برگزاری این مراسم و رونمایی از هفت اثر علمی، بخشی از روند شناسایی، تصحیح و احیای میراث مکتوب عالمان استرآباد و جرجان است؛ روندی که با هدف بازشناسی سهم این منطقه در تاریخ علمی و فرهنگی ایران و جهان اسلام و معرفی این میراث به جامعه علمی دنبال میشود.
مراسم معرفی و رونمایی از ۷ اثر علمی از آثار اندیشمندان و عالمان استرآباد، با حضور حضرت آیتﷲ سیدکاظم نورمفیدی، نماینده ولیفقیه در استان گلستان، برگزار شد.
به گزارش جماران، آیتالله سیدکاظم نورمفیدی در این آیین، ضمن تقدیر از پژوهشهای انجامشده در مؤسسه دارالمعرفه قم، بر ضرورت شناسایی، حفظ، احیا و معرفی میراث علمی عالمان گذشته تأکید کرد.
احیای آثار علمای گذشته؛ یکی از وظایف مهم حوزههای علمیه
نماینده ولیفقیه در استان گلستان با اشاره به معرفی و احیای آثار علمی عالمان استرآباد افزود: مقدمه و تحقیقات انجامشده درباره برخی از این آثار، از جمله «خلاصه الاصول فی شرح زبدهالاصول» شیخ بهایی، نشاندهنده کار علمی و پژوهشی ارزشمندی است که باید استمرار پیدا کند.
وی همچنین با اشاره به «شرح خلاصه الوصول» سیدمحمدباقر موسوی استرآبادی، معروف به طالبان، گفت: این اثر در میان هشت شرحی که بر کتاب شیخ بهایی نوشته شده، اثری ممتاز است.
امام جمعه گرگان با بیان اینکه احیای آثار علمای گذشته یکی از وظایف مهم حوزههای علمیه است، اظهار داشت: تعبیر «العلماء ورثه الأنبیاء» مسئولیتهای گستردهای را برای عالمان و حوزههای علمیه ایجاد میکند و یکی از این مسئولیتها، حفظ و احیای میراث علمی علمای امامیه است.
وی ادامه داد: این میراث تنها به فقه و اصول محدود نمیشود، بلکه در حوزههای کلام، اعتقادات، فلسفه، تفسیر و دیگر عرصههای علمی نیز آثار فراوانی از عالمان گذشته وجود دارد که باید شناسایی، تصحیح، احیا و در اختیار جامعه علمی قرار گیرد.
آیتالله نورمفیدی یادآور شد: معرفی این آثار به جهان نشان میدهد که مکتب تشیع دارای پیشینهای عمیق و ریشهدار و میراثی علمی و قابل اتکا است و نمیتوان آن را جریانی دانست که در دورهای خاص و بدون پشتوانه تاریخی شکل گرفته باشد.
ضرورت توجه به زمان و مکان در اجتهاد
وی با اشاره به دیدگاه شهید آیتالله مرتضی مطهری درباره تحول آرای فقهی در طول تاریخ اظهار داشت: وقتی آرای شیخ طوسی را با آرای شیخ انصاری مقایسه میکنیم، تفاوتهای فراوانی میان دیدگاههای این دو عالم بزرگ مشاهده میشود. این پرسش مطرح است که آیا منشأ این تفاوتها تنها تحول در اجتهاد بوده یا شرایط زمان و مکان نیز در آن نقش داشته است؟
امام جمعه گرگان در ادامه یادآور شد: امام خمینی(ره) نیز بر نقش زمان و مکان در اجتهاد تأکید داشتند و حوزههای علمیه باید این مسئله را جدی بگیرند؛ چراکه بسیاری از مسائل امروز بشر در کتابهای فقهی گذشته مطرح نبوده و طبیعتاً پاسخ به آنها نیازمند اجتهادی متناسب با شرایط روز است.
وی تصریح کرد: حوزه باید هم آنچه در جهان مطرح میشود را بهدرستی بشناسد و هم دیدگاه و ظرفیتهای علمی اسلام را درباره این مسائل بررسی و تبیین کند. نمیتوان نسبت به مسائل جدید بیتفاوت بود و انتظار داشت پاسخگوی نیازهای جامعه و جهان باشیم.
ضرورت پژوهش علمی درباره عالمان استرآباد
آیتالله نورمفیدی با اشاره به پیشینه تاریخی و علمی منطقه استرآباد و جرجان گفت: این منطقه در طول تاریخ محل حضور و فعالیت عالمان بزرگی بوده است و باید شخصیتها و اندیشههای آنان با دقت و نگاه علمی مورد بررسی قرار گیرد.
