به گزارش جماران از سایت نسل ریشه، برای میانسالان و سالمندان، کیفیت یک شهر گاهی نه در برج‌های بلند و پروژه‌های بزرگ، بلکه در ساده‌ترین تجربه‌های روزمره مشخص می‌شود: آیا می‌توان با خیال راحت از خیابان عبور کرد؟ آیا ایستگاه اتوبوس یا مترو در دسترس است؟ پیاده‌رو برای کسی که آهسته‌تر حرکت می‌کند مناسب است؟ آیا مسیر رسیدن از خانه به درمانگاه، فروشگاه یا پارک بدون وابستگی دائمی به دیگران ممکن است؟
این پرسش‌ها در سال‌های اخیر وارد استانداردهای اصلی توسعه شهری شده‌اند. چهارمین دوره جایزه شانگهای که هم‌زمان با روز جهانی شهرها در فوژو چین برگزار شد، نمونه‌ای از همین تغییر نگاه است. این جایزه دیگر فقط به پروژه‌های بزرگ عمرانی نگاه نمی‌کند؛ شهرها باید نشان دهند توسعه آنها چقدر فراگیر، دسترس‌پذیر، پایدار و قابل استفاده برای گروه‌های مختلف جامعه بوده است.
در دوره امسال، ۹۲ شهر از ۳۴ کشور درخواست شرکت داشتند و در نهایت پنج شهر جینگ‌دژن چین، استانبول ترکیه، آدیس‌آبابا اتیوپی، سانتیاگو د کالی کلمبیا و کاتوویتسه لهستان برنده شدند. اما اهمیت جایزه شانگهای برای نسل ریشه بیش از فهرست برندگان است؛ معیارهای این جایزه نشان می‌دهد تعریف «شهر خوب» در جهان چگونه در حال تغییر است.
جایزه شانگهای دقیقاً چه چیزی را می‌سنجد؟
جایزه شانگهای با همکاری UN-Habitat و دولت محلی شانگهای ایجاد شده و مستقیماً با هدف ۱۱ توسعه پایدار سازمان ملل، یعنی ایجاد شهرهای فراگیر، ایمن، تاب‌آور و پایدار، ارتباط دارد.
نکته مهم این است که جایزه، یک پروژه منفرد را ارزیابی نمی‌کند. طبق توضیحات رسمی، هیئت داوران پیشرفت کلی هر شهر را با توجه به شرایط، منابع، مشکلات و ظرفیت‌های خود آن شهر بررسی می‌کند. بنابراین یک شهر ثروتمند اروپایی الزاماً با همان شرایطی سنجیده نمی‌شود که یک شهر در آفریقا یا آمریکای لاتین ارزیابی می‌شود. شیوه ارزیابی شهرها در جایزه شانگهای
چهار معیار نهایی داوری عبارت‌اند از:
اثرگذاری، نوآوری، پایداری و قابلیت تطبیق و انتقال تجربه به شهرهای دیگر.
اما برای دوره چهارم، شهرها باید عملکرد خود را به‌ویژه در چهار حوزه نشان می‌دادند: مسکن مناسب برای نیازهای متنوع، بازآفرینی شهری، زیرساخت مقاوم در برابر تغییرات اقلیمی و مشارکت گروه‌های مختلف در حکمرانی شهری. محورهای رسمی دوره چهارم جایزه شانگهای
جایزه شانگهای و یک تغییر مهم؛ شهر باید برای تمام مراحل زندگی طراحی شود
یکی از مهم‌ترین جزئیات در دستورالعمل رسمی جایزه شانگهای دیده می‌شود. در بخش مربوط به مسکن مناسب، سند صریحاً از زنان، کودکان، سالمندان و افراد دارای معلولیت نام می‌برد و می‌گوید دسترسی این گروه‌ها باید در سیاست مسکن مورد توجه قرار گیرد.
اما سند یک قدم جلوتر می‌رود و از شهرها می‌خواهد نیازهای تمام چرخه زندگی را در طراحی ساختمان‌ها و محله‌ها در نظر بگیرند. دو اصطلاح نیز مشخصاً در دستورالعمل آمده است: Universal Design یا طراحی همگانی و Age-friendly renovation یا مناسب‌سازی دوستدار سالمند.
معنای عملی این رویکرد ساده است: خانه یا محله نباید ابتدا برای فردی جوان و بدون محدودیت حرکتی طراحی شود و بعداً با چند رمپ و دستگیره «مناسب‌سازی» شود. طراحی از ابتدا باید امکان استفاده افراد در سنین و توانایی‌های متفاوت را در نظر بگیرد.
