باوجود سال‌ها تلاش فعالان میراث‌فرهنگی برای ثبت و حفاظت از خانه‌های قاجاری محله چوب مسجد سمنان، چند پلاک از این بافت تاریخی در هفته‌های گذشته تخریب شد. به گفته حسین ترحمی، از کنشگران میراث‌فرهنگی استان، این خانه‌ها بخشی از یک بافت خشتی و دستکند پیوسته به مجموعه کهن «اسفنجان» بودند. بااین‌حال، مرتضی امیرجان، مدیر پایگاه بافت تاریخی سمنان، ضمن تأیید مجوز تخریب و نوسازی برای برخی پلاک‌ها، تأکید کرد که اغلب این بناها پیش‌تر بر اثر فرسایش از بین رفته بودند و واجد ارزش ثبت ملی به‌حساب نمی‌آمدند.
خانه‌هایی که بخشی از هویت تاریخی اسفنجان بودند
حسین ترحمی، فعال میراث‌فرهنگی استان سمنان، در گفت‌وگو با جماران با اشاره به تخریب خانه‌های تاریخی محله چوب مسجد گفت: این خانه‌ها را نمی‌توان صرفاً «منازل مخروبه» دانست و با تخریب آنها، بخشی از هویت تاریخی اسفنجان از بین رفته است.
یک کنشگر میراث فرهنگی در استان سمنان افزود: هنوز نمی‌دانند خشت به خشت این خانه‌های تاریخی ارزشمند است و با تخریب آنها، دیگر هویتشان بازنخواهد گشت. آسان‌ترین راه، تخریب است؛ اما با این تخریب، برگ‌برگ هویت و فرهنگ و تاریخ یک شهر از بین می‌رود.
به گفته ترحمی، خانه‌های تخریب‌شده در محله چوب مسجد، نزدیک حمام فاطمیه، دروازه تاریخی چوب مسجد، حصار جنوبی شهر سمنان و در نزدیکی برج افشاری قرار داشتند.
ترحمی درباره جایگاه این محدوده در بافت تاریخی سمنان توضیح داد: اسفنجان تاریخی پس از کشیده‌شدن خیابان پهلوی، یعنی خیابان ابوذر کنونی، به دو بخش شمالی و جنوبی تقسیم شده و چوب مسجد جزو اسفنجان جنوبی است.
او گفت: در بخش تاریخی اسفنجان جنوبی، قلعه چندطبقه پاچنار قرار دارد و از آنجا با عبور از محله دکتر معتمد، کوچه و خانه میرزا اختر یغمایی، پسر یغمای جندقی، و تکیه سفید، به حصار چوب مسجد و خانه‌های تخریب‌شده قاجاری می‌رسیم.
به گفته او، آب تاریخی و وقفی «سحر» که از استخر ناسار و اسفنجان جاری می‌شود و برای آب‌انبارها، حمام‌ها، خانه‌باغ‌ها و باغ‌های ناسار و اسفنجان مورد استفاده بوده نیز از پاچنار و چوب مسجد عبور می‌کند و در نهایت به انتهای باغ‌های تاریخی دهشت می‌رسد.
ترحمی افزود: هنوز هم جریان این آب برای آبیاری باغ‌های ضلع غربی خانه‌های تخریب‌شده قاجاری، معروف به باغ‌های دهشت، برقرار است و آب کنار آب‌انبار و قلعه پاچنار برای آبیاری این باغ‌ها از این محله تاریخی عبور می‌کند.
کلنی بی‌نظیر خشتی از بین رفت
این فعال میراث‌فرهنگی با اشاره به پیشینه تاریخی چوب مسجد گفت مسجد چوب مسجد مربوط به دوره ایلخانی بوده و نام قدیم آن «مسجد پای سرو» بوده است؛ اما در جریان گسترش و نوسازی مسجد که امروز فاطمیه نام دارد، آثار آن از بین رفته است.
ترحمی پیش‌تر نیز در گزارشی با عنوان «روایت یک فراموشی؛ پرونده‌هایی که روی زمین مانده‌اند و بوی تخریب از آنها به مشام می‌رسد» درباره وضعیت بافت تاریخی سمنان هشدار داده بود. به گفته او، تصاویر همین خانه‌ها با عنوان «خانه‌های تاریخی نیمه‌اشرافی قاجاری دروازه چوب مسجد» منتشر شده بود؛ خانه‌هایی که رها شده و ثبت نشده بودند.