وی با اشاره به ماجرای سفر ابنسینا به جرجان افزود: ابنسینا در مقطعی برای یافتن پناه و حمایت نزد قابوس بن وشمگیر به جرجان آمد، اما هنگامی که به این منطقه رسید، قابوس از دنیا رفته بود و ابنسینا ناچار شد مسیر خود را به سمت همدان ادامه دهد.
نماینده ولیفقیه در گلستان همچنین با اشاره به شخصیت محمدامین استرآبادی اظهار داشت: شخصیتهایی مانند محمدامین استرآبادی نیز باید با نگاه علمی و منصفانه مورد بررسی قرار گیرند و نباید پیش از مطالعه دقیق آثار و اندیشههای آنان، درباره آنها قضاوت منفی داشت. شناخت دقیق تاریخ علمی استرآباد و جرجان و معرفی عالمان این منطقه میتواند بخشی از هویت علمی و فرهنگی این سرزمین را برای نسل امروز و جامعه علمی بازخوانی کند.
تقدیر از فعالیتهای مؤسسه دارالمعرفه و مؤسسه فرهنگی میرداماد
وی با تقدیر از فعالیتهای مؤسسه دارالمعرفه و پژوهشهای انجامشده در این مجموعه گفت: این اقدامات با هدایت و نظارت آیتالله سیدمجتبی نورمفیدی دنبال شده و آثار ارزشمندی در حوزههای مختلف علمی و دینی به جامعه ارائه کرده است.
آیتالله نورمفیدی همچنین به فعالیتهای مؤسسه فرهنگی میرداماد در گرگان اشاره کرد و گفت: این مجموعه تنها یک کتابخانه نیست، بلکه در عرصههای فرهنگی و علمی نیز فعالیت میکند و انتشار «دانشنامه گلستان» در سه جلد از جمله اقداماتی است که در جهت حفظ و معرفی میراث منطقه انجام شده است. بخشی از فعالیتهای پژوهشی این مجموعه نیز به مسائل فقه معاصر اختصاص یافته و تلاش شده است موضوعات جدید و مورد نیاز جامعه از منظر فقهی مورد بررسی قرار گیرد.
پاسخ علمی به شبهات؛ وظیفه حوزههای علمیه
وی در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به ضرورت پاسخگویی علمی به شبهات مطرحشده علیه مکتب تشیع اظهار کرد: یکی از تأکیداتی که از سوی بزرگان حوزه مطرح شده این است که هرگاه در میان جوامع اسلامی و بهویژه در جهان اهل سنت، مطالب و شبهاتی علیه تشیع مطرح میشود، حوزههای علمیه باید بهموقع و با روش علمی به آنها پاسخ دهند.
نماینده ولی فقیه در استان گلستان افزود: اگر شبهات بدون پاسخ باقی بمانند، ممکن است به مرور زمان در میان مردم تبدیل به باور و فرهنگ شوند؛ بنابراین لازم است حوزه در زمینههای فقه، کلام، اعتقادات و تفسیر، پاسخهای مستدل و علمی ارائه کند.
وی با اشاره به شیوه تعامل علمای شیعه با اندیشمندان اهل سنت در گذشته گفت: روش بزرگان حوزه، گفتوگوی علمی و منطقی بوده است؛ چنانکه در ارتباطات علمی آیتالله بروجردی با شیخ محمود شلتوت و همچنین آثار و گفتوگوهای عالمانی همچون صاحب «المراجعات» میتوان این رویکرد را مشاهده کرد. برای معرفی مکتب اهلبیت(ع) نیازی به توهین و اهانت نیست؛ آنچه میتواند مخاطب را قانع کند، منطق، استدلال و اندیشه است.
حجتالاسلام والمسلمین رسول جعفریان نیز در این مراسم گفت: حدود ۲۶ سال پیش مقالهای درباره استرآباد نوشته و از آن زمان نیز در مطالعات تاریخی مختلف با پیشینه این منطقه مواجه بوده است.
رئیس کتابخانه تخصصی تاریخ اسلام و ایران با اشاره به تفاوت میان استرآباد و جرجان قدیم افزود: جرجان قدیم در محدودهای نزدیک به گنبدکاووس امروزی قرار داشته و با استرآباد فاصله قابل توجهی داشته است؛ با این حال، هر دو منطقه در تاریخ ایران و جهان اسلام جایگاه مهمی داشتهاند.
