توافق بغداد و آنکارا برای خروج تدریجی نیروهای ترکیه از پایگاه بعشیقه ـ زلیکان، اگرچه گامی مهم در مسیر تقویت حاکمیت عراق به شمار می‌رود، اما به معنای پایان حضور نظامی ترکیه در این کشور نیست. آینده ده‌ها پایگاه و نقطه نظامی آنکارا در دهوک و اربیل همچنان نامشخص است و شواهد نشان می‌دهد ترکیه، با محور قرار دادن تهدید حزب کارگران کردستان، امنیت مرزها و تحولات سنجار، بیش از خروج کامل به دنبال بازتنظیم جغرافیای حضور نظامی خود در شمال عراق است.
به گزارش سرویس بین‌الملل جماران، وب‌سایت شبکه «الساعه» در گزارشی به بررسی ابعاد خروج ترکیه از پایگاه بعشیقه در موصل، پیامدهای امنیتی این تحول و آینده حضور نظامی آنکارا در شمال عراق پرداخته است.
توافق بغداد و آنکارا برای خروج تدریجی نیروهای ترکیه از اردوگاه بعشیقه ـ زلیکان و واگذاری آن به دولت عراق، تحول مهمی در مناسبات امنیتی دو کشور و روند تقویت حاکمیت بغداد در شمال عراق محسوب می‌شود.
این توافق پس از دیدار علی الزیدی و رجب طیب اردوغان در نیویورک در ۲۳ سپتامبر ۲۰۲۶ حاصل شد و در کنار آن، دو طرف بر گسترش همکاری‌های امنیتی و اقتصادی، اجرای توافق‌های پیشین و تسریع پروژه‌های مشترک، به‌ویژه «راه توسعه»، تأکید کردند.
با این حال، خروج از زلیکان به معنای پایان حضور نظامی ترکیه در عراق نیست و آینده ده‌ها پایگاه و نقطه نظامی این کشور در استان‌های دهوک و اربیل همچنان نامشخص است.
توافق بغداد و آنکارا در چارچوب طرح گسترده‌تر دولت عراق برای گسترش کنترل دولت بر سنجار و پایان حضور نیروهای مسلح خارجی در این منطقه شکل گرفته است. بغداد در ازای خروج ترکیه از بعشیقه، بر اجرای ترتیباتی برای استقرار اقتدار دولت عراق در سنجار و پایان فعالیت عناصر مسلح خارجی ممنوعه تأکید دارد.
برای ترکیه، مسئله اصلی همچنان فعالیت حزب کارگران کردستان و گروه‌های وابسته به آن در مناطق مرزی عراق است که آنکارا آن‌ها را تهدیدی مستقیم برای امنیت ملی خود می‌داند. بنابراین، خروج از بعشیقه بخشی از یک معامله امنیتی گسترده‌تر است که در آن بغداد تلاش می‌کند حاکمیت خود را تثبیت کند و ترکیه نیز به دنبال دریافت تضمین درباره کاهش تهدیدات امنیتی از خاک عراق است.
با وجود اهمیت این توافق، متن مشترک بغداد و آنکارا تنها به پایگاه زلیکان اشاره کرده و درباره سایر پایگاه‌های ترکیه در شمال عراق جدول زمانی مشخصی ارائه نکرده است.
نیروهای ترکیه در مناطق مختلف دهوک، اربیل و نینوا حضور دارند و شمار آن‌ها در برخی برآوردها بیش از ۳ هزار نفر اعلام شده است. پایگاه‌های بامرنی، باطوفه و شیلادزی در دهوک، پایگاه دیانا در اربیل و زلیکان در نینوا از مهم‌ترین نقاط حضور نظامی ترکیه محسوب می‌شوند.
در نتیجه، خروج از بعشیقه را نمی‌توان به‌تنهایی نشانه آغاز خروج کامل نیروهای ترکیه از عراق دانست.
