتی جهانی، از ماشینآلات و مواد گرفته تا پردازش و لجستیک، حفظ میکند.
با توجه به این دادهها، جهان به سمت تکثر صنعتی پیش میرود، نه به سمت «پساچین»، جایی که تولید بدون برچیدن مرکز موجود، دوباره توزیع میشود.