وی با اشاره به تغییر نام استرآباد در دوره معاصر گفت: در سال ۱۳۱۶ نام استرآباد و صحرا به «گرگان و دشت» تغییر کرد و بعدها عنوان گرگان برای این منطقه تثبیت شد، در حالی که نام استرآباد حامل پیشینهای تاریخی و فرهنگی است که باید مورد توجه قرار گیرد.
جعفریان با تأکید بر مفهوم «شهر فرهنگی» گفت: وقتی از شهر فرهنگی سخن میگوییم، منظور شهری است که دارای یک مکتب و جریان فکری مشخص باشد و بتوان برای آن مجموعهای از آرا و اندیشههای متمایز را شناسایی کرد؛ همانگونه که از مکتب حله یا مکتب نجف سخن گفته میشود. استرآباد نیز در کنار شهرهایی مانند کوفه، قم، بغداد، حله، نجف، کربلا و مشهد، از جمله مراکز مهم فرهنگی شیعه بوده و شخصیتهای علمی برجستهای از این منطقه برخاستهاند.
وی تصریح کرد: به نظر من زمینه آن وجود دارد که پژوهشی مستقل درباره «مکتب شیعی استرآباد» انجام شود؛ همانگونه که درباره مکتب قم و حله پژوهشهای مستقلی صورت گرفته است.
این پژوهشگر تاریخ اسلام با اشاره به نقش عالمان استرآباد در تحولات مذهبی دوره صفویه گفت: استرآباد در شکلگیری و انسجام اندیشه شیعی در دولت صفوی نقش قابل توجهی داشته است و شخصیتهایی از این منطقه در ارتباط با دستگاه صفوی قرار داشتند و در ساماندهی و تقویت اندیشه شیعی نقش ایفا کردند.
وی افزود: شواهد تاریخی نشان میدهد که اندیشههای شیعی از استرآباد به آذربایجان و سپس به آسیای صغیر راه پیدا کرده و در شکلگیری جریانهایی که بعدها با صفویان همراه شدند، تأثیر گذاشته است. طوایف قزلباش که بعدها از حامیان مهم صفویان شدند، در طول دو قرن از جریانهای فکری مناطق مختلف تأثیر پذیرفتند و استرآباد نیز یکی از مناطقی بود که در این روند نقش داشت.
جعفریان با اشاره به آثار ادبی و مذهبی برجایمانده از این منطقه اظهار داشت: برخی آثار تاریخی و ادبی موجود نشان میدهد که ادبیات شیعی و فرهنگ مرتبط با اهلبیت(ع) در استرآباد ریشههای عمیقی داشته است.
وی با اشاره به جایگاه علمی استرآباد در قرون گذشته گفت: در قرون هشتم و نهم، استرآباد یکی از مراکز مهم ادبیات، فلسفه و علوم اسلامی بود؛ هرچند برای دستیابی به مراتب عالی علمی، ارتباط با مراکز علمی بزرگی همچون هرات و شیراز نیز ضروری بود. استرآباد در این دوره هویت شیعی پررنگی داشت و در کنار فعالیتهای علمی، به عنوان یکی از مراکز اثرگذار در تولید و انتقال اندیشه شناخته میشد.
ضرورت استمرار میراث علمی استرآباد
رئیس کتابخانه تخصصی تاریخ اسلام و ایران احیای میراث علمی شهرهای تاریخی را یک وظیفه فرهنگی و علمی دانست و گفت: شهرهایی که سابقه علمی و فرهنگی دارند، باید میراث علمی و خاندانهای علمی آنها شناسایی و حفظ شود و این میراث به نسلهای بعد انتقال پیدا کند.
وی با اشاره به تجربه قم در استمرار جایگاه علمی خود اظهار داشت: قم در دوره صفویه اهمیت داشت و در دوره قاجار نیز با حضور شخصیتهایی مانند حاج شیخ عبدالکریم حائری توانست جایگاه خود را به عنوان یک مرکز علمی حفظ کند؛ استرآباد نیز میتواند با تکیه بر پیشینه تاریخی خود، ریشههای علمی و فرهنگیاش را تقویت کند.
