سالمندی در برزیل چگونه سیاست را تغییر داده است؟ با پیروزی لولای ۸۰ساله، نگاهی به نسل لولا، قدرت رأی سالمندان و سیاست‌های رفاهی برزیل.
به گزارش جماران از سایت نسل ریشه، لولا داسیلوا در ۸۰سالگی بار دیگر رئیس‌جمهور برزیل شد. او در دور دوم انتخابات ۲۵ اکتبر ۲۰۲۶، فلاویو بولسونارو را شکست داد و برای چهارمین دوره غیرپیاپی به ریاست‌جمهوری رسید. اما پیروزی یک سیاستمدار ۸۰ساله در کشوری که جمعیتش به‌سرعت در حال پیرشدن است، فقط یک اتفاق انتخاباتی نیست؛ فرصتی است برای نگاه به سالمندی در برزیل و تغییری که ساختار سنی جامعه در سیاست این کشور ایجاد کرده است.
تقریباً از هر چهار رأی‌دهنده برزیلی، یک نفر اکنون ۶۰ سال یا بیشتر دارد. در انتخابات امسال، اهمیت این گروه تا جایی افزایش یافت که کمپین لولا شبکه‌ای اختصاصی با عنوان «Geração Lula» یا «نسل لولا» برای بسیج رأی‌دهندگان سالمند راه‌اندازی کرد. مسئله دیگر فقط این نبود که سالمندان به چه کسی رأی می‌دهند؛ حضور یا عدم حضور آنها در پای صندوق می‌توانست در رقابتی نزدیک اهمیت زیادی پیدا کند.
سالمندی در برزیل؛ کشوری که دیگر آن‌قدر جوان نیست
برزیل برای دهه‌ها در ذهن بسیاری کشوری با جمعیت جوان بود، اما آمارها تصویر دیگری نشان می‌دهند. بر اساس سرشماری رسمی ۲۰۲۲ برزیل از سوی IBGE، بیش از ۳۲ میلیون نفر از جمعیت این کشور ۶۰ سال یا بیشتر سن داشتند؛ یعنی ۱۵٫۸ درصد کل جمعیت. این سهم در سال ۲۰۱۰ فقط ۱۰٫۸ درصد بود. جمعیت ۶۰ ساله و بیشتر در فاصله دو سرشماری نیز به‌شدت افزایش یافت.
روند قرار نیست متوقف شود. بر اساس پیش‌بینی‌های جمعیتی IBGE، سهم افراد ۶۰ ساله و بیشتر که در سال ۲۰۲۳ حدود ۱۵٫۶ درصد بود، ممکن است تا سال ۲۰۷۰ به ۳۷٫۸ درصد جمعیت برزیل برسد. کاهش نرخ باروری در کنار افزایش طول عمر، ساختار جمعیت کشور را به‌سرعت تغییر می‌دهد.
این همان روندی است که در بسیاری از کشورهای دیگر نیز دیده می‌شود و نسل ریشه پیش‌تر در بررسی رشد جمعیت سالمندان جهان تا سال ۲۰۴۰ به آن پرداخته است.
یک‌چهارم رأی‌دهندگان؛ سالمندان چگونه وزن سیاسی پیدا کردند؟
یکی از روشن‌ترین پیامدهای سالمندی در برزیل را می‌توان در ترکیب رأی‌دهندگان دید. طبق آمار رسمی دادگاه عالی انتخابات برزیل، TSE، تعداد رأی‌دهندگان ۶۰ ساله و بیشتر از حدود ۳۲٫۹ میلیون نفر در انتخابات ۲۰۲۲ به ۳۷٫۵ میلیون نفر در سال ۲۰۲۶ رسید.
سهم این گروه از کل رأی‌دهندگان نیز از ۲۱ درصد به ۲۳٫۶ درصد افزایش یافته است. هم‌زمان سهم رأی‌دهندگان ۲۱ تا ۳۴ ساله کاهش پیدا کرده؛ یعنی ترکیب سنی صندوق‌های رأی هم مانند خود جامعه برزیل در حال پیرشدن است.
