مسکن سالمندان در اسپانیا پس از ماجرای زن ۸۷ سالهای که حدود ۷۰ سال در خانه‌اش زندگی کرده بود، به یکی از موضوعات اصلی اعتراضات اخیر این کشور تبدیل شد.
به گزارش جماران، به نقل از سایت نسل ریشه؛ مسکن در سالمندی فقط سقفی برای زندگی نیست؛ خانه می‌تواند محل خاطرات چند دهه، شبکه همسایگی، دسترسی به پزشک و خدمات روزمره و یکی از مهم‌ترین پایه‌های استقلال فرد باشد. به همین دلیل، ناامنی مسکن برای سالمندان، به‌ویژه سالمندانی که مستأجرند و درآمدشان عمدتاً به حقوق بازنشستگی یا مستمری محدود می‌شود، می‌تواند پیامدهایی بسیار فراتر از یک جابه‌جایی ساده داشته باشد. ماجرای اخیر مادرید، مسئله مسکن سالمندان در اسپانیا را نیز به یکی از موضوعات مهم اجتماعی این کشور تبدیل کرده است.
سازمان جهانی بهداشت نیز مسکن مناسب، امن و قابل‌پرداخت را یکی از مؤلفه‌های اصلی محیط‌های دوستدار سالمند می‌داند و تأکید می‌کند شرایط مسکن با کیفیت زندگی و امکان ادامه زندگی مستقل سالمندان در جامعه ارتباط مستقیم دارد. نزدیکی خانه به خانواده، خدمات درمانی و اجتماعی و محیط آشنای زندگی نیز در سالمندی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
این موضوع با نگاهی که در نسل ریشه در مطلب «سالمندی نوین چیست؟ چگونه از ۵۰سالگی زندگی فعال و معناداری بسازیم؟» مطرح کرده‌ایم نیز ارتباط دارد؛ جایی که استقلال، امنیت، خانه، شبکه اجتماعی و حق انتخاب، بخشی از کیفیت زندگی در سالهای سالمندی در نظر گرفته می‌شوند.
اتفاق اخیر در مادرید، بحث مسکن سالمندان در اسپانیا را به شکلی کم‌سابقه وارد فضای عمومی و سیاسی این کشور کرد. تخلیه یک زن ۸۷ ساله از خانه‌ای که حدود ۷۰ سال در آن زندگی کرده بود، ابتدا همسایه‌ها را به خیابان کشاند، سپس میدان معروف «پوئرتا دل سول» مادرید را پر از چادر کرد و در نهایت به اعتراضات گسترده در ده‌ها شهر اسپانیا و یکی از مهم‌ترین بحران‌های سیاسی دولت این کشور تبدیل شد.
مسکن سالمندان در اسپانیا؛ چرا پرونده ماریکارمن مهم شد؟
ماریکارمن آباسکال (Maricarmen Abascal)، زن ۸۷ ساله ساکن مادرید، از سال ۱۹۵۶ در آپارتمانی در خیابان Alcalde Sáinz de Baranda در منطقه Retiro زندگی می‌کرد؛ یعنی تقریباً تمام دوران بزرگسالی خود را در همان خانه گذرانده بود.
قرارداد خانه از قراردادهای قدیمی اجاره در اسپانیا موسوم به renta antigua بود. این نوع قراردادها تحت مقررات قدیمی اجاره قرار دارند و معمولاً شرایط آنها با قراردادهای جدید بازار متفاوت است.
پس از فوت والدین ماریکارمن، قرارداد اجاره در نهایت به او منتقل شد. اما مالک بعدی ساختمان اعتبار ادامه این قرارداد را زیر سؤال برد و اختلاف حقوقی چندساله‌ای شکل گرفت. موضوع اصلی این بود که آیا انتقال دوباره قرارداد قدیمی به ماریکارمن از نظر قانون معتبر بوده است یا خیر. گزارش EFE درباره سابقه حقوقی پرونده ماریکارمن جزئیات این اختلاف، قرارداد قدیمی و روند رسیدگی قضایی را توضیح داده است.
