همانطور که بارشهای قابل توجه فروردینماه ۱۴۰۵ در ایران پس از ماهها خشکسالی شدید، ذهن بسیاری را به خود مشغول کرد، در فضای مجازی نظریهای مطرح شد که این بارانها را به تخریب رادارهای نظامی کشورهای همسایه نسبت میداد. دکتر مجتبی شوریان، عضو هیأت علمی دانشگاه شهید بهشتی، ضمن واکاوی علمی این ادعا، آن را فاقد هرگونه مکانیسم قابل قبول در فیزیک اتمسفر دانست و تأکید کرد که نه تنها رادارها توان متوقفکردن بارش را ندارند، بلکه باران همواره به عنوان یک عامل مزاحم برای عملکرد رادارها شناخته میشود.
دکتر مجتبی شوریان، عضو هیات علمی دانشگاه شهید بهشتی، در گفتوگو با جماران، با بیان اینکه در روزهای اخیر، پس از تجربه بارشهای قابل توجه در ایران در فروردین ماه ۱۴۰۵، نظریهای در فضای مجازی و برخی محافل عمومی مطرح شده که علت این بارشها را به تخریب رادارهای نظامی کشورهای همسایه (به ویژه رادارهای نیروهای آمریکایی و اسرائیلی) در جریان جنگ اخیر نسبت میدهد، اظهارداشت: در روزهای اخیر، پس از تجربه بارشهای قابل توجه در ایران در فروردین ماه ۱۴۰۵، نظریهای در فضای مجازی و برخی محافل عمومی مطرح شده که علت این بارشها را به تخریب رادارهای نظامی کشورهای همسایه (به ویژه رادارهای نیروهای آمریکایی و اسرائیلی) در جریان جنگ اخیر نسبت میدهد. بر اساس این ادعا، از کار افتادن این سامانههای راداری که تصور میشود نقشی در «متفرق کردن ابرها» یا «جلوگیری از بارش» داشتهاند، سبب آزاد شدن ابرها و وقوع بارش در ایران شده است.
وی افزود: گزارشهای هواشناسی حاکی از آن است که ایران در ماههای منتهی به فروردین ۱۴۰۵ با خشکسالی شدیدی مواجه بوده است. به طوری که میزان بارندگی در پاییز ۱۴۰۴ نسبت به میانگین بلندمدت حدود ۸۹ درصد کاهش داشته و تهران خشکترین سال خود را در یک قرن اخیر تجربه کرده است. این شرایط بحرانی، سازمان هواشناسی ایران را به انجام عملیات باروری ابرها (Cloud Seeding) واداشت.
شوریان با تاکید بر اینکه برای قضاوت درباره هرگونه ادعای تأثیر فناوری بر بارش، ابتدا باید درک درستی از نحوه طبیعی تشکیل بارش داشت. بارش زمانی رخ میدهد که سه شرط اصلی فراهم باشد، توضیح داد: «صعود هوا» از عوامل موثر است. توده هوا به دلایل مختلف (همرفتی، کوهستانی، چرخندی) به سمت بالا حرکت کند. «سرد شدن و میعان» نیز در این رابطه نقش دارد. هوای صعودکننده سرد شده و بخار آب موجود در آن به قطرات ریز ابر (کاندانسیون) تبدیل شود. رشد قطرات نیز باید درنظر گرفته شود. قطرات ریز ابر از طریق برخورد و چسبیدن (Coalescence) به یکدیگر، به اندازه کافی سنگین شوند تا بر نیروی گرانش غلبه کرده و به صورت باران ببارند. فرآیندهای حاکم بر این پدیده کاملاً در مقیاس همرفتی (چند کیلومتر تا دهها کیلومتر) و تحت تأثیر پارامترهایی مانند دما، رطوبت، فشار و توپوگرافی رخ میدهند.
