دولت دونالد ترامپ در آستانه نهاییکردن توافقی ۳۰ ساله با عربستان سعودی است که میتواند راه مشارکت شرکتهای آمریکایی در صنعت هستهای این کشور و حتی غنیسازی اورانیوم در خاک عربستان را باز کند؛ توافقی جنجالی که با حذف شرط عادیسازی روابط با اسرائیل و کاهش برخی محدودیتهای سنتی عدم اشاعه، با نگرانی جدی در کنگره آمریکا روبهرو شده است.
به گزارش سرویس بینالملل جماران، دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، توافق همکاری هستهای غیرنظامی با عربستان سعودی را تأیید کرده است؛ توافقی ۳۰ ساله که میتواند زمینه ورود ریاض به چرخه سوخت هستهای و حتی احداث تأسیسات غنیسازی اورانیوم در خاک این کشور را فراهم کند. این توافق هنوز بهطور رسمی اعلام نشده و قرار است پس از امضای کریس رایت، وزیر انرژی آمریکا و عبدالعزیز بن سلمان، وزیر انرژی عربستان، برای بررسی به کنگره ارسال شود.
این سند در قالب «توافق ۱۲۳» و بر اساس بخش ۱۲۳ قانون انرژی اتمی آمریکا تنظیم شده است. انعقاد چنین توافقی برای انتقال فناوری، تجهیزات و دانش هستهای آمریکا به کشورهای دیگر الزامی است و به دولت و شرکتهای آمریکایی اجازه میدهد در توسعه صنعت چند ده میلیارد دلاری هستهای عربستان مشارکت کنند. هدف واشنگتن همچنین جلوگیری از واگذاری این بازار به شرکتهای روسی و چینی عنوان شده است.
بر اساس اطلاعات منتشرشده، این توافق بهطور مستقیم آمریکا را ملزم به انتقال فناوری غنیسازی به عربستان نمیکند، اما یک مسیر حقوقی برای همکاری در حوزه چرخه سوخت هستهای باز میگذارد. همچنین ممکن است پس از انجام یک مطالعه مشترک میان واشنگتن و ریاض، تأسیسات غنیسازی اورانیوم در خاک عربستان ساخته شود. بنابراین، توافق فعلی به معنای آغاز فوری غنیسازی نیست، اما ممنوعیت صریحی نیز در این زمینه ایجاد نمیکند.
یکی از مهمترین محورهای انتقادی، حذف تعهد موسوم به «استاندارد طلایی» است؛ تعهدی که کشور دریافتکننده فناوری هستهای آمریکا را از غنیسازی اورانیوم و بازفرآوری سوخت مصرفشده منع میکند. امارات متحده عربی هنگام امضای توافق هستهای خود با واشنگتن در سال ۲۰۰۹ این محدودیت را پذیرفت، اما عربستان حاضر به چشمپوشی از حق غنیسازی نشده است.
به گفته منابع آگاه، توافق جدید همچنین عربستان را به اجرای «پروتکل الحاقی» آژانس بینالمللی انرژی اتمی ملزم نمیکند؛ پروتکلی که امکان بازرسیهای گستردهتر، دسترسیهای تکمیلی و بازرسی از مکانهای اعلامنشده را برای آژانس فراهم میسازد. حذف این دو تضمین، نگرانیهایی را درباره امکان انحراف مواد و فناوریهای هستهای به سمت اهداف نظامی ایجاد کرده است.
با این حال، مقامهای دولت ترامپ تأکید دارند که توافق با عربستان همچنان با الزامات منع اشاعه مندرج در قانون انرژی اتمی آمریکا سازگار است. برخی منابع نیز گفتهاند واشنگتن محدودیتهایی برای فعالیتهای غنیسازی عربستان در نظر گرفته، اما جزئیات این محدودیتها و سازوکار نظارت بر اجرای آنها هنوز بهطور عمومی منتشر نشده است.
در مقایسه با مذاکرات دوره جو بایدن، شرط عادیسازی روابط عربستان با رژیم صهیونیستی از پرونده همکاری هستهای جدا شده است. دولت بایدن تلاش داشت همکاری هستهای، ارائه تضمینهای امنیتی آمریکا و عادیسازی روابط ریاض و تلآویو را در قالب یک بسته جامع پیش ببرد، اما دولت ترامپ توافق هستهای را بدون تحقق شرط عادیسازی دنبال کرده است.
پس از ارسال توافق به کنگره، نمایندگان حدود ۹۰ روز کاری فرصت خواهند داشت آن را بررسی و با آن مخالفت کنند. جلوگیری از اجراییشدن توافق به تصویب قطعنامه مشترک در کنگره نیاز دارد و در صورت وتوی ترامپ، مخالفان باید آرای دوسوم نمایندگان را برای عبور از وتوی رئیسجمهور به دست آورند؛ مسیری که متوقفکردن توافق را دشوار میکند.
برخی نمایندگان دموکرات و جمهوریخواه و کارشناسان کنترل تسلیحات هشدار دادهاند که پذیرش توان بالقوه غنیسازی برای عربستان میتواند رقابت هستهای تازهای را در خاورمیانه آغاز کند. محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان، پیشتر گفته بود اگر ایران به سلاح هستهای دست پیدا کند، ریاض نیز در سریعترین زمان ممکن مسیر مشابهی را دنبال خواهد کرد.
این تصمیم در شرایطی اتخاذ شده که آمریکا و رژیم صهیونیستی با ادعای جلوگیری از دستیابی تهران به سلاح هستهای، جنگ علیه ایران را آغاز کردهاند؛ در حالی که ایران همواره تأکید کرده برنامه غنیسازی و فعالیتهای هستهایاش اهداف صلحآمیز دارد. همزمانی فشار نظامی برای توقف غنیسازی ایران با بازکردن مسیر غنیسازی در عربستان، احتمالاً توافق ۱۲۳ واشنگتن و ریاض را به یکی از جنجالیترین و بحثبرانگیزترین پروندههای هستهای منطقه تبدیل خواهد کرد.