این نکته مهم است، زیرا پرونده ماریکارمن فقط داستان افزایش اجاره نبود؛ پشت آن اختلافی حقوقی درباره ادامه یک قرارداد اجاره بسیار قدیمی قرار داشت.
۲۳ سپتامبر؛ خروج از خانه روی برانکارد
صبح ۲۳ سپتامبر ۲۰۲۶، مأموران برای اجرای حکم به خانه ماریکارمن رفتند. همسایگان و فعالان اتحادیه مستأجران مادرید نیز مقابل ساختمان جمع شدند تا مانع اجرای حکم شوند.
پس از چند ساعت، تخلیه انجام شد.
ماریکارمن حدود ساعت یک بعدازظهر ساختمان را در حالی ترک کرد که نیروهای اورژانس او را روی برانکارد به آمبولانس منتقل می‌کردند. او سپس به بیمارستان Gregorio Marañón منتقل شد. خبرگزاری EFE در گزارش روز تخلیه نوشت این زن ۸۷ ساله پس از حدود ۷۰ سال زندگی در آن خانه، با همراهی نیروهای امدادی ساختمان را ترک کرد.
این تصاویر پرونده‌ای را که تا آن زمان بیشتر یک اختلاف حقوقی و محلی بود، به یک موضوع ملی تبدیل کرد.
«نباید ماریکارمن دیگری تکرار شود»
سه روز بعد، در ۲۶ سپتامبر، هزاران نفر در مرکز مادرید تجمع کردند.
یکی از شعارهای اصلی اعتراض‌ها «Ni una Maricarmen más» بود؛ شعاری که در فارسی می‌توان مفهوم آن را این‌طور بیان کرد: «نباید سالمند دیگری سرنوشتی شبیه ماریکارمن پیدا کند.» این شعار خیلی زود از اشاره به یک فرد فراتر رفت و به نمادی از اعتراض به ناامنی مسکن و شرایط مستأجران، به‌ویژه سالمندان، تبدیل شد.
معترضان ابتدا در میدان Puerta del Sol جمع شدند و سپس به سمت میدان Cibeles، محل ساختمان شهرداری مادرید، و محدوده کنگره اسپانیا حرکت کردند. برای بسیاری از معترضان، ماریکارمن دیگر فقط یک فرد نبود؛ او به نمادی از مشکل بزرگ‌تری تبدیل شده بود: افرادی که سال‌ها در یک محله زندگی کرده‌اند اما با افزایش قیمت مسکن، تغییر مالکیت ساختمان‌ها یا پایان قراردادهای قدیمی با خطر از دست دادن خانه روبه‌رو می‌شوند.
اعتراض‌ها از مادرید فراتر رفت
پس از راهپیمایی ۲۶ سپتامبر، گروهی از معترضان در Puerta del Sol ماندند و با برپا کردن چادر، Acampada Sol یا «کمپ سول» را شکل دادند. اعتراض‌ها خیلی زود از پرونده ماریکارمن فراتر رفت و بحث مسکن سالمندان در اسپانیا را به مسئله گسترده‌تر افزایش اجاره‌ها، کمبود مسکن قابل‌پرداخت و حمایت از مستأجران پیوند زد..
در ۳ اکتبر، ده‌ها هزار نفر در حدود ۵۰ شهر اسپانیا به خیابان آمدند. رویترز شمار شرکت‌کنندگان در اعتراض مادرید را حدود ۷۰ هزار نفر گزارش کرد.
توافق برای بازگشت ماریکارمن به خانه
در میانه اعتراضات، در ۲۸ سپتامبر میان خانواده و وکیل ماریکارمن، اتحادیه مستأجران، مالک ساختمان و نمایندگان شهرداری مادرید توافقی حاصل شد تا او بتواند به همان خانه بازگردد.
بر اساس گزارش EFE از توافق، قرارداد جدید هشت‌ساله است و اجاره ماریکارمن نباید بیش از ۳۰ درصد درآمد خالصش باشد. ماریکارمن که هنوز در بیمارستان بود، یک روز بعد پیشنهاد را پذیرفت.