به گفته این عضو هیات علمی دانشگاه شهید بهشتی؛ برای درک عدم ارتباط بین رادار و بارش، لازم است بدانیم رادار چیست و چه کاری انجام میدهد. رادار (مخفف Radio Detection and Ranging) سیستمی است که با ارسال امواج رادیویی و دریافت بازتاب آنها از اشیاء، به شناسایی و ردیابی اهداف میپردازد. اسناد فنی و نظامی به وضوح نشان میدهند که باران یک عامل مزاحم برای عملکرد رادار است، نه برعکس. تضعیف سیگنال (Attenuation) را در این رابطه باید درنظر گرفت. قطرات باران انرژی امواج راداری را جذب و پراکنده میکنند. این پدیده که "تضعیف" نامیده میشود، باعث کاهش برد مؤثر رادار میشود. مطالعات نشان دادهاند که در بارشهای سنگین (۶ میلیمتر در ساعت)، میزان تضعیف سیگنال برای رادارهای با فرکانس بالا میتواند به حدود ۸ دسیبل در هر کیلومتر برسد که کاهش چشمگیری در توان تشخیص هدف ایجاد میکند.
وی «بازتاب زمینه (Clutter)» را نیز در این رابطه موثر عنوان کرد و گفت: قطرات باران خود به عنوان هدف عمل کرده و امواج را بازتاب میدهند و نوعی "نویز" یا "اختلال" ایجاد میکنند که تشخیص اهداف واقعی (مانند هواپیماها) را برای رادار دشوار میسازد.
وی یادآورشد: هواشناسان دقیقاً از همین خاصیت برای ردیابی سامانههای بارشی استفاده میکنند. رادارهای هواشناسی (مانند NEXRAD) با ارسال امواج و دریافت بازتاب از قطرات باران، نقشه شدت بارش را ترسیم میکنند. این نشان میدهد که رادارها هیچگاه مانع بارش نمیشوند، بلکه برای آشکارسازی آن به کار میروند. یک رادار جنگی معمولی توان خروجی در حد چند صد کیلووات تا چند مگاوات دارد. در مقابل، انرژی نهفته در یک سامانه بارشی با ابعاد ۱۰×۱۰ کیلومتر معادل میلیونها برابر این مقدار است. به عبارت دیگر، انرژی مورد نیاز برای متوقف کردن بارش در یک منطقه، به اندازه منفجر کردن چندین بمب اتمی در جو است. رادارهای نظامی که برای ردیابی اهداف طراحی شدهاند، توانایی اعمال چنین تأثیری بر اتمسفر را ندارند.
شوریان اظهارداشت: بر اساس این توضیحات، ادعا تأثیر رادارهای جنگی بر بارش فاقد هرگونه مکانیسم علمی قابل قبول است. فیزیک اتمسفر هیچ فرآیندی را تعریف نمیکند که در آن امواج رادیویی ساطع شده از رادارهای زمینی قادر به «متفرق کردن» یا »مسدود کردن» ابرها باشند. در حالی که منابع علمی متعددی به طور مفصل به تأثیرات مخرب باران بر عملکرد رادار پرداختهاند، هیچ منبع معتبر علمی وجود ندارد که به تأثیر رادار بر جلوگیری از بارش اشاره کرده باشد. تحلیلهای هواشناسی نیز نشان میدهد که این بارشها نتیجه یک سامانه طبیعی و نادر در مقیاس همدیدی (Synoptic Scale) بوده است که به دلیل همگرایی رطوبت از دریای عرب و ناپایداری شدید جو شکل گرفته است. چنین سامانههایی سابقه طولانی در تاریخ اقلیمی منطقه دارند و هیچ ارتباطی به فعالیت رادارها ندارند. بنابراین بر اساس شواهد و اصول علمی موجود، ادعای تأثیر تخریب رادارهای نظامی بر افزایش بارشهای فروردین ۱۴۰۵ در ایران از اعتبار علمی برخوردار نیست و به عنوان یک شبه علم (Pseudoscience) دستهبندی میشود.
