شیخ حمد بن خلیفه آلثانی، امیر پیشین قطر و معمار اصلی تحول اقتصادی، رسانهای و سیاسی این کشور، در ۷۴سالگی درگذشت؛ حاکمی که با توسعه صنعت گاز طبیعی مایع، تأسیس شبکه الجزیره، گسترش نقش میانجیگرانه دوحه و فراهمکردن زمینه میزبانی جام جهانی ۲۰۲۲، قطر را از کشوری کوچک در حاشیه خلیج فارس به یکی از بازیگران اثرگذار منطقهای و جهانی تبدیل کرد.
به گزارش سرویس بینالملل جماران، رویترز نوشت: شیخ حمد بن خلیفه آلثانی، امیر پیشین قطر که بهعنوان چهرهای نوساز و تحولآفرین شناخته میشد و در سال ۱۹۹۵ با بهدست گرفتن قدرت، سنتهای رایج را شکست و ۱۸ سال بعد آن را به پسرش واگذار کرد، در سن ۷۴سالگی درگذشت.
دیوان امیری قطر، عالیترین نهاد دولتی این کشور، اعلام کرد که شیخ حمد صبح یکشنبه درگذشته است، اما به علت مرگ او اشارهای نکرد.
قطری که امیر کنونی، شیخ تمیم بن حمد آلثانی، به ارث برد، پیش از آن تا حد زیادی تحت تأثیر اصلاحات پدرش در مسیر دگرگونی قرار گرفته بود.
شیخ حمد بر یکی از مهمترین دورههای تاریخ قطر ریاست داشت و با پیشبرد تحولی سریع، این کشور کوچک بیابانی را بهگونهای دگرگون کرد که اقتصاد، جایگاه جهانی و جاهطلبی سیاسی آن را متحول ساخت.
او شخصیتی قاطع و مستقل داشت و در سخنرانی خود به مناسبت کنارهگیری از قدرت در سال ۲۰۱۳ اعلام کرد که میخواهد نسلی جدید «با ایدههای نوآورانه و انرژی فعال» زمام امور را در دست گیرد.
معمار ثروت گازی قطر
شیخ حمد معمار تلاشهای قطر برای توسعه زیرساختهای گاز طبیعی مایع موسوم به LNG بود؛ اقدامی که امکان انتقال ذخایر عظیم گازی این کشور به بازارهای جهانی را فراهم کرد، قطر را به یکی از بزرگترین صادرکنندگان گاز در جهان تبدیل ساخت و پایههای ثروت عظیم آن را بنا نهاد.
او همچنین شبکه رسانهای الجزیره را تأسیس کرد؛ شبکهای که به قطر صدایی بسیار فراتر از اندازه جغرافیایی و جمعیتیاش در سیاست جهان عرب بخشید و نفوذ دوحه را بسیار فراتر از منطقه خلیج فارس گسترش داد.
شیخ حمد همچنین بر روند موفقیتآمیز کسب میزبانی جام جهانی فوتبال ۲۰۲۲ نظارت داشت؛ رویدادی که قطر را بهطور قطعی در صحنه جهانی مطرح کرد و موجی از توسعه زیرساختی را طی یک دهه به راه انداخت؛ روندی که چهره پایتخت این کشور، دوحه، را دگرگون ساخت.
پایهگذاری نقش قطر بهعنوان میانجی
سیاست خارجی شیخ حمد جایگاهی ویژه برای قطر بهعنوان یک میانجی منطقهای ایجاد کرد؛ بهگونهای که این کشور در مناقشاتی از لبنان تا یمن و دارفور نقش میانجیگرانه ایفا کرد.
قطر در همان حال، روابط خود را بهصورت همزمان با ایالات متحده آمریکا، از طریق میزبانی فرماندهی مرکزی آمریکا، و نیز با ایران و گروههای همسو با تهران حفظ کرد.
این سیاست موازنهگرانه، زمینهساز نقش کنونی قطر در مذاکرات میان آمریکا و ایران و همچنین تلاشهای چندساله دوحه برای متوقفکردن جنگ در غزه شد.
قطر تحت رهبری شیخ حمد در جریان خیزشهای موسوم به بهار عربی در سال ۲۰۱۱، نقشی برجسته و در عین حال جنجالی ایفا کرد و با استفاده از منابع مالی و نفوذی فراتر از اندازه خود، از جنبشهای انقلابی و گروههای اسلامگرا در سراسر منطقه حمایت کرد.
در حالی که دوحه این سیاست را حمایت از مطالبات مردمی برای تغییر سیاسی توصیف میکرد، منتقدان، قطر و شخص شیخ حمد را متهم میکردند که بهصورت گزینشی از گروههای همسو با منافع خود، بهویژه جریانهای مرتبط با اخوانالمسلمین، حمایت کردهاند.
این رویکرد، شیخ حمد را در تقابل با دیگر پادشاهیهای خلیج فارس، از جمله عربستان سعودی و امارات متحده عربی، قرار داد؛ کشورهایی که بسیاری از این جنبشها را تهدیدی برای ثبات منطقه و نظامهای پادشاهی میدانستند.
این سیاست فعالانه، جایگاه منطقهای قطر را ارتقا داد، اما همزمان تنشها با همسایگان این کشور را افزایش داد و میراثی بر جای گذاشت که همچنان بر سیاستهای خلیج فارس تأثیرگذار است.
کودتا و تلاش برای ضدکودتا
کنارهگیری شیخ حمد از قدرت با هدف تضمین انتقال آرام حاکمیت و کاهش اختلافات درون خاندان حاکم انجام شد؛ خانوادهای که سابقهای طولانی از رقابتهای دروندرباری دارد.
او خود در سال ۱۹۹۵ و در جریان یک کودتای بدون خونریزی، پدرش را از قدرت کنار زد.
یک سال بعد نیز از یک تلاش برای ضدکودتا جان سالم به در برد؛ تلاشی که تحلیلگران آن را به پدرش نسبت دادند؛ کسی که خود نیز در سال ۱۹۷۲ با برکناری پسرعمویش به قدرت رسیده بود.
نقش شیخه موزه در نوسازی قطر
یکی از مهمترین شرکای شیخ حمد در روند نوسازی قطر، یکی از همسرانش، شیخه موزه بنت ناصر، بود که حضوری عمومی داشت؛ حضوری که برای همسر یک حاکم در کشورهای خلیج فارس کمسابقه محسوب میشد.
نفوذ شیخه موزه همزمان با تلاشهای همسرش برای بازتعریف جایگاه قطر در داخل و خارج از کشور افزایش یافت.
در حالی که شیخ حمد اصلاحات سیاسی و اقتصادی را پیش برد و مسیر کشور را تغییر داد، شیخه موزه نیز برنامهای موازی در حوزه آموزش، پژوهش و توسعه اجتماعی دنبال کرد.
حاکمی متفاوت در میان رهبران خلیج فارس
زمانی که شیخ حمد به قدرت رسید، ۴۴ سال داشت و جوانترین رهبر منطقه بود.
او در مقایسه با دیگر رهبران عرب حوزه خلیج فارس، کمتر فاصلهدار تلقی میشد و اغلب میشد او را در کافه مورد علاقهاش در بازار سنتی دوحه دید که با مردم گفتوگو میکرد.
شیخ حمد بن خلیفه آلثانی با مجموعهای از اصلاحات اقتصادی، سیاسی، رسانهای و دیپلماتیک، مسیر قطر را برای همیشه تغییر داد و کشوری کوچک را به بازیگری ثروتمند، بانفوذ و فعال در تحولات منطقهای و جهانی تبدیل کرد.