با این حال، اعتراضات پایان نیافت؛ زیرا مطالبه معترضان دیگر فقط حل پرونده یک سالمند نبود، بلکه به مشکلات گسترده‌تر مستأجران و بحران مسکن در اسپانیا مربوط می‌شد.
دولت اسپانیا وارد ماجرا شد
فشار اجتماعی در نهایت دولت پدرو سانچز را نیز وارد میدان کرد.
دولت در ۲۹ سپتامبر دو فرمان اضطراری در حوزه مسکن تصویب کرد. این بسته مجموعه‌ای از اقدامات برای حمایت از مستأجران و افزایش عرضه مسکن قابل‌پرداخت را در بر می‌گرفت.
از جمله، حمایت بیشتر از خانوارهای آسیب‌پذیر در برابر تخلیه، مقررات مربوط به تمدید برخی قراردادهای اجاره، محدودیت‌هایی بر افزایش اجاره در شرایط مشخص، اقدامات مربوط به سرمایه‌گذاران بزرگ در بازار مسکن و اصلاح برخی مشوق‌های مالیاتی در نظر گرفته شده بود.
اما دولت سانچز برای ادامه اعتبار این فرمان‌ها به رأی پارلمان نیاز داشت.
در ۲ اکتبر، کنگره اسپانیا هر دو فرمان را رد کرد. این شکست به بحران سیاسی دولت افزود؛ درست در شرایطی که اعتراضات مسکن در شهرهای مختلف ادامه داشت.
سرانجام در ۵ اکتبر ۲۰۲۶، پدرو سانچز اعلام کرد انتخابات عمومی اسپانیا زودتر از موعد و در ۲۹ نوامبر برگزار خواهد شد. رویترز در گزارش اعلام انتخابات زودهنگام شکست فرمان‌های مسکن و بن‌بست پارلمانی را از زمینه‌های این تصمیم گزارش کرده است.
مسکن سالمندان در اسپانیا؛ چرا این مسئله در سالمندی متفاوت است؟
ماجرای ماریکارمن در عین حال یادآور یک واقعیت مهم درباره سالمندی است: توان افراد برای سازگارشدن با بحران مسکن در همه سنین یکسان نیست. پرونده ماریکارمن نشان داد که بحث مسکن سالمندان در اسپانیا فقط به مناسب‌سازی خانه برای دوران سالمندی محدود نیست؛ امنیت قرارداد اجاره، توان پرداخت هزینه مسکن و امکان ادامه زندگی در محله آشنا نیز بخشی از این مسئله است.
برای فرد جوان‌تر، تغییر خانه ممکن است دشوار و پرهزینه باشد، اما در سالمندی عوامل دیگری هم وارد معادله می‌شوند؛ محدودیت درآمد، کاهش امکان اشتغال، وابستگی بیشتر به خدمات درمانی نزدیک خانه، دشواری جابه‌جایی و اهمیت شبکه همسایگان و محیط آشنا.
نسل ریشه در راهنمای سلامت بعد از ۵۰ سالگی نیز بر حفظ استقلال و کیفیت زندگی به‌عنوان یکی از محورهای مهم سلامت در میانسالی و سالمندی تأکید کرده است.
به همین دلیل مفهوم Ageing in Place یا «سالمندی در محل زندگی» در سیاست‌گذاری سالمندی اهمیت زیادی پیدا کرده است؛ یعنی تا جایی که امکان دارد فرد بتواند با امنیت و استقلال در خانه و محله‌ای که به آن تعلق دارد به زندگی ادامه دهد. سازمان جهانی بهداشت نیز این مفهوم را در بحث مسکن مناسب سالمندان مطرح می‌کند.
سازمان جهانی بهداشت همچنین تأکید می‌کند سالمندان علاوه بر خانه‌ای امن و متناسب با نیازهای جسمی خود، به مسکنی نیاز دارند که از نظر اقتصادی قابل‌پرداخت باشد و دسترسی آنها به خانواده، جامعه و خدمات اجتماعی و درمانی را حفظ کند.