رویترز این تغییر را در یک بازه طولانی‌تر بررسی کرده و گزارش داده است که تعداد رأی‌دهندگان بالای ۶۰ سال برزیل از سال ۲۰۱۰ حدود ۷۴ درصد افزایش یافته و این گروه اکنون نزدیک به یک‌چهارم کل رأی‌دهندگان کشور را تشکیل می‌دهد.
رأی‌دهندگان بالای ۷۰ سال؛ گروهی که باید به پای صندوق می‌آمدند
در برزیل رأی‌دادن برای افراد ۷۰ ساله و بیشتر اختیاری است. همین ویژگی، این گروه را در انتخابات امسال به یک هدف متفاوت برای کمپین‌ها تبدیل کرد: نامزدها نه‌تنها باید رأی آنها را جلب می‌کردند، بلکه باید سالمندان را متقاعد می‌کردند که اصلاً در انتخابات شرکت کنند.
در دور اول انتخابات ۲۰۲۶، ۸٫۷۷ میلیون نفر از رأی‌دهندگان ۷۰ ساله و بیشتر رأی دادند؛ در حالی که در انتخابات ۲۰۲۲ این تعداد ۶٫۱۳ میلیون نفر بود. یعنی تعداد رأی‌دهندگان این گروه که به پای صندوق رفتند حدود ۴۳ درصد افزایش یافت. برای نخستین بار از سال ۲۰۱۴ نیز بیش از نیمی از واجدان شرایط این گروه در انتخابات شرکت کردند. گزارش خبرگزاری برزیلی Agência Brasil درباره رأی‌دهندگان ۷۰ سال به بالا
این تغییر نشان می‌دهد سالمندی در برزیل فقط ساختار جمعیت را تغییر نداده، بلکه ترکیب رأی‌دهندگان و وزن سیاسی نسل‌های مختلف را نیز دگرگون کرده است.
«نسل لولا»؛ پاسخ کمپین به سالمندی در برزیل
با پررنگ‌ترشدن سالمندی در برزیل، کمپین‌های سیاسی نیز ناچار شده‌اند نگاه متفاوتی به رأی‌دهندگان سالمند داشته باشند. کمپین لولا در سال ۲۰۲۶ شبکه رسمی Geração Lula یا نسل لولا را راه‌اندازی کرد؛ شبکه‌ای که مشخصاً رأی‌دهندگان سالمند، خانواده‌های آنها و به‌ویژه گروه ۷۰ سال به بالا را هدف قرار می‌داد.
در وب‌سایت رسمی نسل لولا ابزارهایی برای تماس با سالمندان، محتوای آماده برای شبکه‌های اجتماعی و راهنماهایی برای تشویق رأی‌دهندگان بی‌انگیزه به حضور در دور دوم منتشر شد. خود کمپین صریحاً توضیح می‌داد که چون رأی‌دادن بعد از ۷۰ سالگی اختیاری است، هدف آن افزایش حضور این گروه در پای صندوق است.
پیش از دور دوم، نظرسنجی Quaest نیز لولا را در میان رأی‌دهندگان سالمند با ۴۸ درصد حمایت در برابر ۴۲ درصد برای فلاویو بولسونارو جلوتر نشان می‌داد. رویترز گزارش کرد که بخشی از این گرایش به خاطره سالمندان از دوره‌های قبلی لولا بازمی‌گردد؛ دوره‌هایی که با افزایش حداقل دستمزد، سرمایه‌گذاری در سلامت عمومی و گسترش برنامه‌های رفاهی همراه بود. البته سالمندان برزیلی یک بلوک سیاسی یکدست نبودند و بولسونارو نیز در میان آنها حامیان قابل توجهی داشت.
