رضاقلی بر این باور بود که برخلاف تصور رایج که شاهنامه را صرفا برای پاسداشت زبان فارسی میدانند، این اثر در واقع یک متن کلاسیک در حوزه علوم سیاسی و تاریخی است. در مقدمه شاهنامه فردوسی به پرسشهایی میپردازد از این دست که پادشاهان چگونه حکومت کردند، چرا کشورها دچار زوال شدند و چه عواملی موجب موفقیت یا شکست آنها بوده است؛ مسائلی که امروزه نیز در تحلیل توسعه کشورها مطرح میشود. رضاقلی معتقد بود که ما در خوانش شاهنامه دچار غفلت شدهایم و شخصیتهایی مانند رستم صرفا بهعنوان یک پهلوان معرفی شدهاند، در حالی که از نظر او، رستم نماد «انسان کامل» در شاهنامه است؛ شخصیتی که در کنار قدرت، دارای خرد، وطندوستی و حمایت از نیازمندان است. نباید تاریخ را صرفا بهعنوان وقایعنگاری دید، بلکه باید به تحولات نهادی توجه داشت. این آثار نیز در اصل برای عبرتآموزی و تحلیل تاریخی نوشته شدهاند، اما در طول زمان دچار پیچیدگیهای ادبی شدهاند. از نظر رضاقلی، یکی از خطاهای رایج در تحلیل مسائل کشور این است که تصور میشود با تغییر افراد، مشکلات حل میشود، در حالی که تجربه تاریخی ایران نشان میدهد بدون اصلاح نهادها، مسائل پابرجا میماند. او معتقد بود که اگر نهادها اصلاح نشوند، حتی بهترین افراد نیز نمیتوانند تغییرات پایدار ایجاد کنند
گروه اقتصادی: دکتر رسول رئیسجعفری ضمن مرور مسیر فکری و علمی علی رضاقلی، با تاکید بر اهمیت نگاه نهادی او در تحلیل مسائل توسعه ایران، گفت: رضاقلی در ادامه مسیر خود به سمت جامعهشناسی اقتصادی و رویکرد نهادگرایی حرکت کرد و تلاش داشت مسئله توسعه ایران را در چارچوب تحلیل تاریخی و نهادی بررسی کند. رضاقلی در آثار مختلف خود بر این نکته تأکید داشت که بدون اصلاح نهادها، تغییر افراد یا سیاستها نمیتواند به توسعه پایدار منجر شود. رضاقلی معتقد بود متون کلاسیک ایرانی مانند شاهنامه صرفا آثار ادبی نیستند، بلکه میتوانند منابعی برای تحلیل سیاسی و اجتماعی نیز باشند. بخش مهمی از میراث فکری رضاقلی همچنان در آثار منتشرنشده او باقی مانده و انتشار آنها میتواند به فهم بهتر مسئله توسعه در ایران کمک کند.
«جامعهشناسی نخبهکشی» چگونه رضاقلی را در سایه خود نگه داشت؟
رضاقلی میخواست اندیشهاش پویا بماند
به گزارش جماران، دکتر رسول رئیس جعفری، در نشست «شنبههای معرفی کتاب موسسه اجتماعی این روزها» که با همکاری مرکز مشاوره، اطلاعرسانی و خدمات کارآفرینی آتاو در کاشان برگزار شد به معرفی کتاب «توسعه و تله تاریخ» نوشته علی رضاقلی پرداخت و با اشاره به خاطراتش از سال ۱۳۹۸ در دانشکده اقتصاد دانشگاه علامه طباطبایی و نشستی که در چارچوب شبهای بخارا برای بزرگداشت جایگاه علمی استاد رضاقلی متولد برگزار شده بود، گفت: کتاب «جامعهشناسی نخبهکشی» به چاپهای متعدد رسید و اکنون به چاپ شصتم رسیده است و در سال اول و دوم که چاپ شد، با تیراژ ۱۱ هزار نسخه منتشر شد. من دورهای نسبتا طولانی شاگرد ایشان بودم و از نزدیک با ایشان ارتباط داشتم. بازخوردی که از سوی مردم کوچه و بازار دریافت میشد، زمانی که متوجه میشدند علی رضاقلی نویسنده «جامعهشناسی نخبهکشی» است، بسیار قابل توجه بود. البته این موضوع یک آفت بزرگ هم برای ایشان ایجاد کرده بود، به این معنا که علیرغم آنکه خود ایشان همواره تاکید داشتند که اندیشه باید در حال تحول باشد، اما همچنان با همان اثر شناخته میشدند. ایشان نقل میکردند که از آقای بروجردی پرسیده شد و ایشان پاسخ دادند که ما هر روز در حوزه اندیشه، یک انسان نو هستیم، به این معنا که اندیشه باید پویا باشد.
