یادداشتی بر ضرورتها، چالشها و انتظارات از هفتمین نمایشگاه مجازی کتاب تهران در اردیبهشت ۱۴۰۵ منتشر شد.
به گزارش جماران، عباس صفاییمهر پژوهشگر اندیشگاه روایت ایرانی و مدیرگروه تحول مرکزپژوهشهای مجلس طی یادداشتی نوشت؛
گمان من این است که نمایشگاه کتاب در کشورهایی که خود را سرآمد تمدن میدانند، رخدادی است که آینه تمامنمای پویایی فرهنگی جامعه است. در این میدان، نقش نهادهای حاکمیتی و دولتی در جبهه فرهنگ، «ستاد تسهیلگر و هماهنگکننده» انرژیهای دانشی و فرهنگی است.
از آن سو، ایران و تهران، قلب جهان اسلام و شاهراه فرهنگ و تمدن اسلامی است و معجزه اسلام، «کلمه» و «کتاب» بوده است. این امر باعث میشود که نمایشگاه کتاب تهران انتظاری فراتر از بازارگاه فروش داشته باشد؛ چرا که نمایانگر تفکر روزمره مردم و تجلیگاه تفکر تمدنساز ایرانی-اسلامی است.
اما این روزها، در آستانه هفتمین دوره نمایشگاه مجازی کتاب (۲۶ اردیبهشت تا ۱ خرداد ۱۴۰۵)، با پرسشهای بنیادینی روبهروییم که پاسخ به آنها میتواند مسیر این رویداد مهم فرهنگی را مشخص کند. پرسش از «ضرورت» برگزاری نمایشگاه در شرایط کنونی، با قطعیهای مکرر اینترنت و عدم دسترسی پایدار به شبکههای بینالمللی؛ پرسش از «فرصت» برای نویسندگان نو قلم در فضای مجازی؛ پرسش از «نقاط ضعف» تجربیات پیشین و راهکارهای اصلاحی؛ و در نهایت، پرسش از «شعار تکراری» که گویی به رویه خستهکننده تبدیل شده است.
ضرورت یا زوال؟
تجربه سالهای کرونا (۱۳۹۹-۱۴۰۰)نشان داد که برگزاری نمایشگاه مجازی کتاب، گرچه «اقتضای زمان» بود، اما هرگز نتوانست جایگزین حس و حال نمایشگاه حضوری شود. امسال اما شرایط متفاوت است: «جنگ رمضان» و تحریمهای جدید اقتصادی، با قطعیهای گسترده و غیرقابل پیشبینی اینترنت همراه شده است. آیا اصلاً ضرورتی دارد که در چنین شرایطی، نمایشگاه مجازی برگزار شود؟
پاسخ «آری» است، اما به شرط آنکه نمایشگاه از «فروشگاه اینترنتی صرف» به «پدیدهای فرهنگی-رسانهای» تبدیل شود. در شرایطی که دسترسی به شبکههای اجتماعی خارجی با دشواری روبهروست، نمایشگاه مجازی میتواند بستری برای «متمرکز کردن توجه عمومی» به کتاب باشد. اما اگر زیرساخت اینترنت پایدار نباشد و سایت نمایشگاه (که هماکنون خالی است) از نظر فنی آماده نباشد، نه تنها ضرورت که وجود آن هم زیر سؤال میرود.
اینجاست که یادآوری سخن رهبر شهید انقلاب اسلامی (قدس سره) ضرورت مییابد. ایشان در تاریخ ۲۱اردیبهشت ۱۳۹۷ و در بازدید از سی و یکمین نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران، با اشاره به نقش بیبدیل کتاب فرمودند:«نقش کتاب یک نقش بیبدیل است، البته بهترین کتابها، کتابی است که انسان را به سمت خداوند و ارزشهای والا و انقلابی هدایت کند، و امیدواریم کتاب جایگاه حقیقی خود را در جامعه بیابد.»
این سخن به روشنی نشان میدهد که برگزاری یا عدم برگزاری نمایشگاه، تصمیم «بازاری» نیست، بلکه «وظیفه فرهنگی» در قبال سلامت فکری جامعه است. پس ضرورت دارد، اما با «مسئولیت».
