به گزارش پایگاه خبری جماران، مطهره کشاورز محمدیان - پرونده تخریب کلیسای تاریخی انجیلی مشهد، پنج ماه پس از نخستین تعرض به این بنا، سرانجام با نابودی کامل آن وارد مرحله تازه‌ای شد؛ بنایی که بامداد ۱۴ خرداد، در سایه غفلت مسئولان میراث‌فرهنگی، بخش عمده آن با بولدوزر تخریب شد و واکنش گسترده دوستداران میراث‌فرهنگی و ورود دستگاه‌های اجرایی و قضایی را به دنبال داشت. در پی این اتفاق، دادستانی مشهد دستور توقف عملیات را صادر کرد، اداره کل میراث‌فرهنگی بر ضرورت حفاظت از باقی‌مانده بنا تأکید کرد و استاندار خراسان رضوی نیز وعده داد با تملک ملک، ساختمان کلیسا عیناً بازسازی و به مرکز گفت‌وگوی بین ادیان تبدیل شود.
بااین‌حال، شامگاه پنجشنبه ۱۴ آبان، درحالی‌که پنج ماه از آن وعده‌ها گذشته بود، باقی‌مانده بنای کلیسا نیز در سکوت شبانه تخریب شد. به‌این‌ترتیب، آنچه قرار بود با مداخله قضایی و اجرایی به حفظ و بازسازی آن بینجامد، سرانجام به نابودی کامل یکی از بناهای واجد ارزش تاریخی مشهد ختم شد.
کلیسای انجیلی مشهد در خیابان جنت، کوچه گلستان قرار داشت و از بناهای شناخته‌شده تاریخی شهر به شمار می‌رفت. این بنا با قدمتی منسوب به اواخر دوره قاجار و اوایل پهلوی اول، با معماری آجری و سقف شیب‌دار خود، بخشی از تاریخ حضور و فعالیت میسیونری پروتستان در شرق ایران و روایتگر بخشی از تنوع فرهنگی و مذهبی مشهد بود. کلیسا که در اوایل دهه ۱۳۹۰ با حکم مراجع قضایی از فهرست آثار ملی خارج شده بود، در سال‌های اخیر و پس از تغییر مالکیت، با خطر مداخلات عمرانی و تخریب مواجه شد.
تخریب شبانه کلیسای انجیلی؛ از تماس‌های بی‌پاسخ تا تسطیح کامل بنا
محمد اکبرپور، فعال رسانه‌ای در خراسان رضوی، در گفت‌وگو با جماران از تخریب کامل کلیسای انجیلی مشهد خبر داد و درباره چگونگی اطلاع از عملیات شبانه گفت: یکی از همسایگان کلیسا در ساعات پایانی شب، در تماس تلفنی اعلام کرد که تعداد خودروهای حمل خاک و نخاله در محل به طور چشمگیری افزایش‌یافته و عوامل اجرایی در حال تخریب باقی‌مانده سازه هستند.
او با اشاره به پیگیری‌های فوری پس از دریافت این خبر افزود: بلافاصله با مرکز فوریت‌های پلیسی ۱۱۰، سامانه ۱۳۷ شهرداری و چند مرجع مرتبط دیگر تماس گرفته شد و تأکید کردیم که عملیات تخریب شبانه در حال اجراست. بااین‌حال، بنا بر اظهارات همسایه‌ای که موضوع را اطلاع داده بود، گشت انتظامی در محل حاضر نشد و اقدام بازدارنده‌ای برای ممانعت از ادامه کار صورت نگرفت. پیگیری از طریق شهرداری نیز بی‌نتیجه ماند و در پاسخ عنوان شد که این موضوع در حوزه اختیارات و مأموریت‌های این سامانه قرار ندارد.
این فعال رسانه‌ای ادامه داد: دقایقی بعد، همسایگان مجدداً تماس گرفتند و اطلاع دادند که کار تخریب با سرعت در حال پیشروی است. این رخداد در بازه زمانی ساعت ۲۳ تا ۲۴ روی داد و تعدادی از ساکنان محل برای اعلام اعتراض به سمت ملک رفتند. در پی حضور و اعتراض اهالی، افرادی که در محوطه مشغول به کار بودند، درِ ورودی را بستند و از محل خارج شدند؛ اما متأسفانه پیش از ترک صحنه، باقی‌مانده کالبد بنا نیز کاملاً برچیده شد.
از دستور توقف دادستانی در خرداد تا تخریب کامل در آبان
تخریب کامل کلیسای انجیلی مشهد در شرایطی رخ داد که نخستین مرحله تخریب این بنا در بامداد ۱۴ خرداد، با ورود دستگاه قضایی و واکنش مسئولان میراث‌فرهنگی و مدیریت استان همراه شده بود.