او درباره ویژگی معماری این خانه‌ها گفت: «این خانه‌ها معماری خانه‌های تاریخی تکیه کربلایی‌ها را داشتند؛ معماری‌ای که نمونه‌هایی از آن در عکس‌های عکاس‌باشی‌های زمان ناصرالدین‌شاه از سمنان دیده می‌شود. چند خانه تاریخی قاجاری در کنار یکدیگر، یک کلنی بی‌نظیر خشتی را تشکیل داده بودند.»
ترحمی وجود معماری دستکند در طبقه همکف را از ویژگی‌های مهم این خانه‌ها دانست و گفت: تا صد سال پیش در همین دست‌کندها زندگی می‌کردند.
تخریب پس از ابلاغ ثبت ملی بافت مرکزی سمنان
ترحمی با تأکید بر زمان تخریب خانه‌ها گفت: این اتفاق حدود سه یا چهار هفته پیش، در فاصله‌ای نزدیک به دو هفته پس از ابلاغ ثبت ملی بافت مرکزی سمنان، شامل ناسار و بخشی از اسفنجان، به استاندار رخ‌داده است.
او افزود: سمنان تنها بافت ثبتی شهری استان سمنان را دارد و این ثبت، نشان‌دهنده تاریخ و لایه‌های مهم تاریخی این شهر کهن است و نگاه پژوهشی به این بافت را در تصمیم‌گیری میان مسئولان به اثبات می‌رساند.
به گفته ترحمی، فعالان میراث‌فرهنگی طی چهار سال گذشته برای ساماندهی این خانه‌ها پیگیری کرده و در چند نامه به میراث‌فرهنگی استان و شهرستان سمنان، ارزش معماری خانه‌های تاریخی اطراف برج افشاری را توضیح داده و خواستار ثبت ملی آنها شده بودند.
او ادامه داد: در ۲۵ خرداد ۱۴۰۵ نیز فعالان میراثی طی نامه‌ای رسمی به اداره کل میراث‌فرهنگی استان، تخریب این خانه‌های تاریخی را بر اساس مشاهده و صورت‌جلسه اعلام کردند. حتی در ابتدای هفته نیز به وزارت میراث‌فرهنگی در این زمینه نامه‌نگاری شد.
روایت مدیر پایگاه بافت تاریخی سمنان از صدور مجوزها
در مقابل، مرتضی امیرجان، مدیر پایگاه بافت تاریخی سمنان، در گفت‌وگو با جماران با تأیید صدور مجوز تخریب و نوسازی برای برخی پلاک‌های واقع در محدوده بافت تاریخی شهر، گفت این پلاک‌ها در محدوده ۳۷۵ هکتاری بافت تاریخی سمنان قرار دارند و پس از استعلام و بررسی وضعیت آنها، مجوز تخریب و نوسازی صادر شده است.
امیرجان درباره تخریب‌های صورت‌گرفته در بافت تاریخی سمنان گفت: برخی پلاک‌ها به دلیل تخریب گسترده، واجد شرایط ثبت نیستند.
او با اشاره به وسعت ۳۷۵ هکتاری بافت تاریخی سمنان توضیح داد: برخی خانه‌های این بافت بر اثر گذشت زمان و در طول ۲۰ تا ۳۰ سال گذشته، به طور کامل یا تا بخش زیادی تخریب شده‌اند؛ به‌گونه‌ای که گاهی تنها یک اتاق از یک پلاک باقی‌مانده است.
مدیر پایگاه بافت تاریخی سمنان با بیان اینکه نمی‌توان چنین بخش باقی‌مانده‌ای را به‌عنوان بنایی واجد شرایط ثبت ملی در نظر گرفت، گفت: ما یک اتاق را نمی‌توانیم به‌عنوان بنا در نظر بگیریم و نمی‌توانیم پرونده ثبتی تشکیل دهیم. یکی از این بناها به این صورت است و ما مجبوریم به آنها اجازه نوسازی بدهیم تا تخریب و نوسازی کنند.