از سوی دیگر، بنیانگذار جمهوری اسلامی، امام خمینی (ره)، که خود صاحب تألیفات گرانسنگ و ماندگاری در حوزههای مختلف قرآنی، فقهی، اصولی، فلسفی، اخلاق و عرفان بود، نسبت به کتابهایی که منتشر مییافت، حساسیتی بالایی داشت. ایشان به صورت کلی و از نگاه تأثیر تربیتی، معتقد بود کتاب مطلوب و مناسب آن است که به تزکیه و تهذیب نفس منجر شود و برای خواننده سازندگی داشته باشد. در صحیفه امام (ج ۸، ص ۲۵۵)آمده است:«اصل اساس معنویات است.... انبیا اصلش آمدهاند برای تزکیۀ نفوس انسانی؛ تعلیم و تربیت کتاب و حکمت و مهار کردن این طبیعت.»
این نگاه، تکلیف ما را سنگینتر میکند؛ نمایشگاه صرفاً محل معامله نیست، محل تزکیه است. کوتاهی در فراهم کردن زیرساخت یا رها کردن نمایشگاه به حال خود، مصداق همان «بیمبالاتی» است که بنیانگذار انقلاب آن را جایز ندانستهاند.
نویسندگان نو قلم در مه غربت مجازی
یکی از مهمترین نقاط قوت نمایشگاه حضوری، «شانس دیده شدن» برای نویسندگان جوان و ناشران کوچک بود. در فضای حضوری، مخاطب با چشمان خود کتاب را ورق میزد، با نویسنده گفتگو میکرد و جستوجوی تصادفی منجر به کشف استعدادهای تازه میشد. اما در نمایشگاه مجازی، این شانس به شدت کاهش مییابد.
تجربه چند سال اخیر نشان داده که الگوریتمهای فروش در پلتفرمهای مجازی، معمولاً به سمت «پرفروشها» و «نامهای آشنا» حرکت میکنند. نویسندهای که تازهترین اثرش را منتشر کرده و هیچ سرمایه اجتماعی و تبلیغاتی ندارد، در انبوه عناوین گم میشود. علاوه بر این، نبود امکان «مواجهه فیزیکی» با کتاب، تصمیم خرید را به پیشفرضهای قبلی مخاطب گره میزند.رهبر انقلاب در تاریخ ۲۳آذر ۱۳۹۵ در دیدار با دانشآموزان، با تأکید بر اهمیت کتابخوانی برای سلامت فکری فرمودند:«سلامت فکری را با کتابخوانی تأمین کنید؛ از کتابهای خوب، راهگشا، راهنما که از سوی متفکّران و نویسندگان خوب ما تهیّه شده و در اختیار ما گذاشته شده استفاده کنید و بخوانید.»
اما این «کتابهای خوب» اگر دیده نشوند، چگونه به دست مخاطب میرسند؟ راهکار پیشنهادی؛ طراحی بخش ویژه «نگاه نو» در سایت نمایشگاه با امکاناتی همچون:
• معرفی اختصاصی با تیزرهای کوتاه ویدئویی از نویسنده
• امکان دانلود رایگان چند صفحه نخست کتاب
• برگزاری «نشستهای آنلاین پرسش و پاسخ» با نویسندگان نو قلم
• «حمایت تبلیغاتی» از سوی وزارت ارشاد و نهادهای مرتبط.
اگر چنین نباشد، نمایشگاه مجازی صرفاً به «هایپرمارکتی از کتابهای تکراری» تبدیل میشود و نسل جدید نویسندگان و خوانندگان از یکدیگر بیخبر میمانند.
نقاط ضعف مزمن و ضرورت اصلاح ساختاری
بر اساس تجربه ادوار پیشین (به ویژه ششمین دوره مجازی)، مهمترین نقاط ضعف نمایشگاه مجازی کتاب عبارت بودند از:
نقطه ضعف تبعات اصلاح پیشنهادی
سرعت پایین و قطعی مکرر سایت از دست رفتن اعتماد مخاطب و کاهش فروش استفاده از سرورهای قدرتمند و پهنای باند اختصاصی با همکاری وزارت ارتباطات
نبود امکان جستجوی پیشرفته گم شدن آثار خاص در میان انبوه عناوین طراحی موتور جستجوی هوشمند بر اساس موضوع، نویسنده، ناشر و قیمت
ضعف در معرفی آثار عدم اقناع مخاطب برای خرید تولید محتواهای چندرسانهای (فیلم، صوت، نقد کوتاه) برای هر کتاب شاخص
نبود تعامل مؤثر از بین رفتن روح گفتوگومحور نمایشگاه ایجاد میزگردهای زنده، چت با نویسندگان و بخش «نظرات کاربران»
تکراری بودن شعار و هویت بصری القای حس «تشریفاتی» و بیروحی تغییر سالانه شعار با مشارکت مردمی و طراحی گرافیک جذاب
رهبر انقلاب در تاریخ ۱خرداد ۱۳۹۸ در دیدار با جمعی از دانشجویان، با گلایه از وضع کتابخوانی در میان دانشجویان فرمودند:«مسئلهی کتابخوانی و نهضت کتابخوانی خیلی در بین مجموعههای دانشجویی رواج مطلوب را نداشته... شما[دانشجویان] احتیاج دارید بخوانید، احتیاج دارید بدانید... شما نهضت کتابخوانی باید راه بیندازید، واقعاً کتاب بخوانید، مطالعه کنید.»