نسل ریشه پیش‌تر در مطلب شهر دوستدار سالمند؛ شهری برای همه نسل‌ها نیز به همین منطق پرداخته بود: بسیاری از ویژگی‌هایی که شهر را برای سالمند قابل استفاده‌تر می‌کنند، هم‌زمان برای کودکان، خانواده‌ها و افراد دارای محدودیت حرکتی نیز مفیدند.
آیا دسترسی سالمندان یک معیار مستقل در جایزه شانگهای است؟
نه؛ و این نکته باید دقیق گفته شود.
در جایزه شانگهای یک ردیف مستقل با عنوان «سهولت رفت‌وآمد سالمندان و کودکان» و وزن مشخص، مثلاً ۱۰ یا ۲۰ درصد، وجود ندارد. معیارهای اصلی همان اثرگذاری، نوآوری، پایداری و قابلیت تطبیق‌اند.
اما دسترسی‌پذیری یک معیار عرضی است؛ یعنی می‌تواند در مسکن، حمل‌ونقل، بازآفرینی محله، فضای عمومی و کیفیت خدمات خود را نشان دهد.
جایزه شانگهای و استاندارد حمل‌ونقل برای سالمند و کودک
این منطق مستقیماً به هدف ۱۱.۲ سازمان ملل متصل است. بر اساس هدف ۱۱ توسعه پایدار سازمان ملل، شهرها باید حمل‌ونقل امن، مقرون‌به‌صرفه، در دسترس و پایدار برای همه فراهم کنند و توجه ویژه‌ای به زنان، کودکان، افراد دارای معلولیت و سالمندان داشته باشند.
حتی شاخص اندازه‌گیری هم فقط تعداد اتوبوس و مترو نیست؛ باید بررسی شود چه سهمی از جمعیت واقعاً به حمل‌ونقل عمومی دسترسی مناسب دارند و این دسترسی بر اساس سن، جنسیت و معلولیت نیز قابل تفکیک باشد.
بنابراین داشتن چند خط مترو الزاماً به معنای «دسترسی خوب» نیست. اگر سالمند نتواند با امنیت به ایستگاه برسد، مسیر پیاده مناسب نباشد یا ورود و خروج از وسیله نقلیه دشوار باشد، بخشی از زنجیره دسترسی قطع شده است.
از خانه تا ایستگاه؛ مفهوم دسترسی فقط مترو و اتوبوس نیست
دسترسی شهری در عمل یک زنجیره است:
خانه → پیاده‌رو → تقاطع خیابان → ایستگاه → وسیله حمل‌ونقل → مقصد.
اگر یکی از حلقه‌های این زنجیره برای سالمند، کودک یا فرد دارای معلولیت قابل استفاده نباشد، کل مسیر می‌تواند عملاً از دسترس خارج شود.
همین رویکرد در استانداردهای شهری مربوط به کودکان نیز دیده می‌شود. راهنمای UN-Habitat و UNICEF درباره سیاست‌های شهری پاسخ‌گو به نیاز کودکان بر دسترسی امن کودکان به مدرسه، فضای عمومی، بازی و خدمات شهری تأکید دارد.
در نتیجه، شهری که برای افراد در دو انتهای طیف سنی ــ کودک و سالمند ــ راحت‌تر و ایمن‌تر باشد، معمولاً برای بخش بزرگی از جمعیت نیز قابل استفاده‌تر است.
چرا آدیس‌آبابا Addis Ababa برنده جایزه شانگهای شد؟
آدیس‌آبابا یکی از نمونه‌های جالب امسال است، چون UN-Habitat در توضیح رسمی خود مستقیماً عبارت «رفت‌وآمد امن و دسترس‌پذیر» را در دلایل انتخاب این شهر آورده است.
پروژه‌های شهر شامل مسکن، زیرساخت سبز، احیای رودخانه‌ها، توسعه کریدورهای شهری، حمل‌ونقل و مشارکت شهروندان بوده است.
شهردار آدیس‌آبابا، Adanech Abiebie نیز پس از دریافت جایزه روی همین موضوع تأکید کرد. او در توضیح دلایل موفقیت شهر به بهبود حمل‌ونقل عمومی، افزایش دسترسی، توسعه فضاهای سبز و بازآفرینی مردم‌محور اشاره کرد و گفت نتیجه این سیاست‌ها باید در بهبود واقعی کیفیت زندگی ساکنان دیده شود.