او افزود: شما خودتان حساب کنید؛ مالک یک پلاک هستید و اگر خانه‌ای هم بوده، یک اتاق از خانه باقی‌مانده و بقیه خراب شده است. به نظر شما معقول است که ثبت ملی شود؟
مجوز تخریب پس از استعلام و با رعایت ضوابط بافت تاریخی
امیرجان با تأیید اینکه برای پلاک‌های مورد اشاره مجوز تخریب و نوسازی صادر شده است، توضیح داد که این پلاک‌ها در محدوده ۳۷۵ هکتاری بافت تاریخی سمنان قرار دارند و درباره آنها استعلام شده بود. به گفته او، اداره میراث‌فرهنگی پس از بررسی وضعیت این پلاک‌ها، مجوز تخریب را صادر کرده است.
مدیر پایگاه بافت تاریخی سمنان با اشاره به ضوابط ساخت‌وساز در بافت تاریخی گفت در این موارد، ضوابط ساخت‌وساز بافت نیز در نظر گرفته می‌شود و ساخت‌وساز بر اساس این ضوابط انجام خواهد شد. نقشه‌های ساخت‌وساز باید به تأیید میراث‌فرهنگی برسد و پس از آن امکان اجرای طرح وجود دارد.
امیرجان درباره وضعیت بافت‌های تاریخی سمنان نیز توضیح داد: در سمنان سه نوع بافت داریم؛ یک بافت باغات هم‌پیوند با بافت تاریخی که ۱۲ هکتار است، یک بافت ۳۷۵ هکتاری که بافت مصوب و ابلاغ طرح جامع است و یک بافت ۵۰ هکتاری که ثبت ملی است.
او درباره بافت ۵۰ هکتاری ثبت ملی گفت: در آن بافت اصلاً تراکم نداریم و توده‌گذاری بر اساس عکس‌های هوایی سال ۳۵ انجام می‌شود. در این محدوده، بیشتر پلاک‌های واجد ارزش شناسایی شده‌اند.
مرجع تشخیص بی‌ارزش بودن خانه‌های قاجاری چه بود؟
باوجود توضیحات مدیر پایگاه بافت تاریخی سمنان درباره وضعیت پلاک‌های تخریب‌شده و ضوابط صدور مجوز نوسازی، پرسش درباره مبنای کارشناسی تشخیص ارزش تاریخی این خانه‌ها همچنان مطرح است.
حسین ترحمی، فعال میراث‌فرهنگی استان سمنان با تأکید بر اینکه تشخیص واجد ارزش بودن یا نبودن بناهای تاریخی باید از مسیر کارشناسی و در مرجع صلاحیت‌دار انجام شود، این پرسش را مطرح می‌کند که خانه‌های تخریب‌شده در محله چوب مسجد بر اساس نظر کدام مرجع فاقد ارزش تاریخی تشخیص داده شدند؟ آیا پرونده این بناها در کمیته مربوط به تعیین اصالت و ارزش تاریخی آثار مطرح و درباره آنها تصمیم‌گیری شده بود یا این تشخیص صرفاً بر اساس بررسی‌های انجام‌شده در میراث‌فرهنگی استان سمنان صورت گرفت؟ همچنین، مجوز تخریب این خانه‌ها با استناد به کدام بررسی کارشناسی و ضوابط قانونی صادر شد؟
انتقاد از وضعیت حفاظت از میراث سمنان
ترحمی با انتقاد از وضعیت حفاظت از میراث‌فرهنگی در سمنان گفت: «متأسفانه استان و شهر سمنان به‌عنوان مرکز استان، با بی‌توجهی بسیار در حوزه میراث و گردشگری مواجه هستند.»
این فعال میراث‌فرهنگی با اشاره به برج افشاری گفت این برج که به دستور نادرشاه ساخته شده و در چندمتری خانه‌های قاجاری تخریب‌شده قرار دارد، باوجود پنج سال پیگیری، تازه در فهرست بناهای واجد ارزش قرار گرفته است.
ترحمی همچنین مدعی شد در چندمتری این برج، سازه‌ای چندطبقه در حال ساخت است که مالک و سازنده آن پیمانکار میراث استان سمنان است و این بنا را وقف کرده است.
او گفت: این سازه همچنان در حال بالارفتن است. پیش از ساخت آن، یک‌خانه یک‌طبقه قاجاری کوچک در این محل قرار داشت و این سازه نیز طبق قانون باید یک‌طبقه می‌بود، نه چندطبقه.