سالمندی در برزیل و سیاست‌های رفاهی لولا؛ از حقوق سالمندان تا دارو
بحث سالمندی در برزیل فقط به انتخابات محدود نمی‌شود. بخشی از رابطه سیاسی لولا با نسل‌های مسن‌تر به سیاست‌های اجتماعی دوره‌های مختلف ریاست‌جمهوری او بازمی‌گردد.
در سال ۲۰۰۳ و در نخستین دوره ریاست‌جمهوری لولا، قانون جامع حقوق افراد سالمند برزیل تصویب شد. این قانون حقوق افراد ۶۰ ساله و بیشتر را در حوزه‌هایی مانند سلامت، کرامت، آزادی، کار، مشارکت اجتماعی و دسترسی به خدمات به رسمیت شناخت و دولت و جامعه را موظف به حمایت از سالمندی همراه با سلامت و کرامت کرد. متن رسمی قانون حقوق سالمندان برزیل
یک سال بعد نیز در دولت نخست لولا، برنامه Farmácia Popular راه‌اندازی شد تا دسترسی مردم به داروهای ضروری با هزینه کمتر تسهیل شود. این برنامه در دولت‌های بعدی تغییر و گسترش پیدا کرد و امروز بسیاری از داروها و اقلام آن رایگان ارائه می‌شود. سابقه رسمی تأسیس Farmácia Popular در سال ۲۰۰۴
اهمیت این برنامه برای سالمندان را آمار امسال نشان می‌دهد: بر اساس گزارش اکتبر ۲۰۲۶ وزارت بهداشت برزیل، فقط از ژانویه تا سپتامبر امسال ۱۸٫۴ میلیون کاربر بالای ۶۰ سال از Farmácia Popular استفاده کرده‌اند. این برنامه اکنون داروهایی برای بیماری‌هایی مانند فشار خون، دیابت، پارکینسون و گلوکوم و همچنین برخی اقلام موردنیاز سالمندان را به‌صورت رایگان ارائه می‌کند.
حداقل دستمزد چرا برای بازنشستگان مهم است؟
یکی دیگر از محورهای سیاست رفاهی در برزیل، حداقل دستمزد است. اهمیت آن برای سالمندان فقط به کسانی که همچنان کار می‌کنند محدود نمی‌شود؛ بخشی از پرداخت‌های بازنشستگی و حمایت‌های اجتماعی به حداقل دستمزد مرتبط است.
برای نمونه، BPC یا Benefício de Prestação Continuada به افراد ۶۵ ساله و بیشترِ کم‌درآمد که شرایط لازم را داشته باشند، ماهانه معادل یک حداقل دستمزد پرداخت می‌کند؛ بدون آنکه فرد الزاماً سابقه پرداخت حق بیمه بازنشستگی داشته باشد. توضیحات رسمی دولت برزیل درباره BPC سالمندان
به همین دلیل سیاست افزایش حداقل دستمزد برای بخشی از سالمندان و بازنشستگان نیز مستقیماً اهمیت اقتصادی دارد. در سال ۲۰۲۶ حداقل دستمزد برزیل به ۱۶۲۱ رئال افزایش یافت.
اما سیاست بازنشستگی لولا فقط یک روی حمایتگر ندارد
برای داشتن تصویر دقیق‌تر، نباید سابقه لولا در حوزه بازنشستگی را صرفاً به سیاست‌های حمایتی تقلیل داد.
دولت او در سال ۲۰۰۳ اصلاحات مهمی در نظام بازنشستگی کارکنان بخش عمومی اجرا کرد. از جمله، برای بخشی از بازنشستگان دولتی پرداخت سهم بازنشستگی بر قسمت‌هایی از مستمری برقرار شد و قواعد مربوط به مستمری بازماندگان و شرایط دریافت بازنشستگی کامل تغییر کرد. گزارش سنای برزیل از اصلاحات بازنشستگی سال ۲۰۰۳
بنابراین تجربه سالمندان و بازنشستگان از دولت‌های لولا یکسان نیست. سیاست‌های او از یک سو با توسعه برنامه‌های رفاهی و سلامت و افزایش حمایت از گروه‌های کم‌درآمد همراه بوده و از سوی دیگر برخی اصلاحات نظام بازنشستگی برای بخشی از کارکنان و بازنشستگان دولتی هزینه و محدودیت ایجاد کرده است.
