مصر ، بزرگترین واردکننده گندم جهان، به وضوح میزان تأثیرپذیری کشورهای عربی را نشان میدهد ، چرا که بر اساس دادههای شرکت«استاندارد اند پورز گلوبال کومودیتی انسایتس»، بیش از ۸۲ درصد از واردات گندم آن در نیمه اول سال ۲۰۲۶ از روسیه و اوکراین بوده است.
به گزارش جماران، الجزیره در تحلیلی نوشت: نان یکی از حساسترین اجزای امنیت غذایی در جهان عرب، بزرگترین واردکننده گندم جهان، است و این امر اختلال در بنادر دریای سیاه را به چیزی بیش از یک بحران تجاری در دوردست تبدیل میکند. هر افزایشی در هزینه گندم وارداتی یا از طریق قیمتهای بالاتر به مصرفکننده یا از طریق یارانههای بیشتر به دولتها منتقل میشود.
این بحران در سال ۲۰۲۶ حساستر خواهد بود، زیرا روسیه و اوکراین ، دو تأمینکننده اصلی گندم منطقه، همزمان با اختلالاتی در ظرفیت صادرات خود مواجه هستند، آن هم در زمانی که توانایی اروپا برای ایفای نقش تأمینکننده جایگزین به دلیل برداشت ضعیف ناشی از گرما و خشکسالی کاهش یافته است.
مصر ، بزرگترین واردکننده گندم جهان، به وضوح میزان تأثیرپذیری کشورهای عربی را نشان میدهد ، چرا که بر اساس دادههای شرکت«استاندارد اند پورز گلوبال کومودیتی انسایتس»، بیش از ۸۲ درصد از واردات گندم آن در نیمه اول سال ۲۰۲۶ از روسیه و اوکراین بوده است.
گندم گرانتر و صورتحساب بزرگتر
این فشارها ابتدا در قیمتها ظاهر شدند، به طوری که قیمت معاملات آتی گندم شیکاگو به بالاترین حد خود در سه سال گذشته رسید، اما در اواخر ماه اوت به حدود ۷.۷۹ دلار در هر بوشل کاهش یافت.
موسسه بینالمللی تحقیقات سیاست غذایی تخمین میزند که قیمت گندم اکنون تقریباً ۲۵ درصد بالاتر از سطح ژانویه ۲۰۲۶ خود است و به بالاترین حد خود در دو سال گذشته رسیده است.
طبق گزارش « اوکر آگرو کونسلت»، یک شرکت اوکراینی متخصص در تحلیل بازار کشاورزی، گندم روسیه با ۱۲.۵ درصد پروتئین در ۲۶ آگوست حدود ۲۹۸.۵ دلار در هر تن عرضه شد، در حالی که این رقم در ابتدای جولای ۲۸۲.۶ دلار بود.
برای کشورهایی که سالانه میلیونها تن گندم از روسیه وارد میکنند، افزایشی با این حجم به معنای افزایش مستقیم هزینه واردات است، حتی اگر مقادیر خریداری شده تغییر نکند.
ظریفترین معادله در اقتصادهای عرب اینجاست، چرا که خانوادهها بار افزایش قیمت نان و مواد غذایی را به دوش میکشند، یا دولتها بخشی از آن را از طریق افزایش هزینههای یارانهای متحمل میشوند.
مصر، بزرگترین واردکننده گندم جهان، میزان این فشارها را نشان میدهد، زیرا طبق گزارش رسانهها، سیستم کارت سهمیهبندی آن، نان یارانهای را برای تقریباً ۷۰ میلیون نفر فراهم میکند.
در ژوئن ۲۰۲۴، دولت مصر قیمت نان یارانهای را از ۵ پیاستر (۱۰٪ از یک سنت آمریکا، که ۱۰۰ پیاستر آن معادل یک دلار است) به ۲۰ پیاستر (۰.۳۹ سنت) افزایش داد، که اولین افزایش از سال ۱۹۸۹ بود. مؤسسه بینالمللی تحقیقات سیاست غذایی این تصمیم را در آن زمان به وابستگی به واردات، افزایش قیمت گندم و تضعیف پوند نسبت داد.