در پی آغاز عملیات تخریب با ورود ماشین‌آلات سنگین، دادستانی مشهد به موضوع ورود کرد و حسن همتی‌فر، دادستان عمومی و انقلاب مرکز خراسان رضوی، دستور توقف فوری عملیات را صادر کرد. او در آن مقطع، با تأکید بر ضرورت بررسی وضعیت حقوقی و سوابق ملک، اعلام کرده بود: «ملک موردنظر از سوی ستاد اجرایی فرمان امام به بهره‌بردار جدید واگذار شده و اقدامات عمرانی از سوی مالک صورت‌گرفته است؛ بااین‌حال، بررسی‌های جامع حقوقی و قضایی پیرامون ابعاد این پرونده در دستور کار قرار دارد و در صورت احراز هرگونه تخلف، برخورد قانونی انجام خواهد شد.»
این دستور در شرایطی صادر شد که بخش عمده‌ای از کالبد کلیسا تخریب شده بود و آنچه از بنا باقی‌مانده بود، نیازمند حفاظت فوری و تعیین تکلیف وضعیت حقوقی و اجرایی ملک بود.
میراث‌فرهنگی: خروج از ثبت ملی به معنای ازدست‌رفتن ارزش تاریخی بنا نیست
اداره کل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی خراسان رضوی نیز پس از تخریب اولیه، بر ارزش تاریخی کلیسا و ضرورت حفاظت از آن تأکید کرد.
حمید حلاج مقدم، سرپرست معاونت میراث‌فرهنگی این اداره کل، با اشاره به اینکه خروج بنا از فهرست آثار ملی به معنای سلب ارزش تاریخی و هویتی آن نیست، گفته بود: «این بنا که در دهه‌های گذشته از کاربری مذهبی خارج شده و در سال‌های اخیر با کاربری مسکونی مورداستفاده قرار می‌گرفت، از جمله بناهای شناخته‌شده تاریخی مشهد محسوب می‌شود که علی‌رغم خروج از فهرست آثار ملی، همچنان در اسناد مصوب حریم بافت تاریخی و طرح تفصیلی حوزه مرکزی شهر به‌عنوان بنایی واجد ارزش تاریخی مورد شناسایی و حفاظت قرار دارد.»
او همچنین با اشاره به مکاتبات این اداره کل با شهرداری و مالک، افزوده بود: «اداره کل میراث‌فرهنگی باوجود اعلام بلامانع‌بودن نقل‌وانتقال مالکیت در چارچوب قوانین، همواره بر ضرورت حفاظت و نگهداری اصولی تأکید کرده و الزامات قانونی مربوط به هرگونه مداخله عمرانی را به طور مکتوب به شهرداری و مالک ابلاغ کرده بود.»
حلاج مقدم درباره اقدامات انجام‌شده پس از اطلاع از تخریب نخستین نیز توضیح داده بود: «اداره کل میراث‌فرهنگی پس از اطلاع از آغاز عملیات، بلافاصله وارد عمل شد و با حضور یگان حفاظت، همکاری نیروی انتظامی و صدور دستور قضایی، عملیات متوقف شد. مستندسازی بخش‌های آسیب‌دیده، ارزیابی خسارات و پیگیری حقوقی موضوع تا حصول نتیجه نهایی در دستور کار ما قرار گرفت.»
وعده استاندار برای تملک و بازسازی کلیسا
در همان روزهای پس از تخریب اولیه، غلامحسین مظفری، استاندار خراسان رضوی، نیز به این اتفاق واکنش نشان داد و تخریب کلیسا را غیرقابل‌قبول دانست. او با اشاره به سوابق تاریخی و مستندات موجود درباره این بنا گفته بود: «آنچه برای من اهمیت دارد این است که این مکان منتسب به کلیسا بوده، نقشه آن وجود داشته، در فهرست میراث ثبت بوده و سابقه آن کاملاً مشخص است.»
استاندار خراسان رضوی همچنین از مسئولان مدیریت شهری خواسته بود برای تملک ملک اقدام کنند و ساختمان کلیسا را مطابق شکل اولیه آن بازسازی کنند. او در این باره تأکید کرده بود: «خواهش و تقاضای من از رئیس شورای اسلامی شهر، فرماندار مشهد، شهردار و مسئولان حوزه فرهنگی این است که به سمت تملک این زمین حرکت کنند و ساختمان کلیسای انجیلی را دقیقاً مطابق شکل اولیه آن بازسازی کنند و آن را به مرکز گفت‌وگوی بین ادیان تبدیل کنند.»
این وعده‌ها در آن مقطع این انتظار را ایجاد کرد که باقی‌مانده کالبد کلیسا حفظ شود و پس از طی مراحل حقوقی و تملک، بازسازی آن در دستور کار قرار گیرد؛ اما تخریب کامل بنا در ۱۴ آبان نشان داد که این وعده‌ها در فاصله پنج‌ماهه میان دو مرحله تخریب، به اقدام مؤثری برای حفاظت از باقی‌مانده اثر منجر نشده است.