یکی از سناریوهای مطرح این است که آنکارا خروج از زلیکان را در چارچوب توافقی محدود انجام دهد و حضور خود را در مناطق مرزی دهوک و اربیل حفظ کند. دلیل اصلی این مسئله نیز به رویکرد امنیتی ترکیه بازمی‌گردد؛ آنکارا حضور نظامی خود در شمال عراق را بخشی از راهبرد مقابله با حزب کارگران کردستان می‌داند و تا زمانی که درباره امنیت مرزها، کنترل سنجار و خلع سلاح نیروهای مرتبط با این حزب اطمینان حاصل نکند، انگیزه محدودی برای خروج کامل خواهد داشت. از این منظر، تحویل زلیکان بیشتر به معنای بازتنظیم جغرافیای حضور ترکیه است تا پایان آن.
هم‌زمان، مسئله نیروهای عراقی مستقر در زلیکان نیز اهمیت ویژه‌ای دارد. بخشی از نیروهای موسوم به «حرس نینوا» از سال‌های ۲۰۱۴ و ۲۰۱۵ در چارچوب مقابله با داعش در این منطقه آموزش دیدند و همچنان با ساختارهای مرتبط با ترکیه ارتباط دارند. برآوردهای مطرح‌شده از حضور حدود ۷۰۰ نیروی عراقی حکایت دارد که هنوز به‌طور کامل در ساختار رسمی حشد الشعبی ادغام نشده‌اند و بنا بر ادعاهای مطرح‌شده، حقوق بخشی از آن‌ها از سوی ترکیه پرداخت می‌شود. این وضعیت از منظر حاکمیت دولت عراق مسئله‌ای مهم ایجاد می‌کند، زیرا نیروهای مسلح عراقی که در ساختارهای امنیتی فعالیت می‌کنند، نباید از نظر مالی و سازمانی وابستگی مستقیمی به یک دولت خارجی داشته باشند.
«حرس نینوا» در سال ۲۰۱۴ توسط نیروهای بومی استان نینوا تشکیل شد و در اردوگاه زلیکان تحت آموزش نظامی ترکیه قرار گرفت. این نیرو بعدها، به‌منظور کسب جایگاه رسمی، نام خود را تغییر داد و بخشی از آن در چارچوب تیپ ۵۹ حشد الشعبی قرار گرفت. با این حال، باقی ماندن صدها نیرو خارج از ساختار کامل حشد، مسئله‌ای حل‌نشده باقی مانده است. ادعای ارتباط مستقیم تیپ ۵۹ با دفتر رئیس سازمان حشد الشعبی و نه فرماندهی عملیات نینوا نیز بر پیچیدگی این وضعیت افزوده است.
از منظر بغداد، حل این پرونده می‌تواند مکمل خروج ترکیه از زلیکان باشد. ادغام رسمی نیروهای عراقی باقی‌مانده در ساختارهای قانونی، تعیین ساختار فرماندهی روشن و قطع وابستگی مالی خارجی، از جمله اقداماتی است که می‌تواند خلأ احتمالی پس از خروج ترکیه را مدیریت کند. در غیر این صورت، تخلیه یک پایگاه خارجی بدون تعیین تکلیف نیروهای محلی وابسته به آن، لزوماً به معنای پایان ساختار امنیتی شکل‌گرفته در اطراف پایگاه نخواهد بود.
در مجموع، خروج ترکیه از بعشیقه را باید بخشی از بازتنظیم روابط امنیتی بغداد و آنکارا دانست که می‌تواند زمینه را برای تمرکز بیشتر دو کشور بر همکاری اقتصادی و پروژه‌هایی مانند «راه توسعه» فراهم کند. اما پاسخ به این پرسش که آیا ترکیه از شمال عراق خارج خواهد شد یا خیر، به تحولات سنجار، وضعیت حزب کارگران کردستان، امنیت مرزها و توانایی بغداد برای اعمال کنترل مؤثر بر مناطق مورد اختلاف بستگی دارد.
بنابراین، مرحله بعدی مهم‌تر از خود خروج از زلیکان خواهد بود: اینکه آیا بغداد می‌تواند خلأ ایجادشده را با ساختارهای امنیتی رسمی خود پر کند و آیا آنکارا در مقابل، کاهش تهدیدات امنیتی از خاک عراق را کافی خواهد دانست؟