سالمندان اجاره‌نشین؛ آسیب‌پذیری پنهان
مالکیت خانه می‌تواند بخشی از فشار اقتصادی دوران بازنشستگی را کاهش دهد؛ اما وضعیت برای سالمندی که مستأجر است متفاوت است.
درآمد بسیاری از سالمندان پس از بازنشستگی ثابت یا نسبتاً محدود است، در حالی که اجاره و هزینه‌های مسکن می‌توانند همراه با بازار افزایش پیدا کنند. در چنین شرایطی، افزایش شدید اجاره ممکن است سهم روزافزونی از مستمری سالمند را مصرف کند.
این موضوع با مسئله گسترده‌تر سالمندی جمعیت، مستمری و آینده نظام‌های بازنشستگی نیز ارتباط دارد؛ موضوعی که نسل ریشه پیش‌تر با تمرکز بر امنیت اقتصادی سالهای سالمندی بررسی کرده است.
آمارهای یورواستات درباره دشواری پرداخت اجاره در اروپا نیز نشان می‌دهد مسئله پرداخت هزینه مسکن همچنان بخشی از واقعیت زندگی شهروندان اروپایی است. در سال ۲۰۲۳، ۶٫۷ درصد افراد ۶۵ سال و بیشتر در اتحادیه اروپا گزارش کرده بودند در پرداخت اجاره با مشکل روبه‌رو شده‌اند. این رقم در میان سالمندان در معرض فقر یا محرومیت اجتماعی به ۱۲٫۹ درصد می‌رسید.
این اعداد البته میان کشورها، گروه‌های درآمدی و مالکان و مستأجران تفاوت زیادی دارد، اما نشان می‌دهد حتی در کشورهای اروپایی نیز امنیت مسکن در دوران سالمندی مسئله‌ای حل‌شده نیست.
خانه در سالمندی فقط یک ملک نیست
آنچه پرونده ماریکارمن را تا این اندازه بازتاب‌دار کرد شاید فقط سن او یا تصاویر روز تخلیه نبود. مسکن سالمندان در اسپانیا نمونه‌ای از مسئله‌ای گسترده‌تر است که بسیاری از کشورهای دارای جمعیت رو به سالمندی دیر یا زود با آن مواجه خواهند شد.
او حدود ۷۰ سال در همان خانه زندگی کرده بود. برای انسانی در این سن، خانه می‌تواند مجموعه‌ای از روابط، مسیرهای روزانه، همسایگان، فروشگاه محله، پزشک، خاطرات خانوادگی و احساس تعلق باشد. بنابراین خروج اجباری از خانه ممکن است در عمل به معنای جداشدن از بخش مهمی از محیط اجتماعی فرد نیز باشد.
اهمیت همین شبکه اجتماعی را نسل ریشه در مطالب مربوط به سلامت روان پس از بازنشستگی نیز بررسی کرده است؛ دوره‌ای که در آن تغییر محیط، روابط و ساختار روزانه می‌تواند تجربه فرد از زندگی را تغییر دهد.
به همین دلیل، بحث مسکن سالمندان نمی‌تواند فقط به تعداد واحدهای مسکونی یا قیمت هر مترمربع محدود شود.
در جوامعی که جمعیت آنها به سمت سالمندی حرکت می‌کند، پرسش‌های مهم‌تری نیز مطرح خواهد شد: اگر سالمند مالک خانه نباشد چه می‌شود؟ آیا مستمری او با افزایش اجاره متناسب خواهد بود؟ چه حمایت‌هایی باید برای مستأجران سالمند وجود داشته باشد؟ و چگونه می‌توان میان حقوق مالک، شرایط بازار مسکن و حق سالمند برای داشتن یک زندگی امن و مستقل تعادل ایجاد کرد؟
پرونده ماریکارمن نشان داد که مسکن سالمندان در اسپانیا فقط مسئله‌ای مربوط به رفاه یا معماری نیست و با اجاره، درآمد بازنشستگی، استقلال و امنیت زندگی در سالهای سالمندی ارتباط دارد.