این «نهضت کتابخوانی» اگر قرار است از دل نمایشگاه مجازی بیرون بیاید، نیازمند زیرساخت جدی است. کوتاهی در این عرصه، نه با شأن وزارت ارشاد و نه با انتظارات مردمی سازگار است.
امام خمینی (ره) نیز در صحیفه (ج ۱۳، ص ۴۷۴-۴۷۵)با دقتی شگفتانگیز بر ضرورت بررسی کتابها پیش از انتشار تأکید کردند:«کتاب وقتی نوشته میشود، قبل از اینکه انتشار پیدا بکند باید اشخاص کارشناس... توجه بکنند که یک وقت در کتاب ـ فرض کنید که ـ اولش خیلی خوب، وسطهایش هم خوب، و یک وقت میبینید که یک جایی جوری از کار در میآید که مسئله این طور نبوده است.»
این «کارشناسی پیش از انتشار» در فضای مجازی، به «فیلتر محتوایی هوشمند» و «نظارت کیفی» تبدیل میشود که متأسفانه در ادوار گذشته غایب بوده است.
شعار تکراری؛ نماد سکون یا بحران هویت؟
امسال نیز همانند پارسال و هفته کتاب، شعار«بخوانیم برای ایران»تکرار شده است. شعار خوبی است، اما تکراریگی آن به «کلیشه» تبدیلش کرده است.تجربه سالهای اخیر نشان میدهد که شعارهای فرهنگی وقتی با مشارکت عمومی و طراحی خلاقانه همراه نباشند، به یک «عبارت زینتی» تقلیل مییابند.
نقد من به این تکرار زدگی، از جنس «باز کردن گرههای هویتی» است. ایران امروز، با هجمههای بیسابقه رسانهای و تحریمهای اقتصادی، نیازمند شعاری است که هم «انگیزهبخش» باشد، هم «مسئلهمحور». مثلاً «کتاب، خط مقدم جهاد تبیین» یا «از جنگ رمضان تا قلههای دانایی». تداوم یک شعار بدون نوآوری، گاه به معنای «تمام شدن حرف» یا «بیتوجهی به مقتضیات زمان» است.
نکته جالب توجه اینکه رهبر انقلاب در تاریخ ۲۱اردیبهشت ۱۳۹۷ نیز با دیدن آثار جدید در نمایشگاه، ابراز امیدواری کردند که فضای کتابخوانی توسعه یابد، اما هیچگاه بر حفظ شعار ثابت تأکید نکردند؛ بلکه بر «تولید محتوای جدید» و «معرفی تازهها» تأکید داشتند. ایشان فرمودند:«من امسال که نگاه میکنم، میبینم تازههای تولید و طبع و نشر بحمدالله کم نیست در این مجموعهای که من دیدم؛ اینها را معرّفی کنند تا افراد بدانند که به چه کتابهایی باید مراجعه کنند و چه چیزهایی را باید بخوانند.» (بیانات در بازدید از سی و پنجمین نمایشگاه کتاب تهران، تاریخ نامشخص اما متأخر)
اگر «تازهها» مهم است، پس «شعار تازه» هم مهم است. وزارت ارشاد باید بداند که مردم ایران، به تعبیر امام خمینی (ره) در صحیفه (ج ۲۱، ص ۱۳۸)، «انس با کتاب و قلم و اندوختهها» را چنان دوست دارند که «همه تلخیها و ناکامیهای دیگر را از یاد میبرد». این ملت، تشنه شعارهای تازه و اقدامات خلاقانه است، نه بازتولید خستهکننده عبارات گذشته.
رسالت سنگین ناشران و جایگاه آثار فاخر
در این میان، ناشران سنگینترین بار را بر دوش دارند. آنها نه فقط «تاجر و سرمایهگذار کتاب»، که «امانتداران فرهنگ» هستند. رهبر انقلاب در تاریخ ۲۸اردیبهشت ۱۳۷۸ فرمودند: «تولیدکنندگان کتاب و ناشران آن، مهمترین وسیله انتقال فرهنگ را در اختیار مردممان میگذارند.» اما در بیانات متأخرتر، ایشان بر «کیفیت» و «نیازسنجی» تأکید بیشتری دارند.