قاهره در حال حاضر تلاش میکند تا انتقال فشارها به مصرفکننده را محدود کند، زیرا گزارشهای رسانهای نشان میدهد که مقامات مصری از ماه مارس کنترلهایی را بر قیمت نان بدون یارانه اعمال کردهاند و در اواسط ماه اوت برنامه حمایت نقدی را گسترش دادهاند تا اقلام غذایی بیشتری را شامل شود.
مرکز مطالعات استراتژیک لیبی گزارش میدهد که کشورهای عربی، از جمله مصر، لبنان، یمن و تونس، روی هم رفته تقریباً ۶۰ درصد از نیازهای غلات خود را از روسیه و اوکراین وارد میکنند.
دو تأمینکننده اصلی تحت فشار هستند
مشکل اصلی این است که بحران عرضه همزمان روسیه و اوکراین را تحت تأثیر قرار میدهد.
به گزارش بلومبرگ، حملات روسیه به اودسا و دیگر بنادر اوکراین باعث شده است که کی یف پیشبینیهای خود برای صادرات محصولات کشاورزی اوکراین را بیش از نصف کاهش دهد.
در مقابل، وبسایت روسی «مسکو تایمز» اعلام کرد که حملات اوکراین به بنادر و کشتیهای روسی منجر به از کار افتادن حدود ۹۰ درصد از ظرفیت صادرات غلات روسیه در دریای سیاه شده و تأسیسات کلیدی در نووروسیسک و تامان تعطیل شدهاند.
کشتیرانی نیز گرانتر و پرخطرتر شده است و خطرات برای کشتیهای تجاری و شرکتهای بیمه افزایش یافته است، در حالی که جایگزینهای زمینی و رودخانهای نمیتوانند ظرفیت بنادر را به طور کامل جبران کنند.
موسسه استاندارد اند پورز گلوبال خاطرنشان میکند که صادرکنندگان اوکراینی که به رودخانه دانوب متکی هستند نیز با تنگناها و محدودیتهای ظرفیتی مواجه هستند.
نتیجه برای خریداران عرب این است که یکی از نزدیکترین و ارزانترین منابع گندم در جهان، ناپایدارتر و در عین حال گرانتر شده است.
جایگزینهایی وجود دارد، اما گرانتر هستند
جایگزینی گندم دریای سیاه هنوز چندان آسان نیست، زیرا اختلال در عرضه روسیه و اوکراین با کاهش برداشت در تعدادی از بزرگترین تولیدکنندگان جهان همزمان شده است.
موسسه بینالمللی تحقیقات سیاست غذایی، خشکسالی گسترده در نیمکره شمالی را عامل دیگری در افزایش قیمت گندم میداند.
وزارت کشاورزی ایالات متحده پیشبینی میکند که تولید روسیه و اوکراین در فصل زراعی ۲۰۲۶-۲۰۲۷، ۱۱ درصد و صادرات آنها ۷ درصد کاهش یابد.
در اروپا، انجمن تجارت غلات اروپا، کوکرال، به دلیل گرمای تابستان و خشکسالی، تخمین خود را برای تولید گندم نرم در اتحادیه اروپا و بریتانیا به ۱۴۰.۸ میلیون تن کاهش داد، در حالی که وزارت کشاورزی ایالات متحده تخمین خود را برای ذخایر جهانی گندم در پایان فصل به ۲۷۲.۸ میلیون تن کاهش داد.
همچنین انتظار میرود برداشت گندم کانادا حدود ۱۳ درصد کاهش یابد.