خوانش محدود از رضاقلی پس از درگذشت او نیز ادامه یافت
این اقتصاددان افزود: اقبال گسترده به «جامعهشناسی نخبهکشی» باعث شد که بعدها، با وجود آنکه ایشان در حوزه اندیشه بسیار فراتر رفتند، همچنان در حجاب آن اثر معرفی شوند. تا جایی که یکی از بزرگان حوزه جامعهشناسی، پس از درگذشت ایشان در فروردین ۱۴۰۱، در مصاحبهای با یکی از شبکههای خارجی، همچنان بر همان اثر تکیه داشت و آثار بعدی ایشان را مورد توجه قرار نداد.
آشنایی رضاقلی با نهادگرایی به تقویت این رویکرد در ایران کمک کرد
او با بیان اینکه رضاقلی از دهه ۸۰ به بعد به حوزه جامعهشناسی اقتصادی تغییر مسیر داد، گفت: ایشان با نظریه نهادگرایی آشنا شدند و این آشنایی به قوام اندیشه نهادگرایی در ایران و در آثار ایشان منجر شد. تا اواسط دهه ۹۰، از ایشان سه اثر «جامعهشناسی نخبهکشی»، «درسهایی در فلسفه علم و اجتماع» و درسگفتارهای دکتر سروش در روششناسی علوم انسانی منتشر شده بود و اثر دیگری از ایشان در دسترس نبود. در ادامه و در حلقه نهادگرایی و کنار دکتر مومنی در موسسه دین و اقتصاد پیش رفتند، ایشان مقالات و مباحث متعددی داشتند، اما به دلیل حساسیتهای شخصی و کمالگرایی، کمتر اقدام به انتشار آثار میکردند. با این حال، در دوره حیاتشان یک کتاب دیگر با عنوان «اگر نورس ایرانی بود» منتشر شد که مجموعهای از چهار مقاله با ادبیاتی زیبا بود و به مسائل ایران میپرداخت.
بخش مهمی از میراث فکری رضاقلی پس از درگذشت او منتشر شد
رئیس جعفری با اشاره به درگذشت رضاقلی گفت: ایشان در ۷۵ سالگی و در سال ۱۴۰۱ درگذشتند و انبوهی از نوشتههای منتشرنشده از خود بهجا گذاشتند. با تلاش و کوشش دکتر مومنی و دیگر دوستان در انتشارات نهادگرا، کتاب «سرابگرایی صنعتی در نظام قبایلی ایران» از ایشان منتشر شد. تم اصلی این کتاب آن است که در یک جامعه قبیلهای که هزار سال ساختار قبیله و عشیره بر آن حاکم بوده، نمیتوان بهیکباره صنعت را وارد کرد و به صنعتی شدن رسید. این کتاب در زمان حیات ایشان تا حد زیادی آماده شده بود، اما به دلیل نگاه کمالگرایانه، انتشار آن به تعویق افتاد. همچنین پیش از درگذشت ایشان، مجموعهای از خاطرات با عنوان «پوینده مردی به راه» که زندگی ایشان بود، منتشر شد که در سایت انتشارات نهادگرا نیز در دسترس است.
رضاقلی از شاگردی نجاری تا رانندگی کامیون مسیرهای متنوعی را طی کرد
سخنرانی رضاقلی درباره کبوتر در فرهنگ ایرانی از بهترین تجربههای او بود
این اقتصاددان در ادامه به زندگی شخصی و حرفهای رضاقلی پرداخت و گفت: زندگی ایشان از نظر طولی شاید کوتاه، اما از نظر عرضی بسیار گسترده بود. ایشان از شاگرد نجاری شروع کردند، سپس راننده تاکسی و راننده کامیون شدند، در رشته علوم سیاسی در دانشگاه تهران تحصیل کردند، به فرانسه مهاجرت کردند و در آنجا جامعهشناسی خواندند. با وقوع انقلاب به ایران بازگشتند و در حوزههای مختلفی از جمله نشر، فرمانداری، معاونت در شرکت نفت و فعالیت در روزنامه وزارت نفت مشغول شدند. پس از آن نیز در سمتهایی مانند مرکز مطالعات پست فعالیت کردند و حتی دوباره به رانندگی تریلی بازگشتند و سپس به مرکز پژوهشها و مطالعات راهبردی رفتند و در سال ۱۳۸۴ بازنشسته شدند. در تمام این سالها، ایشان مطالعات جامعهشناسی خود را ادامه میدادند و در کنار فعالیتهای اجرایی، به ادبیات نیز علاقهمند بودند. بهگونهای که در یکی از شبهای بخارا که توسط آقای دهباشی برگزار شده بود، با موضوع «کبوتر در فرهنگ ایرانی»، ایشان در جمع کبوتربازان برتر ایران، درباره کفتربازی در ایران سخنرانی کردند و خودشان این سخنرانی را یکی از بهترین سخنرانیهایشان میدانستند.