سالمندی در برزیل و سیاست‌های جدید مراقبت
در سال‌های اخیر سالمندی در برزیل بیش از گذشته وارد سیاست‌های سلامت و مراقبت نیز شده است. در دسامبر ۲۰۲۴، لولا سیاست ملی مراقبت را به قانون تبدیل کرد؛ سیاستی که حق دریافت مراقبت و حمایت از مراقبان را به رسمیت می‌شناسد و سالمندان نیازمند مراقبت را نیز در بر می‌گیرد. سیاست ملی مراقبت برزیل
در سال ۲۰۲۶ نیز وزارت بهداشت برنامه PADI Brasil را برای مراقبت در منزل از افراد ۶۰ ساله و بیشتر دارای محدودیت عملکردی، بیماری مزمن یا آسیب‌پذیری بیشتر راه‌اندازی کرد. تیم‌های چندتخصصی این برنامه می‌توانند ارزیابی، مراقبت و پیگیری سالمندان را در منزل انجام دهند. برنامه مراقبت در منزل سالمندان PADI Brasil
کمپین انتخاباتی لولا نیز برای دوره جدید وعده داده است PADI را توسعه دهد، Farmácia Popular را تقویت کند، مراکز روزانه و فضاهای فعالیت سالمندان را افزایش دهد و دسترسی به خدمات INSS را تسریع کند. این موارد فعلاً وعده‌های انتخاباتی هستند و باید از سیاست‌هایی که تاکنون اجرا شده‌اند جدا دیده شوند. برنامه انتخاباتی لولا برای افراد ۶۰ ساله و بیشتر
سالمندی در برزیل؛ تغییر جمعیت، تغییر سیاست
پیروزی لولای ۸۰ساله شاید تصویر نمادین این انتخابات باشد، اما داستان مهم‌تر پشت آن، تغییر ترکیب جامعه برزیل است.
سالمندی در برزیل دیگر فقط موضوع نظام سلامت یا بازنشستگی نیست. نزدیک به یک‌چهارم رأی‌دهندگان کشور اکنون ۶۰ سال یا بیشتر دارند و مشارکت رأی‌دهندگان بالای ۷۰ سال نیز به شکل محسوسی افزایش یافته است. در چنین شرایطی، سیاست‌هایی درباره دارو، مستمری، مراقبت در منزل، حداقل دستمزد، حمل‌ونقل و کیفیت زندگی سالمندان مستقیماً وارد رقابت سیاسی می‌شوند.
برزیل اکنون نمونه دیگری از همین تحول است: وقتی جمعیت پیر می‌شود، فقط نیازهای اجتماعی تغییر نمی‌کنند؛ وزن گروه‌های مختلف در صندوق رأی و در نتیجه اولویت‌های سیاستمداران نیز تغییر می‌کند.
تجربه برزیل را می‌توان در کنار گزارش سالمندی بریتانیا در سال ۲۰۲۶ دید؛ گزارشی که نشان می‌دهد پیرشدن جمعیت چگونه بحث بازنشستگی، اشتغال، سلامت و خدمات عمومی را وارد مرکز سیاست‌گذاری کرده است.
این تغییر فقط مختص برزیل نیست. نسل ریشه پیش‌تر در بررسی رشد جمعیت سالمندان جهان تا سال ۲۰۴۰ به روندی پرداخته بود که نشان می‌دهد افزایش سهم سالمندان در بسیاری از کشورها، سیاست‌های مربوط به سلامت، بازنشستگی، بازار کار و خدمات عمومی را تغییر خواهد داد