در بازدید از سی و پنجمین نمایشگاه کتاب تهران، ایشان با اشاره به کمبودها در زمینه تولید کتاب درباره تاریخ معاصر، دفاع مقدس و شخصیتهایی مثل امام خمینی (ره) فرمودند:«ما دربارهی دفاع مقدّس هر چه بنویسیم کم نوشتهایم، هر چه بگوییم کم گفتهایم؛ خیلی زیاد جا دارد. دربارهی خود انقلاب کم داریم، دربارهی امام... امام یک شخصیّت برجستهی کمنظیر در تاریخ است؛ ما دربارهی امام چقدر کتاب نوشتهایم؟ چه نوشتهایم؟»
این یعنی ناشران باید به سراغ «آثار فاخر و مغفولمانده» بروند. آثاری که:
• به تاریخ معاصر ایران (به ویژه دفاع مقدسسهگانه و تبیین) بپردازند.
• میراث کهن اسلامی-ایرانی را بازخوانی و بازنشر کنند.
• درباره شخصیتهای بزرگ انقلاب (امام خمینی، شهدا، علما) قلم بزنند.
• با زبان هنرمندانه و نثر امروزی، ذهن و دل نسل جوان را تسخیر کنند.
امام خمینی (ره) نیز در صحیفه (ج ۱۷، ص ۲۱۹)به شدت نسبت به کتابهایی که «به اسم دین» اما محتوای انحرافی دارند، هشدار دادند و فرمودند:«این نوشتهها که مشحون از سؤالات غیر مربوط به اسلام و دیانت... است از آنجا که به اسم دیانت اسلام منتشر شده است، از کتب و جزوات انحرافی است که برای حیثیت اسلام و جمهوری اسلامی مضر است.»
تأسفبار است که در برخی سالهای اخیر، نمایشگاه کتاب شاهد انبوهی از آثار «ترجمهای ضعیف» یا «تألیفهای شبهعلمی» بوده است. نظارت کیفی بر آثار، وظیفهای است که وزارت ارشاد آن را به درستی انجام نداده است.
مردم ایران؛ وادارندگان جهان به ایرانشناسی
با وجود همه کاستیها، یک حقیقت انکارناپذیر وجود دارد: مردم ایران، فرهیختهترین مردم جهان شناخته میشوند.همین مردم بودند که در سالهای کرونا، علیرغم تعطیلی نمایشگاه حضوری، فروش مجازی کتاب را رکورد زدند. همین مردم بودند که در «جنگ رمضان»، با وجود همه مشکلات، پای کتاب ایستادند و به جهان نشان دادند که «تصویر ایران» را نه تبلیغات دشمن، که همین رویدادهای فرهنگی میسازند.
از هر گوشه جهان که نگاه کنیم، ایرانشناسی امروز مدیون تولیدات فرهنگی این ملت است. رهبر شهید انقلاب در تاریخ ۲۹تیر ۱۳۹۰ فرمودند:«ما به عنوان ملت ایران و به عنوان یک ملت مسلمان، ارتباطمان با کتاب، ارتباط بنیانی و عمیق و کهن است.»
اما در بیانات بعدی، ایشان در تاریخ ۲۳آذر ۱۳۹۵ به نوجوانان توصیه کردند کتابهای شهدا و ایثارگران را بخوانند:«توصیه میکنم این کتابهایی را که دربارهی شهدا نوشته شده، دربارهی ایثارگران دوران دفاع مقدّس نوشته شده و شخصیّتهای اینها را تشریح میکند، بخوانید؛ هم کتابهای شیرین و پرجاذبهای است، هم ذهن شما را با مسائل بسیاری آشنا میکند.»
این «ذهنآشنایی» همان چیزی است که تصویر واقعی ایران را به جهان نشان میدهد. نسل جوان امروز، اگر «سوق داده شود» (نه تحقیر، نه رها)، میتواند این مشعل را به قلههای بالاتری برساند.
امام خمینی (ره) نیز در وصیتنامه خود (صحیفه، ج ۳، ص ۲۹۴)با حسرت از کتابخانه شخصیاش که به غارت رفته بود، یاد کرد و تأکید کرد که کتابهای اهدایی به کتابخانههای عمومی بازگردانده شود. این نشاندهنده عمق باور ایشان به «عمومی شدن کتاب» است.
خطاب به ارشادیها؛ از دلالی تا تسهیلگری
خطاب من در این یادداشت، مستقیماً به مدیران وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی است. شما پس از «جنگ رمضان»، در میدانی قرار دارید که مردم، خود را مثل فرزندان برومند پای لانچرها میبینند. آنها ایستادگی میکنند، مواسات میکنند، اما انتظار دارند «لانچر وزارت ارشاد» که همان عناصر فرهنگ و هنر است، رها و رها نشده باشد.