جعفریان با اشاره به مطالعات خود در منابع تاریخی گفت: منابع کهن اطلاعات فراوانی درباره استرآباد و جرجان در اختیار ما قرار میدهند و میتوان از این منابع برای بازسازی تاریخ علمی و اجتماعی این مناطق استفاده کرد. در جریان تدوین «اطلس شیعه» نیز بر اساس منابع تاریخی، اطلاعات مربوط به جرجان استخراج و حتی نقشهای از این شهر با استفاده از نام محلات و مساجد موجود در منابع تهیه شد.
وی با اشاره به نابودی بخش قابل توجهی از جرجان قدیم در اثر حملات تاریخی اظهار کرد: امروز آثار اندکی از جرجان قدیم باقی مانده است، اما منابع مکتوب و تاریخی میتوانند بخش قابل توجهی از تاریخ این شهر را برای ما بازسازی کنند.
رئیس کتابخانه تخصصی تاریخ اسلام و ایران در پایان ابراز امیدواری کرد: با ادامه فعالیتهای پژوهشی و انتشار آثار علمای استرآباد، جایگاه علمی و فرهنگی این منطقه بیش از گذشته شناخته و مرکزیت و جایگاه شیعی استرآباد تقویت شود و با استفاده از منابع خطی و تاریخی، ریشههای علمی و فرهنگی این منطقه شناسایی، حفظ و به نسلهای آینده معرفی گردد.
حجتالاسلام والمسلمین مصطفی مسعودی نیز در مراسم رونمایی از هفت اثر از اندیشمندان استرآباد، ضمن خیرمقدم به آیتﷲ سیدکاظم نورمفیدی، اساتید، طلاب و فضلای استان گلستان، به تشریح بخشی از فعالیتهای مؤسسه دارالمعرفه پرداخت.
قائممقام مؤسسه دارالمعرفه اظهار داشت: این مؤسسه در سال ۱۳۸۸ با همت آیتالله سیدکاظم نورمفیدی تأسیس شد و طی ۱۷ سال فعالیت، اقدامات مختلفی را در حوزههای علمی و پژوهشی دنبال کرده است. بخش پژوهش یکی از بخشهای مهم فعالیت این مؤسسه است. یکی از محورهای این بخش، احیای آثار علمای استرآباد و جرجان است؛ چراکه معرفی علما و اندیشمندانی که بر جامعه علمی و دینی حق دارند، وظیفهای مهم و بخشی از صیانت از میراث علمی تشیع است.
وی در سال ۱۳۹۱ برای آغاز این مسیر، مجموعهای با عنوان «اثرآفرینان جرجان و استرآباد» گردآوری و منتشر شد که در آن نام بیش از ۳۵۰ نفر از علما و بزرگان این منطقه، به همراه شرح حال مختصر و آثار و تألیفات آنان گردآوری شده است.
مسعودی این مجموعه را مقدمهای برای آغاز روند احیای آثار علمای استرآباد دانست و اظهار داشت: در ادامه این حرکت، امروز هفت اثر از آثار علمی اندیشمندان این خطه معرفی و رونمایی میشود.
هفت اثر رونماییشده
وی درباره عناوین این آثار گفت: «ضوابط الرضاع» اثر میرداماد، «شرح تهذیب الاحکام» و «فوائد المکیه» از ملا محمدامین استرآبادی، «خلاصه الوصول» اثر محمدباقر موسوی استرآبادی، «رساله عباسیّه» اثر سلطان حسین واعظ استرآبادی، «شرح باب حادی عشر» و «شرح اعتقادات صدوق» اثر ابوالفتح بن میرمخدوم حسینی استرآبادی،هفت اثری هستند که در این مراسم رونمایی میشوند.
قائممقام مؤسسه دارالمعرفه همچنین از انتشار دو اثر دیگر در ادامه این پروژه خبر داد و گفت: «دفتر میراث استرآباد» و «شرح کتاب مکارم الاخلاق» در حال انجام مراحل تحقیق و آمادهسازی هستند و در آینده منتشر خواهند شد.
وی با تقدیر از پژوهشگران این آثار، از حججالاسلام والمسلمین علی فاضلی، آل طاها، کرباسچی، روحالله فاضلی و منگنهچی به عنوان بخشی از پژوهشگران و همکاران این طرح نام برد و گفت: آثار رونماییشده حاصل تلاشهای علمی این پژوهشگران است.
