والاستریت ژورنال در یک گزارش تحقیقی، از توقف یا کوچکسازی بخش مهمی از پروژههای «نئوم» عربستان خبر داده و نوشته است که جهش هزینهها، لغو قراردادها و تردیدهای فزاینده درباره امکان اجرای طرحهای اولیه، آینده این ابرپروژه را با ابهام جدی روبهرو کرده است؛ پروژهای که زمانی نماد بلندپروازیهای محمد بنسلمان برای ساخت عربستانی متفاوت معرفی میشد.
به گزارش سرویس بینالملل جماران، «والاستریت ژورنال» در بررسی وضعیت ابرپروژه نئوم نوشته است که بسیاری از طرحهای بزرگ این مجموعه، پس از سالها طراحی و ساختوساز، با کاهش مقیاس، لغو قراردادها یا توقف عملیات مواجه شدهاند؛ وضعیتی که به گفته برخی کارکنان سابق و افراد مطلع، بازگشت شماری از این پروژهها به ابعاد و برنامههای اولیه را بیش از پیش دشوار کرده است.
نئوم که در سال ۲۰۱۷ بهعنوان یکی از ستونهای اصلی برنامه «چشمانداز ۲۰۳۰» محمد بنسلمان معرفی شد، قرار بود منطقهای فوقمدرن در شمالغرب عربستان ایجاد کند و اقتصاد این کشور را به سمت گردشگری، فناوری، انرژیهای نو و صنایع جدید سوق دهد.
اما فاصله میان طرحهای اولیه و واقعیت اجرایی بهتدریج افزایش یافت. والاستریت ژورنال پیشتر گزارش داده بود که پس از هزینه بیش از ۵۰ میلیارد دلار، افزایش هزینهها، تأخیرهای مکرر و مشکلات اجرایی، آینده بخشهایی از این پروژه با ابهام جدی روبهرو شده است.
«لاین»؛ حفاری عظیم در دل صحرا، بدون آسمانخراشها
«لاین» مشهورترین بخش نئوم است؛ شهری خطی که در طرح اولیه قرار بود حدود ۱۷۰ کیلومتر امتداد داشته باشد و میان دو سازه آینهای با ارتفاع حدود ۵۰۰ متر، میلیونها نفر را در خود جای دهد.
با وجود آنکه عملیات زیرسازی و حفاری در مقیاس گسترده آغاز شد، برنامه ساخت نخستین بخش پروژه بارها کوچکتر شد. والاستریت ژورنال در سال ۲۰۲۴ گزارش داده بود که پیمانکاران حدود ۶۰ مایل از زمین را حفاری کردهاند، در حالی که ابعاد مرحله نخست پروژه ابتدا حدود ۱۰ مایل و سپس به حدود ۱.۵ مایل کاهش یافته بود.
طرحهای اولیه «لاین» به اندازهای عظیم بود که بر اساس ارزیابیهای داخلی، اجرای آن به حجم بسیار بزرگی از فولاد، شیشه و زیرساخت نیاز داشت و هزینه ساخت آن به یکی از اصلیترین نگرانیهای مدیران و مهندسان پروژه تبدیل شد.
تروجنا؛ رؤیای اسکی در کوهستان عربستان متوقف شد
یکی دیگر از پروژههای نمادین نئوم، «تروجنا» بود؛ مجموعهای کوهستانی که قرار بود نخستین پیست بزرگ اسکی روباز منطقه خلیج فارس را در خود جای دهد.
اما در مارس ۲۰۲۶، نئوم چند قرارداد بزرگ مرتبط با این پروژه را لغو کرد. شرکت ایتالیایی Webuild اعلام کرد قرارداد ساخت سد پنج میلیارد دلاری تروجنا لغو شده و شرکت Eversendai مالزی نیز از پایان قرارداد تأمین فولاد خبر داد.
این تصمیم در حالی گرفته شد که ساخت سد حدود ۳۰ درصد پیشرفت کرده بود و سازههای عظیم فولادی مربوط به دهکده اسکی نیز در منطقه نصب شده بودند. اسناد سال ۲۰۲۳ نئوم، هزینه تروجنا را حدود ۳۸ میلیارد دلار برآورد کرده بودند؛ تقریباً دو برابر برآورد دو سال قبل.
تصاویر منتشرشده از محل پروژه نیز مجموعهای از سازههای نیمهتمام، بستر دریاچه مصنوعی و اسکلتهای فولادی عظیم را نشان میداد؛ سازههایی که اکنون سرنوشت آنها مشخص نیست.
سیندالا؛ افتتاح پرهزینه، اما پروژهای ناتمام
«سیندالا»، جزیره تفریحی لوکس نئوم در دریای سرخ، نخستین بخش این ابرپروژه بود که رسماً افتتاح شد. با این حال، بررسی والاستریت ژورنال نشان داد این طرح نیز هنگام افتتاح با تأخیر و افزایش هزینه قابلتوجه روبهرو بوده است.
بر اساس گزارش این روزنامه، سیندالا بیش از سه سال از برنامه اولیه عقب بود و هزینه آن به حدود چهار میلیارد دلار رسیده بود؛ تقریباً سه برابر برآورد اولیه. هنگام مراسم افتتاح نیز بخشهایی از هتلها و تأسیسات همچنان تکمیل نشده بود.