متأسفانه رویکردهای سرسری، انتخاب شعار تکراری بدون جلسه طراحی، و غیبت در عرصه نقد و بررسی، این تصویر را ایجاد کرده که انگار ارشاد «دلال کتاب» شده است، نه «متولی فرهنگ». رهبر انقلاب در تاریخ ۱۵اسفند ۱۳۹۴ (نسبتاً متأخر) در دیدار با رؤسای دانشگاهها، با گلایه از وضعیت تاریخخوانی فرمودند:«متأسّفانه تاریخ معاصر کمتر مورد توجّه جامعهی کتابخوان ما قرار میگیرد.»
آیا وزارت ارشاد برای رفع این خلأ، برنامه ویژهای در نمایشگاه دارد؟ آیا کتابهای تاریخ معاصر را در غرفههای برجسته قرار میدهد؟ آیا نویسندگان جوان را تشویق میکند تا در این زمینه قلم بزنند؟
امام خمینی (ره) نیز در صحیفه (ج ۵، ص ۲۶۳)در سالهای پیش از انقلاب، با مقایسه تعداد کتابخانهها و مراکز فساد در تهران، هشدار دادند:«آن قدرى که مراکز فساد در تهران - الآن بیشتر از کتابخانه است، بیشتر از مراکزى است که براى تعلیم و تربیت است - براى این است که مىخواهند این جوانها را... بیکاره و بیعار بار بیایند.»
آن روز، رژیم شاه مقصر بود. امروز، جمهوری اسلامی باید پاسخگو باشد. اگر مراکز فساد مجازی بیش از کتابخانههای دیجیتال باشند، ما تکرار همان اشتباه را مرتکب شدهایم.
بهار کتاب نباید بیبهار بماند
هفتمین نمایشگاه مجازی کتاب تهران، میتواند نقطه عطفی در تاریخ فرهنگی ایران باشد، اگر:
۱. زیرساخت اینترنت و سایت به صورت ویژه تقویت شود (با همکاری وزارت ارتباطات).
۲. بخش ویژهای برای معرفی نویسندگان نو قلم طراحی گردد (با عنوان «نگاه نو» یا «استعدادهای تازه»).
۳. نقاط ضعف ادوار قبل (کندی، نبود جستجو، ضعف تعامل) برطرف شود.
۴. شعار تکراری با یک ابتکار عمل جذاب و مسئلهمحور جایگزین گردد (مثلاً «کتاب، سرباز جبهه معرفت»).
۵. ناشران و ارشاد، رسالت خود را در تولید و معرفی آثار فاخر (به ویژه درباره دفاع مقدس، تاریخ معاصر و شخصیت امام خمینی) جدی بگیرند.
۶. نظارت کیفی بر کتابهای عرضهشده، مطابق تأکید امام خمینی (ره) مبنی بر «بررسی کتاب توسط کارشناسان قبل از انتشار» انجام شود.
رهبر انقلاب در تاریخ ۱۷اردیبهشت ۱۳۹۱ در بازدید از نمایشگاه کتاب فرمودند:«باید بهگونهای برنامهریزی شود که فضای کتابخوانی در کشور توسعه و تعمیق پیدا کند.»
آیا پس از بیش از یک دهه، این برنامهریزی محقق شده است؟ نمایشگاه امسال، «آزمون بزرگ» برای وزارت ارشاد است. کوتاهی در این میدان، بیحرمتی به خون شهدا و بیاعتنایی به دغدغه رهبر شهید (امام خمینی) و رهبر معظم انقلاب است که هیچگاه کتاب را از سبد معیشت و معنویت خانواده ایرانی جدا نمیدانستند.
و سخن آخر را با کلام نورانی امام خمینی (ره) به پایان میبرم که در پیام خود به فرزندان شاهد فرمودند (صحیفه، ج ۲۱، ص ۱۳۷-۱۳۸):«اگر بخواهید عزیز و سربلند باشید، باید از سرمایههای عمر و استعدادهای جوانی استفاده کنید. با اراده و عزم راسخ خود به طرف علم و عمل و کسب دانش و بینش حرکت نمایید، که زندگی زیر چتر علم و آگاهی آنقدر شیرین و انس با کتاب و قلم و اندوختهها آنقدر خاطرهآفرین و پایدار است که همه تلخیها و ناکامیهای دیگر را از یاد میبرد.»
بهار کتاب، بیبهار نماند.