انتشار آثار حضرت آیتالله سیدکاظم نورمفیدی
مسعودی در بخش دیگری از سخنان خود به فعالیت این مؤسسه در زمینه تدوین و انتشار آثار آیتﷲ سیدکاظم نورمفیدی اشاره کرد و گفت: تاکنون ۱۰ عنوان اثر در ۱۹ جلد از مجموعه سخنرانیها و مباحث ایشان در موضوعات مختلف منتشر شده است. این آثار موضوعاتی همچون مباحث اعتقادی، اخلاقی، تفسیری و خطبههای نماز جمعه را شامل میشود و خطبههای نماز جمعه آیتﷲ نورمفیدی در دهه ۶۰ نیز در قالب ۹ جلد منتشر شده است.
وی با اشاره به ادامه این روند گفت: خطبههای نماز جمعه آیتالله نورمفیدی در دهه ۷۰ نیز در ۱۰ جلد در دست انتشار است و مراحل پایانی آمادهسازی آن در حال انجام است.
قائممقام مؤسسه دارالمعرفه با اشاره به ابعاد مختلف فعالیتهای علمی و اجتماعی آیتﷲ نورمفیدی اظهار کرد: یکی از ویژگیهای برجسته ایشان، جمع میان فعالیتهای علمی و خدمترسانی اجتماعی است؛ به گونهای که فعالیتهای علمی ایشان در حوزههایی همچون تفسیر، معارف و شرح نهجالبلاغه، مانع از حضور و نقشآفرینی در عرصه خدمترسانی نشده است. از سوی دیگر، گستره خدمات اجتماعی ایشان نیز موجب فاصله گرفتن از فعالیتهای علمی نشده و این دو عرصه در کنار یکدیگر دنبال شده است.
وی تأسیس حوزه علمیه برادران و خواهران در گرگان، ساخت ۲۰ مدرسه در سطح استان و آغاز ساخت هفت مدرسه دیگر، احداث بیمارستان فوقتخصصی سرطان و ساخت ۳۴ واحد مسکونی در شهرک مهدیه برای طلاب را از جمله اقدامات انجامشده برشمرد. واحدهای مسکونی شهرک مهدیه احداث و در اختیار طلاب قرار گرفته و این اقدام بر اساس شرایط و ضوابط مرکز مدیریت حوزههای علمیه انجام شده است.
انتشار آثار حضرت آیتالله سیدمجتبی نورمفیدی
مسعودی در ادامه به سومین محور فعالیتهای مؤسسه دارالمعرفه اشاره کرد و گفت: بخش دیگری از فعالیتهای مؤسسه به آثار آیتﷲ سیدمجتبی نورمفیدی اختصاص دارد که تاکنون ۳۰ عنوان اثر از ایشان در موضوعات مختلف فقهی، اصولی، رجالی، تفسیری و معارف اهلبیت(ع) منتشر شده است.
حجتالاسلام والمسلمین فاضلی، مصحح آثار رونماییشده درباره استرآباد، نیز در این مراسم گفت: خطه جرجان و استرآباد را باید از حوزههای دیرپای علمی و فرهنگی ایران دانست. پیشینه تمدنی این سرزمین به روزگار پیش از اسلام بازمیگردد و در دوره اسلامی نیز در عرصههای گوناگون دانش، بهویژه فقه، اصول، کلام و ادب، عالمان بیشماری را پرورش داده است.
وی با بیان اینکه شناخت ما از مواریث استرآباد متناسب با اهمیت تاریخی و علمی آن نیست، گفت: بخش مهمی از آثار عالمان این خطه در کتابخانهها به صورت نسخههای خطی باقی مانده و بعضاً حتی در میان منابع و فهارس جایگاه شایسته خود را نیافتند؛ از این رو، شناسایی و احیای این آثار را باید بخشی از فرآیند بازشناسی تاریخ ایران و تاریخ دانش اسلامی دانست.
فاضلی با تأکید بر اینکه احیای این آثار صرفاً بازگرداندن متون کهن به عرصه چاپ و نشر نیست، گفت: احیای این متون کهن در حقیقت کوششی برای بازیابی بخشی از حافظه جرجان و استرآباد و بازشناساندن سهم دانشمندان این خطه در شکلگیری و گسترش علوم اسلامی است. هر اثر احیاشده میتواند بخشی از تاریخ یک علم، یک مدرسه علمی و یک جریان فکری را برای ما روشن کند.