پیشینه مالکیت و پرسش درباره ضوابط حفاظتی طرح تفصیلی
اکبرپور در بخش دیگری از گفت‌وگو با جماران به پیشینه حقوقی و روند واگذاری ملک پرداخت و گفت: این کلیسا در حدود سال‌های ۱۳۹۱ و ۱۳۹۲ با پیگیری‌های حقوقی مالک وقت از فهرست آثار ثبت‌شده ملی خارج شد. چند ماه پیش از آغاز نخستین مراحل تخریب نیز نهادی خارج از استان، باهدف ساخت مهمان‌سرا و هتل، این ملک را خریداری کرد.
این فعال رسانه‌ای با تأکید بر اینکه خروج از فهرست آثار ملی نباید به منزله مجوز تخریب تلقی شود، به ضوابط طرح تفصیلی مشهد اشاره کرد و گفت: محدوده استقرار این کلیسا بر اساس اسناد طرح تفصیلی شهر، صراحتاً جزو محدوده‌های دارای ملاحظات میراث‌فرهنگی طبقه‌بندی شده است و شهرداری و سایر مراجع صادرکننده مجوز بر اساس قانون موظف به رعایت این ضوابط بوده‌اند.
او افزود: طرح تفصیلی مصوب دولت سیزدهم به امضای عالی‌ترین مقامات دولت وقت رسیده بود و ضوابط حفاظتی آن کاملاً مشخص و غیرقابل‌تغییر بوده است؛ بنابراین حتی در صورت ابطال ثبت ملی، قرارگیری بنا در پهنه مصوب میراثی طرح تفصیلی، تکلیفی روشن و الزام‌آور برای جلوگیری از تخریب به شمار می‌رفت که نادیده گرفته شد.
اکبرپور با اشاره به فاصله میان این وعده‌ها و تخریب، گفت: پس از تخریب اولیه کلیسا در ۱۴ خرداد، هم مرجع قضایی بر ضرورت جلوگیری از تخریب و بازسازی تأکید کرد و هم میراث‌فرهنگی و شخص استاندار وعده تملک و بازسازی عین به‌عین را مطرح کردند. اما پس از چند ماه، عملیات تکمیلی شبهای گذشته اجرا شد و متأسفانه سازه اکنون کاملاً نابود شده است.
پنج ماه بلاتکلیفی؛ چه کسی مسئول حفاظت از باقی‌مانده کلیسا بود؟
تخریب کامل کلیسای انجیلی مشهد، پرسش‌هایی جدی درباره نحوه پیگیری پرونده پس از تخریب نخستین و مسئولیت دستگاه‌های متولی در فاصله خرداد تا آبان ایجاد کرده است. در خردادماه، دادستانی از بررسی ابعاد حقوقی پرونده و برخورد با تخلفات احتمالی خبر داده بود؛ اداره کل میراث‌فرهنگی نیز از مکاتبات رسمی با شهرداری و مالک، مستندسازی خسارات و پیگیری حقوقی سخن گفته بود و استاندار خراسان رضوی نیز وعده تملک و بازسازی را مطرح کرده بود.
باوجوداین مواضع، پنج ماه بعد باقی‌مانده کلیسا نیز تخریب شد. اکنون پرسش اصلی این است که در فاصله صدور دستور توقف عملیات تا تخریب نهایی، چه سازوکار مشخصی برای حفاظت فیزیکی از بنا و جلوگیری از تکرار عملیات تخریب در نظر گرفته شده بود؟
همچنین باید روشن شود باوجود اعلام ملاحظات میراثی در طرح تفصیلی و مکاتبات اداره کل میراث‌فرهنگی با شهرداری و مالک، چه مجوزهایی برای ادامه مداخلات عمرانی صادر شده و مسئولیت نظارت بر اجرای ضوابط حفاظتی بر عهده کدام دستگاه بوده است؟
حالا که کالبد تاریخی کلیسای انجیلی مشهد با خاک یکسان شده است، بررسی قضایی و روشن‌شدن مسئولیت اشخاص و نهادهای دخیل در این اتفاق اهمیت بیشتری پیدا کرده است.روشن شدن ابعاد این پرونده تنها به شناسایی عوامل تخریب محدود نمی‌شود؛ بلکه باید مشخص شود چرا با وجود دستور توقف عملیات، هشدارهای میراث فرهنگی و وعده بازسازی بنا، هیچ سازوکار مؤثری برای حفاظت از باقی‌مانده کلیسا به اجرا درنیامد و چه کسانی باید درباره این کوتاهی پاسخ‌گو باشند.