ترحمی افزود: مدیرکل میراث‌فرهنگی هیچ بازدیدی از گزارش‌های تخریب، بافت تاریخی و محوطه‌ها انجام نمی‌دهد و اداره کل میراث‌فرهنگی نیز به نامه‌ها و گزارش‌های میراث سمنان پاسخ نمی‌دهد.
او به وضعیت منطقه باستانی میرک اشاره کرد و گفت: منطقه باستانی میرک که دکتر حامد وحدتی‌نسب و تیم فرانسوی در چند فصل در آن کاوش داشته‌اند، رها شده است. چند متر آن‌طرف‌تر از کاروان‌سرای شاه‌عباسی سمنان نیز خیابان‌کشی و آسفالت شده است.
ترحمی افزود: در بازدید وزیر میراث‌فرهنگی از سمنان نیز به‌جای اینکه وضعیت آثار تاریخی و بافت‌های در معرض خطر به او نشان داده شود، او را به مجتمع‌های تجاری بردند.
نگرانی از ادامه تخریب در چوب مسجد
ترحمی درباره وضعیت کنونی چوب مسجد گفت: منطقه چوب مسجد که جزو اسفنجان تاریخی است، فعلاً منظر فرهنگی برج چوب مسجد در اطراف شرق خود را ازدست‌داده، خانه‌های دستکند قاجاری آن تخریب شده و فقط یک پلاک گودال باغچه دستکند باقی‌مانده است.
او با ابراز نگرانی از سرنوشت همین اثر باقی‌مانده گفت: «برای تخریب همین اثر باقی‌مانده نیز پیگیری‌هایی انجام می‌شود و ممکن است؛ مانند همیشه به‌جای آن پارکینگ ساخته شود. مطمئناً باغ‌های تاریخی ضلع غربی این خانه‌ها نیز در خطر هستند.»
این فعال میراث‌فرهنگی تأکید کرد: «این تخریب انجام گرفته و مطمئناً تخریب‌های دیگری در این محله در راه است.»
درخواست برای ثبت اضطراری و احیای محله
ترحمی خواستار اقدام فوری برای حفاظت از آثار باقی‌مانده در این محدوده شد و گفت: «میراث‌فرهنگی باید چند خانه قاجاری و دستکندهای باقی‌مانده را به‌صورت اضطراری ثبت ملی کند، باغ‌های دهشت را در نزدیکی آن ثبت کند، کوچه و خانه‌های اطراف برج افشاری را نیز ثبت کند و جلوی بلندمرتبه‌سازی در چندمتری برج افشاری در خیابان حافظ را بگیرد.»
او پیشنهاد کرد: راه و شهرسازی و فرمانداری می‌توانند با گرفتن یک مشاور خوب در حوزه طرح ویژه و بازآفرینی، این منطقه مهم تاریخی را به یک گذر تاریخی و گردشگری مهم شهر تبدیل کنند و با ایجاد اشتغال محلی باعث رونق محله و مشاغل خانگی شوند.
ترحمی تأکید کرد: به بهانه محله کم‌برخوردار نباید آثار تاریخی مهم سمنان خراب شود. این محله علاوه بر آثار و قلعه‌های تاریخی، با سرداران شهید نام‌آور ایران و تیم فوتبال معروف آزادی که همه اعضای آن شهید شده‌اند نیز پیوند دارد و می‌توان با ایجاد خانه‌موزه تیم فوتبال آزادی و شهدای محله، این محدوده را به یک گذر مهم تاریخی و فرهنگی در ایران تبدیل کرد.
برای احیای بناهای تاریخی هزینه نکردند
ترحمی با انتقاد از رویکرد شهرداری و شورای شهر سمنان گفت: شهرداری و شورای کنونی چند متر آن‌طرف‌تر از این فضا و کنار بلوار آیت‌الله عالمی، در حال اتمام ساخت یک بنای چندطبقه نوساز به نام «سرای فرهنگ محله» هستند، اما حاضر نشدند برای تملک و احیای این بناها که بخشی از فرهنگ کهن ایران‌زمین هستند، هزینه کنند.
این فعال میراث‌فرهنگی افزود: این بناها می‌توانستند احیا شوند و با اجاره آنها درآمد ثابت ایجاد شود، اما متأسفانه چنین نگاهی وجود ندارد.