با کاهش همزمان عرضه قابل صادرات در چندین بازار، رقابت بین واردکنندگان برای مقادیر موجود تشدید میشود و توانایی تأمینکنندگان جایگزین را برای کاهش فشارهای قیمتی محدود میکند.
رویترز به نقل از برخی تاجران گزارش داد که دو کشتی قرار بود حدود ۶۰ هزار تن گندم فرانسه را در ۳۰ آگوست از بندر لا پالاس در ساحل غربی فرانسه به مصر حمل کنند که نشان دهنده اولویت فزاینده برای تأمین منابع حتی با وجود افزایش هزینه جایگزینها است.
استاندارد اند پورز گلوبال خاطرنشان میکند که خرید گندم از فرانسه، رومانی، بلغارستان یا استرالیا عموماً به معنای سفرهای طولانیتر و هزینههای حمل و نقل بالاتر است.
مصر همچنین به سمت قراردادهای بلندمدتتر برای خرید گندم حرکت میکند و منابع محلی مصری گزارش دادهاند که شرکت الظاهره امارات و شرکت دولتی المشتری مصر یک قرارداد ۵ ساله برای تأمین گندم به ارزش ۵۰۰ میلیون دلار امضا کردهاند.
این اقدامات به کاهش خطر اختلال کمک میکند، اما هزینه را از بین نمیبرد. در عوض، بحران را از مسئلهی موجودی گندم به مسئلهی قیمت آن و تأثیر آن بر هزینهی واردات و بودجه تغییر میدهد.
هیچ توافقی ثبات را بازنمیگرداند
در بحران ۲۰۲۲، طرح غلات دریای سیاه، با میانجیگری سازمان ملل متحد و ترکیه ، به بازگرداندن بخش بزرگی از جریان به بازار کمک کرد که به آرام شدن قیمتها منجر شد. بحران فعلی هنوز سازوکار مشابهی ندارد.
به گزارش مسکو تایمز، روسیه با توجه به اختلاف جاری بر سر تعهدات مربوط به صادرات مواد غذایی و کود، دلیلی برای احیای کریدور غلات نمیبیند.
در مقابل، ترکیه به دنبال بازگشایی مسیر مذاکره است و خبرگزاری رویترز به نقل از هاکان فیدان، وزیر امور خارجه ترکیه، گزارش داده است که آنکارا طرحی را برای تضمین عبور امن غلات از دریای سیاه آماده کرده و با روسیه و اوکراین در تماس است.
با این حال، جزئیات این طرح و جدول زمانی اجرای آن هنوز مشخص نیست، به این معنی که خطرات لجستیکی و بیمهای همچنان بالا خواهد بود، مگر اینکه تضمینهای واقعی برای حرکت کشتیها ارائه شود.
آیا جهان عرب با بحران روبروست؟
تاکنون، دادهها نشاندهنده بحران جامع امنیت غذایی نیستند، اما فشار فزایندهای را بر هزینههای واردات و یارانهها آشکار میکنند.
موسسه استاندارد اند پورز گلوبال کامودیتی اینسایتس میگوید مصر تا حدود فوریه آینده گندم کافی برای تأمین نیازهای خود دارد، در حالی که خریداران عمده میتوانند منتظر رسیدن محصولات نیمکره جنوبی از استرالیا و آرژانتین به بازار باشند. این مساله چیزی است که در حال حاضر بین بحران قیمت و بحران عرضه فاصله انداخته است.
اما ادامه آشفتگی در دریای سیاه، همراه با برداشت ضعیف محصولات کشاورزی در اروپا، هزینههای بالای حمل و نقل و فقدان یک توافقنامه کشتیرانی امن، باعث میشود که احتمالاً هزینه گندم همچنان تحت فشار باقی بماند.
برای دولتهای عربی، گزینههای اقتصادی همچنان محدود است: یا پرداخت هزینه بیشتر برای واردات، افزایش هزینههای یارانهای، یا انتقال بخشی از هزینه به مصرفکننده.