والاستریت ژورنال همچنین گزارش کرده بود که چند ماه پس از مراسم افتتاح، برخی هتلها و زمین گلف هنوز بهطور کامل در اختیار عموم قرار نگرفته بودند و کارکنان برخی رستورانها به دلیل نبود مشتری عملاً کاری برای انجام دادن نداشتند.
از ۵۰۰ میلیارد دلار تا برآورد ۸.۸ تریلیون دلاری
یکی از مهمترین بخشهای تحقیقات والاستریت ژورنال به هزینه نهایی نئوم مربوط میشود.
این پروژه در ابتدا با رقمی در حدود ۵۰۰ میلیارد دلار معرفی شده بود، اما پیشنویس ارائهشده به هیئتمدیره نئوم، سرمایه موردنیاز برای رساندن کل پروژه به وضعیت نهایی تا سال ۲۰۸۰ را حدود ۸.۸ تریلیون دلار تخمین زده بود؛ رقمی بیش از ۲۵ برابر بودجه سالانه عربستان در زمان تهیه آن برآورد.
در همان سند، هزینه مرحله نخست نئوم تا سال ۲۰۳۵ نیز حدود ۳۷۰ میلیارد دلار تخمین زده شده بود.
نئوم در واکنش به این گزارش اعلام کرد والاستریت ژورنال ارقام را «به اشتباه تفسیر» کرده و تأکید کرد تعدیل هزینه و زمانبندی در پروژههای بزرگ امری معمول است و اولویتهای اصلی این طرح همچنان پابرجاست.
حسابهایی که با بالا رفتن هزینهها، سودآورتر میشدند
بخش دیگری از تحقیقات والاستریت ژورنال به یک پیشنویس حسابرسی داخلی مربوط است که در آن از «شواهد دستکاری عمدی» برخی دادههای مالی توسط شماری از مدیران سخن گفته شده است.
بر اساس این گزارش، افزایش هزینهها در برخی موارد نه با تجدیدنظر در امکانپذیری پروژه، بلکه با افزایش پیشبینی درآمدهای آینده جبران میشد تا نرخ بازده سرمایهگذاری همچنان مطلوب به نظر برسد.
یکی از روشنترین نمونهها مربوط به تروجنا بود. زمانی که هزینههای این پروژه بیش از ۱۰ میلیارد دلار افزایش یافت، نرخ بازده داخلی آن به حدود ۷ درصد کاهش پیدا کرد؛ کمتر از هدف حدود ۹ درصدی پروژه.
طبق اسناد بررسیشده توسط والاستریت ژورنال، در ادامه برآورد قیمت اقامت در یک کمپ لوکس از ۲۱۶ دلار به ۷۰۴ دلار برای هر شب افزایش یافت. قیمت پیشبینیشده اتاق یک هتل بوتیک کوهستانی نیز از ۴۸۹ دلار به ۱۸۶۶ دلار رسید. این تغییرات روی کاغذ نرخ بازده پروژه را دوباره به حدود ۹.۳ درصد رساند.
مککینزی که از مشاوران نئوم بود، هرگونه مشارکت در دستکاری گزارشهای مالی را رد کرده و گفته است ادعای دخالت این شرکت در چنین اقداماتی نادرست است. نئوم نیز اعلام کرده کنترلها و سازوکارهای نظارتی خود را بهویژه در حوزه خرید و مدیریت پیمانکاران تقویت کرده است.
وقتی بلندپروازی با واقعیت مالی برخورد کرد
تصویری که از اسناد داخلی و روایت کارکنان سابق نئوم به دست میآید، پروژهای است که از همان مراحل نخست با پرسشهای جدی درباره هزینه، امکان اجرا، زیرساخت و قابلیت سکونت مواجه بوده اما دامنه بلندپروازیهای آن همچنان افزایش یافته است.
محمد بنسلمان نئوم را بهعنوان پروژهای تمدنساز معرفی کرده بود و حتی آن را با اهرام مصر مقایسه کرده بود. اما والاستریت ژورنال مینویسد میان خواستههای بسیار بلندپروازانه ولیعهد و واقعیتهای اجرایی و مالی پروژه، شکافی عمیق شکل گرفت؛ در حالی که برخی مدیران و مشاوران نیز تصویر کاملی از مشکلات و هزینههای واقعی را به رأس تصمیمگیری منتقل نمیکردند.
اکنون بخشی از قراردادهای بزرگ لغو شده، بعضی پروژهها کوچک شدهاند و میلیاردها دلار زیرساخت و سازه نیمهتمام در دل صحرا و کوهستانهای شمالغرب عربستان باقی مانده است.
نئوم هنوز رسماً پایان نیافته و مقامهای سعودی نیز از کنار گذاشتهشدن کامل آن سخن نمیگویند؛ اما پروژهای که روزگاری قرار بود نماد پرزرقوبرق عربستان جدید و موتور تحول اقتصادی این کشور باشد، اکنون بیش از هر زمان دیگری با یک پرسش بنیادین روبهرو است: از آن رؤیای عظیم اولیه، در نهایت چه مقدار واقعاً ساخته خواهد شد؟