این نکته مهمی است: در منطق جایزه شانگهای، دسترسی قرار نیست صرفاً یک ویژگی مهندسی باشد؛ باید در زندگی روزانه مردم قابل مشاهده باشد.
کاتوویتسه Katowice؛ شهری صنعتی که مسیرش را تغییر داد
کاتوویتسه لهستان نمونه متفاوتی است. شهری که سال‌ها با زغال‌سنگ و فولاد شناخته می‌شد، در چند دهه گذشته بخشی از مناطق صنعتی قدیمی خود را به فضاهای فرهنگی، فناوری و خدماتی تبدیل کرده است.
هیئت داوران جایزه شانگهای ترکیب بازآفرینی شهری، مسکن مقرون‌به‌صرفه، حفاظت از میراث، حکمرانی فراگیر و حمل‌ونقل پایدار را از نقاط قوت این شهر دانست.
شهردار کاتوویتسه، Marcin Krupa، پس از دریافت جایزه گفت مسیر شهر از یک مرکز صنعتی به شهری سبزتر و مناسب‌تر برای زندگی، نتیجه تصمیم‌های بلندمدت بوده است. او در نشست‌های بعدی نیز تأکید کرد مسکن صرفاً «ساختمان» نیست، بلکه سرمایه‌گذاری بر کیفیت زندگی ساکنان و پاسخ به تحولات جمعیتی شهر است.
این شهر نمونه خوبی است از اینکه بازآفرینی در استانداردهای جدید فقط تغییر ظاهر یک منطقه صنعتی نیست؛ سؤال اصلی این است که زمین آزادشده چه نقشی در زندگی آینده ساکنان خواهد داشت.
کالی Santiago de Cali ؛ بازآفرینی یعنی فقط تعمیر ساختمان نیست
شهر سانتیاگو د کالی کلمبیا به خاطر یک سیاست تلفیقی مورد تقدیر جایزه شانگهای قرار گرفت که مسکن، رسمی‌کردن مالکیت زمین، خدمات عمومی، احیای اکولوژیک، کاهش خطر و مشارکت محلی را کنار هم قرار می‌دهد.
شهردار کالی، Alejandro Eder، در توضیح جایزه گفت موضوع فقط بهسازی خانه‌ها نیست؛ باید کل زیستگاه و محیط اطراف زندگی مردم ارتقا پیدا کند. گزارش El País کلمبیا از سخنان شهردار کالی درباره جایزه شانگهای
برای نمونه، در یکی از پروژه‌های شهر قرار است بیش از ۴۷ هزار مترمربع از یک محدوده به فضای عمومی، طبیعت، تفریح و محل اجتماع ساکنان تبدیل شود. در پروژه‌ای دیگر، خانواده‌هایی که در مناطق پرخطر زندگی می‌کنند به مسکن جدید منتقل می‌شوند.
این نگاه برای سالمندان اهمیت ویژه دارد؛ زیرا کیفیت زندگی فقط در داخل خانه تعیین نمی‌شود. سالمند برای حفظ استقلال به محله قابل استفاده، خدمات نزدیک، فضای عمومی و شبکه اجتماعی نیز نیاز دارد.
استانبول Istanbul و یک مسئله مهم؛ بازسازی بدون بیرون‌راندن ساکنان
استانبول به دلیل رویکرد مردم‌محور در بازآفرینی شهری و مقاوم‌سازی در برابر زلزله یکی دیگر از برندگان جایزه شانگهای بود.
UN-Habitat در توضیح انتخاب استانبول بر چهار عامل تأکید کرده است: مسکن امن و مقرون‌به‌صرفه، تاب‌آوری در برابر زلزله، بهره‌وری انرژی و حفظ میراث؛ اما یک عبارت دیگر اهمیت زیادی دارد: کاهش جابه‌جایی اجباری و حفاظت از جوامع محلی. ارزیابی UN-Habitat از استانبول در جایزه شانگهای
این موضوع برای جمعیت سالمند اهمیت خاصی دارد. سالمندی که دهه‌ها در یک محله زندگی کرده فقط صاحب یا مستأجر یک خانه نیست؛ پزشک، فروشگاه، همسایه، مسیرهای آشنا و روابط اجتماعی او نیز معمولاً در همان محدوده شکل گرفته‌اند.
بنابراین بازآفرینی شهری اگر به قیمت بیرون‌راندن ساکنان قدیمی تمام شود، ممکن است ساختمان‌ها بهتر شوند اما کیفیت زندگی بخشی از افراد کاهش پیدا کند.