با واردات صرف نظریهها نمیتوان مسائل ایران را حل کرد
آثار رضاقلی هرکدام به مسائل تاریخی و نظری مهمی میپردازند
رئیس جعفری یادآورشد: کتاب پوینده مردی به راه، از این جهت خواندنی است که سیر تحول شخصی و فکری ایشان را بهخوبی نشان میدهد. پس از کتاب «سرابگرایی صنعتی در ایران»، مجموعهای از مقالات و آثار منتشرنشده بود و بعد از آن کتاب «اندیشه بیخانمان» منتشر شد که به موضوع بومیسازی علوم انسانی میپردازد و تاکید دارد که با واردات صرف مبانی نظری، نمیتوان مسائل اقتصاد و جامعه ایران را حل کرد. پس از آن، سال گذشته، کتاب «جامعه مدنی و بحرانهای اقتصادی» در سال گذشته منتشر شد و امسال نیز کتاب «توسعه و تله تاریخ» که موضوع این نشست است، به چاپ رسیده و در اختیار علاقهمندان قرار گرفته است. این کتاب مجموعهای از شش مقاله از علی رضاقلی است که هر یک به موضوعات تاریخی و تحلیلی مهمی میپردازد.
درسگفتارهای شاهنامه از مهمترین آثار منتشرنشده رضاقلی است
شاهنامه و سیاستنامهها ماهیتی سیاسی و اجتماعی دارند
وی توضیح داد: با اشاره به آثار منتشرنشده رضاقلی افزود: دو مجموعه کاری دیگر نیز از ایشان باقی مانده که هنوز منتشر نشده و از همه کتابهایی که تاکنون منتشر شده مهمتر است و کار بیشتری برای انتشار آنها لازم است. یکی از این آثار، درسگفتارهای ایشان درباره شاهنامه است. ایشان معتقد بودند که یکی از غفلتهای مهم در تاسیس دانشگاه در ایران این بود که متون کلاسیک تاریخی و سیاسی ما به دانشکدههای ادبیات منتقل شد. آثاری مانند «سیاستنامهها»، «شاهنامه»، «گلستان» و «بوستان» که ماهیتا سیاسی، تاریخی و اجتماعی بودند، در چارچوب ادبیات باقی ماندند و از حوزه علوم سیاسی و اجتماعی جدا شدند.
در خوانش شاهنامه دچار غفلت شدهایم
شاهنامه یک متن سیاسی و تاریخی است، نه فقط ادبی
پرسشهای شاهنامه امروز نیز در تحلیل توسعه کشورها مطرح است
رئیس جعفری افزود: رضاقلی بر این باور بود که برخلاف تصور رایج که شاهنامه را صرفا برای پاسداشت زبان فارسی میدانند، این اثر در واقع یک متن کلاسیک در حوزه علوم سیاسی و تاریخی است. در مقدمه شاهنامه فردوسی به پرسشهایی میپردازد از این دست که پادشاهان چگونه حکومت کردند، چرا کشورها دچار زوال شدند و چه عواملی موجب موفقیت یا شکست آنها بوده است؛ مسائلی که امروزه نیز در تحلیل توسعه کشورها مطرح میشود. رضاقلی معتقد بود که ما در خوانش شاهنامه دچار غفلت شدهایم و شخصیتهایی مانند رستم صرفا بهعنوان یک پهلوان معرفی شدهاند، در حالی که از نظر او، رستم نماد «انسان کامل» در شاهنامه است؛ شخصیتی که در کنار قدرت، دارای خرد، وطندوستی و حمایت از نیازمندان است.
بسیاری از آثار ادبی ما منابع مهم تاریخی هستند
تاریخ بیهقی صرفاً متن ادبی نیست
این استاد دانشگاه همچنین با اشاره به تحلیلهای رضاقلی درباره سایر متون کلاسیک گفت: وی معتقد بود بسیاری از آثار ادبی ما، در واقع منابع مهم تاریخی هستند. به عنوان مثال، دیوان برخی شعرا میتواند منبعی برای شناخت تحولات تاریخی یک دوره باشد یا آثاری مانند «تاریخ بیهقی» صرفا متن ادبی نیستند، بلکه واجد ارزشهای تاریخی و تحلیلیاند.