وی یادآور شد: آنچه امروز در این مراسم رونمایی میشود، در حقیقت بخشی از میراث مکتوب سرزمین مادری ماست؛ میراثی که سالها در لابهلای نسخههای خطی محفوظ مانده و گرد و غبار دوران بر آن نشسته بود که اکنون با تحقیق و تصحیح علمی، نقاب غبار دوران از آنها برداشته شده و امکان حضور در عرصه پژوهش و گفتوگوهای علمی را یافته است. این اقدامات همچنین زمینهای برای بازخوانی تاریخ علمی جرجان و استرآباد و شناخت دقیقتر عالمان این دیار در تاریخ فرهنگ و تمدن اسلام فراهم آورده است.
این استاد حوزه علمیه به کتاب «فوائد المکیه» که در سال ۱۳۹۹ منتشر شده است، اشاره کرد و گفت: این کتاب شرح کتاب «استبصار» و حاشیهای بر آن است. این اثر از منابع مهم برای شناخت اندیشه حدیثی و فقهی ملا محمدامین استرآبادی، متوفای ۱۰۳۶، و از متون شایسته بررسی در شناخت شکلگیری و گسترش جریان اخباری در سده یازدهم هجری به شمار میآید.
وی افزود: نام محمدامین استرآبادی بیش از هر چیز با اثر مشهور او «فوائد مدنیه» و نقد مبانی اجتهاد اصولی پیوند خورده است. از این رو، گاه وجهه حدیثی و فقهی شخصیت او در پس مباحث جدلی و نظری آثارش قرار گرفته است؛ اما «فوائد المکیه» از این نظر اهمیت ویژهای دارد که عرصه ظهور عملی مبانی حدیثی و فقهی اوست. استرآبادی در این اثر در مواجهه با روایت «استبصار»، مبانی خود را در مقام تطبیق و استنباط به کار میگیرد و نشان میدهد که در برابر اخبار مختلف و متعارض چه شیوهای را در فهم، جمع و ترجیح روایات دنبال میکند.
فاضلی یادآور شد: کتاب «استبصار» شیخ طوسی از مهمترین منابع حدیثی شیعه در زمینه اخبار متعارف است. استرآبادی در شرح آن به بررسی وجوه اختلاف روایات و راههای جمع و ترجیح میان آنها میپردازد. در این مسیر، استرآبادی از مجموعهای از قرائن سندی و متنی، توجه به سیاق و مفاد روایات و ممارست در فهم عرفی کلام معصوم بهره میگیرد. از این منظر، «فوائد المکیه» صرفاً یک شرح بر «استبصار» نیست، بلکه میتوان آن را نمونهای عملی برای شناخت روش استرآبادی در فقهالحدیث دانست؛ روشی که در آن، جایگاه سنت روایی و نسبت آن با دیگر منابع معرفتی نقشی اساسی دارد.
وی گفت: در بخشهای آغازین این اثر نیز برخی مبانی معرفتشناختی و حدیثی مؤلف، از جمله مباحث مربوط به حجیت اخبار، جایگاه ظواهر قرآن و نقد برخی مبانی مبتنی بر قیاس و ظنون اجتهادی، مشاهده میشود.
این استاد حوزه علمیه در ادامه به معرفی کتاب شرح «تهذیب الاحکام» اثر محمدامین استرآبادی پرداخت و گفت: «تهذیب الاحکام» شیخالطائفه از بنیادیترین منابع حدیثی ـ فقهی شیعه است که ملا محمدامین استرآبادی پس از سالها ممارست و تتبع در میراث روایی شیعه، بهویژه در مکه مکرمه و مدینه منوره، به شرح و بررسی این میراث روی آورده است. استرآبادی در این اثر، افزون بر شرح فقهی روایات، به مباحث سندی و رجالی و مبانی اعتبار اخبار نیز پرداخته است.
وی اهمیت این اثر را تنها در شرح متن «تهذیب» ندانست و اظهار داشت: بخش مهمی از مبانی حدیثشناختی و رجالی استرآبادی در مقدمه آن آشکار شده است. استرآبادی در مجموعهای مشتمل بر ۳۵ قاعده، به تفصیل درباره اعتبار روایات کتب اربعه، اصطلاحات حدیثی، وضعیت اسناد و مشایخ و طرق روایی و برخی دشواریهای سندهای موجود در «تهذیب» و «کافی» بحث میکند.
برگزاری این مراسم و رونمایی از هفت اثر علمی، بخشی از روند شناسایی، تصحیح و احیای میراث مکتوب عالمان استرآباد و جرجان است؛ روندی که با هدف بازشناسی سهم این منطقه در تاریخ علمی و فرهنگی ایران و جهان اسلام و معرفی این میراث به جامعه علمی دنبال میشود.