نسل ریشه در گزارش بحران مسکن سالمندان در اسپانیا نیز به همین ارتباط میان مسکن، امنیت اقتصادی و امکان ادامه زندگی مستقل در سالمندی پرداخته است.
جینگ‌دژن Jingdezhen؛ از کارخانه متروک تا اقتصاد خلاق
جینگ‌دژن چین نیز مسیر متفاوتی را طی کرده است. این شهر که به صنعت تاریخی چینی و سرامیک شهرت دارد، با تعطیلی بخشی از کارخانه‌های قدیمی با رکود، بیکاری و فضاهای صنعتی متروکه روبه‌رو شد.
مدل بازآفرینی شهر، بخشی از این سایت‌ها را به مراکز فرهنگی، گردشگری و اقتصاد خلاق تبدیل کرده و در کنار آن، مسکن مقرون‌به‌صرفه، پایداری محیطی و توسعه فراگیر را دنبال کرده است. همین ترکیب باعث شد جینگ‌دژن یکی از پنج برنده جایزه شانگهای شود. معرفی جینگ‌دژن در پرونده جایزه شانگهای
این نمونه نشان می‌دهد یک شهر می‌تواند بدون پاک‌کردن حافظه صنعتی خود، کاربری تازه‌ای برای فضاهای قدیمی تعریف کند.
جایزه شانگهای از شهرها چه مدرکی می‌خواهد؟
یک نکته کمتر دیده‌شده درباره جایزه شانگهای این است که شهرها فقط نمی‌توانند با یک روایت تبلیغاتی وارد رقابت شوند.
در راهنمای رسمی درخواست جایزه شانگهای از شهرها خواسته شده برای ادعاهای خود اسناد پشتیبان ارائه کنند؛ از جمله گزارش رسانه‌ای، سیاست‌ها و مقررات شهری، استانداردهای اجرایی، عکس، ویدئو و مستندات پروژه‌ها.
شهرهای راه‌یافته به مرحله نهایی نیز باید مواد تصویری برای ارزیابی هیئت داوران بین‌المللی ارائه کنند.
این نکته باعث می‌شود «اثرگذاری» صرفاً به معنای داشتن یک ایده جذاب نباشد؛ شهر باید نشان دهد سیاست موردنظر اجرا شده و نتیجه قابل مشاهده ایجاد کرده است.
صدای شهرداران در نشست ویژه جایزه شانگهای
روز بعد از مراسم اصلی، نشستی با عنوان «Transforming Cities for Sustainable Urban Development – Voices of Shanghai Award Cities» برگزار شد.
در این نشست، نمایندگان پنج شهر برنده، شهرداران، اعضای هیئت داوری بین‌المللی، متخصصان UN-Habitat و نمایندگان دانشگاه‌ها و مراکز تحقیقاتی درباره بازآفرینی فراگیر، زیرساخت تاب‌آور و حکمرانی شهری تبادل تجربه کردند.
هدف نشست فقط جشن گرفتن برندگان نبود؛ مسئله اصلی این بود که تجربه یک شهر چگونه می‌تواند به سیاست قابل استفاده برای شهر دیگری تبدیل شود. همین موضوع «قابلیت تطبیق» را به یکی از چهار معیار اصلی جایزه شانگهای تبدیل کرده است.
یک معیار ساده برای سنجش کیفیت شهر
اسناد جایزه پر از اصطلاحات فنی مانند پایداری، تاب‌آوری، طراحی همگانی و حکمرانی فراگیر است، اما می‌توان بخش مهمی از این مفاهیم را با یک سؤال ساده سنجید:
آیا یک سالمند می‌تواند بدون وابستگی دائمی به دیگران از خانه بیرون بیاید، در پیاده‌رو حرکت کند، از خیابان عبور کند، به ایستگاه حمل‌ونقل عمومی برسد، خرید کند یا به درمانگاه و پارک برود و دوباره به خانه برگردد؟
اگر پاسخ منفی باشد، وجود بزرگراه، برج یا حتی شبکه گسترده حمل‌ونقل لزوماً به این معنا نیست که شهر برای همه قابل استفاده است.
این شاید مهم‌ترین پیام جایزه شانگهای برای شهرهای امروز باشد: توسعه شهری فقط ساخت بیشتر نیست؛ کیفیت دسترسی و امکان زندگی مستقل افراد مختلف نیز بخشی از معیار توسعه است.
و برای جامعه‌ای که سهم افراد میانسال و سالمند آن رو به افزایش است، این موضوع دیگر یک جزئیات معماری نیست؛ بخشی از برنامه‌ریزی برای آینده شهر است.