رضاقلی به مفهوم تاریخ تحولات نهادی توجه ویژه داشت
تحولات نهادی باید محور فهم تاریخ قرار گیرد
رئیس جعفری با بیان اینکه رضاقلی به مفهوم «تاریخ تحولات نهادی» توجه ویژه داشت، به ذکر مثالهایی از متونی مانند «کلیله و دمنه» پرداخت و اظهار داشت: او تاکید میکرد که نباید تاریخ را صرفا بهعنوان وقایعنگاری دید، بلکه باید به تحولات نهادی توجه داشت. این آثار نیز در اصل برای عبرتآموزی و تحلیل تاریخی نوشته شدهاند، اما در طول زمان دچار پیچیدگیهای ادبی شدهاند. از نظر رضاقلی، یکی از خطاهای رایج در تحلیل مسائل کشور این است که تصور میشود با تغییر افراد، مشکلات حل میشود، در حالی که تجربه تاریخی ایران نشان میدهد بدون اصلاح نهادها، مسائل پابرجا میماند. او معتقد بود که اگر نهادها اصلاح نشوند، حتی بهترین افراد نیز نمیتوانند تغییرات پایدار ایجاد کنند. رضاقلی برای توضیح این موضوع از مثالهای مهندسی استفاده میکرد و میگفت همانطور که ساخت یک بنا نیازمند نقشه دقیق است، اداره کشور نیز نیازمند «نقشه نهادی» است. بدون چنین نقشهای، اصلاحات پراکنده و پرهزینه خواهد بود و نگهداری ساختارها نیز دشوار میشود.
برخی پژوهشگران خارجی تحلیل دقیقتری از ساختارهای تاریخی ایران ارائه دادهاند
این اقتصاددان ضمن اشاره به دیدگاه رضاقلی درباره شناخت ساختارهای ایران گفت: او معتقد بود که در برخی موارد، پژوهشگران انگلیسی شناخت دقیقتری از ساختارهای تاریخی و اجتماعی ایران داشتهاند و نمونههایی از آثار پژوهشگران خارجی را در این زمینه مطرح میکرد که به بررسی نظامهای اقتصادی و اجتماعی ایران پرداختهاند.
ورود اسلام به ایران تغییرات نهادی گستردهای ایجاد نکرد
با ورود اسلام نیز نظام دیوانی، نظام مالیاتی و نظام اداری کشور همچنان بر مبنای اصول دوره ساسانیان ادامه پیدا کرد
تغییر افراد بدون تغییر نهادها به تغییر مسیر حکمرانی منجر نمیشود
رئیس جعفری با اشاره به کتاب «در کشاکش دین و دولت» اثر استاد محمدعلی موحد اظهار داشت: این کتاب به یکی از مهمترین تحولات تاریخ نهادی ایران، یعنی ورود اسلام به ایران میپردازد و نشان میدهد که با وجود این تحول بزرگ، تغییرات نهادی گستردهای در ساختارهای اداری و حکمرانی کشور رخ نداد. بر اساس تحلیل این اثر، با ورود اسلام نیز نظام دیوانی، نظام مالیاتی و نظام اداری کشور همچنان بر مبنای اصول دوره ساسانیان ادامه پیدا کرد. این موضوع نشان میدهد که حتی اگر پرهیزگارترین و مترقیترین افراد نیز در رأس امور قرار گیرند، در صورت عدم تغییر نهادها، مسیرها به شکل پیشین خود ادامه خواهند داد. نگاه رضاقلی به تاریخ، نگاهی نهادی و تحلیلی بود و تلاش داشت از دل تاریخ، پاسخهایی برای مسائل توسعه در ایران استخراج کند.
زندگی رضاقلی وقف مطالعه، نوشتن و گفتوگوهای علمی بود
انتشار دستنوشتههای رضاقلی میتواند افق تازهای در مطالعات ایران بگشاید
وی با تاکید بر اینکه تمام وجود رضاقلی برای ایران بود و دلبستگی عمیق او به ایران و دغدغهمندیاش برای پیشرفت کشور بود، عنوان کرد: رضاقلی همواره تأکید داشت که برای پیشرفت، نیاز به کار فراوان در حوزه اندیشه وجود دارد و معتقد بود در این زمینه با کمبودهای جدی مواجه هستیم. کسانی که از نزدیک با او آشنا بودند، میدانستند که زندگی روزمرهاش تقریبا بهطور کامل وقف مطالعه، نوشتن، گفتوگو و بحثهای علمی شده بود و کمتر به معنای متعارف از اوقات فراغت بهره میبرد. حتی در روزهای پایانی عمر و در زمان بستری بودن در بیمارستان نیز، آثار و کتابهای او مملو از یادداشتنویسی بود. در حال حاضر مجموعهای از دستنوشتههای ایشان، از جمله یادداشتهایی درباره شاهنامه که تعداد آنها به بیش از هزار مورد میرسد، باقی مانده است و امیدوارم امکان انتشار آنها فراهم شود.
