جریان فکری «نواندیشی دینی» در ایران و برخی دیگر از کشورهای اسلامی با تعابیر و اهداف مختلفی تعریف می شود که اصلاحگری یکی از ویژگی های ثابت این تعابیر است. دکتر فاطمه راکعی، دبیر کل جمعیت زنان نواندیش مسلمان در پاسخ به پرسش های شفقنا در این مورد و پرداختن به اهداف و معنای نواندیشی دینی در نگاه آنها می گوید: معنایی که عبارت «نواندیشی دینی» برای من دارد، دقیقا منطبق بر دیدگاه حضرت امام خمینی(س) در ارتباط با مسایل اجتماعی است. فقه پویا و اجتهاد نوین در اندیشه امام(س) و بسیاری دیگر از علمای جهان اسلام به معنای تغییر دادن اصول تفکر اسلامی نیست. اصول ثابت است و فروع و مقرراتی که در ارتباط با مسایل زمان قرار می گیرند، موضوع این بحث به شمار می روند.
او هدف این جمعیت را فرهنگ سازی و آگاه سازی عموم مردم می داند و معتقد است که با فقه پویا و اجتهاد نوین می توان معاصر زندگی کرد و مسلمان بود.
به گزارش جماران، گفت وگوی شفقنا با فاطمه راکعی را بخوانید:
شما دبیرکل جمعیتی به نام «زنان نواندیش مسلمان» هستید؛ چرا این عنوان و مسلمان «نواندیش» را انتخاب کردید؟ جریان فکری نواندیشی دینی چه اهدافی را دنبال می کند؟
معنایی که عبارت «نواندیشی دینی» برای من دارد، دقیقا منطبق بر دیدگاه حضرت امام خمینی(س) در ارتباط با مسایل اجتماعی است. ایشان به فقه پویا و اجتهاد نوین معتقد و بر این باور بودند که این مساله می تواند پویایی نظام اسلامی را در جهان معاصر تضمین کند؛ در میان علما و فقهای دینی در طول قرن ها افراد دیگری نیز بوده اند که این گونه فکر می کردند. در طول زمان با پیشرفت علم و تکنیک، مسایلی نو و پدیده هایی نوین ظاهر می شوند، به طور مثال اینترنت و ارتباطات سهلی که جهان را به یک دهکده تبدیل می کند را در عصر امروز می توان به عنوان مواردی از آن نام برد. این پدیده ها بر بسیاری از مسایل فردی، خانوادگی و اجتماعی سیطره پیدا می کنند و مشکلات خاص خود را می آفرینند. اسلام یا هر نگاه دینی، اجتماعی و فلسفی حاکم بر یک جامعه ناگزیر است برای اداره و کنترل آن نظام و یک زندگی خوب و رو به رشد و پیشرو به این مسایل اهمیت دهد و برای آنها قوانین و قواعد خودشان را تنظیم کند. به اعتقاد ما قرآن از طرف خداوند نازل شده است و تفکر اسلامی که مبتنی بر قرآن، سیره پیامبر(ص) و ائمه معصومین(ع) است نیز همگی نشأت گرفته از فرمان خداوند هستند و فرمان خداوند نیز تغییر پیدا نمی کند. به طور قطع مساله اجتهاد نوین و فقه پویا که امام(ره) و بسیاری از علما در جهان اسلام مطرح کرده اند و می کنند نیز به معنای تغییر دادن اصول تفکر اسلامی نیست. خیر! اصول ثابت است و فروع و مقرراتی که در ارتباط با مسایل زمان قرار می گیرند، موضوع این بحث به شمار می روند. این فروع و مقررات با تغییر زمان هم مبتنی بر اصول هستند اما شکل و فرم آنها باید به روز باشد. برای مثال امروز برای فهم چگونگی برخورد با مسایل ماهواره و داشتن بهترین استفاده از این پیشرفت بشری در جهت اشاعه افکار دینی، معنوی و اخلاقی ضمن جلوگیری از خدشه دار شدن اصول چه باید کرد؟ اجتهاد نوین و فقه پویا باید برای آن راهکار امروزین پیدا کند. آیا باید صورت مساله را پاک کرد و اصلا می توان این کار را انجام داد؟ یا خیر! می توان مبتنی بر آنچه اتفاق افتاده است، به بهترین راهکارهایی اندیشید که انسان مسلمان یا غیر مسلمانی که امروز در ایران زندگی می کند را نسبت به آن واکسینه کرد؟ به این معنا که ضمن تخطئه نکردن اصل مساله، نسبت به تبلیغات ضد دینی، ضد اخلاقی یا ... این شبکه ها پاسخگو باشیم. ممکن است کار سختی باشد اما کارشناسان و متخصصان فراوانی در حوزه های مختلف ارتباطات، جامعه شناسی، روانشناسی، فقه و حقوق و... در کشور وجود دارند که می توانند راهکارها را ارائه دهند و علما با توجه به آن بگویند که از طریق فقه پویا چه نوع برخوردی داشته باشیم چون گاهی صورت مساله پاک شدنی نیست. به طور مثال جمع کردن دیش های ماهواره که در عمل ثابت شد راه حل نیست. بر فرض اگر فقها بگویند مومنان ماهواره و دیش را خودتان جمع کنید! این هم یک راه است اما باز هم مشاهده شده است که برد این تکنولوژی و وسایل ارتباطی در جهان امروز تا حدی وسیع است که متاسفانه حتی پدر و مادرها بخواهند این کار را انجام دهند، به احتمال قوی فرزندان چنین درخواستی را نخواهند پذیرفت و تبعیت نمی کنند، با این چه کنیم؟ باید واقع بین بود و با کمک متخصصان مسلمانی که حاضرند تخصص خود را در اختیار علما و فقهای نواندیش قرار دهند، مبتنی بر واقعیات و طبق ضروریات جهان امروز، بهترین تصمیم ها را گرفت.
بارزترین ویژگی نواندیشی دینی پرچمداری اصلاح و تغییر است؛ هدف شما اصلاح چیست؟ و دوم اینکه نواندیشان دینی معتقدند دین می تواند پاسخگوی پرسش های نو باشد، شما پرسش دارید و به دنبال جواب آنها هستید یا قرار است پاسخگوی پرسش های نو باشید؟
کار اصلی ما ارائه خدمات اجتماعی، حقوقی و روشنگری هایی در حد توان است. ارائه و اجرای برنامه های فرهنگی و هنری در چارچوب کمیته های موجود و آگاه سازی زنان نسبت به حقوق واقعی آنها در اسلام و در چارچوب قانون اساسی و وظایفی از این دست که در همین حیطه ها هم بسیار کم کار شده است. یکی از ابعاد مهم کار ما فقهی و مربوط به علوم و فلسفه اسلامی است. دلیل اینکه اعضای اصلی جمعیت، عموما خانم های دانشگاهی، اهل قلم یا از رشته های خاص فقه و حقوق، معارف اسلامی و مطالعات زنان هستند که در چارچوب اسلام قرار می گیرد، این است که بدون مبنا حرف نزنیم. شاید کارهای مربوط به نواندیشی دینی جزو کارهای پژوهشی ما نباشد چون نواندیشی دینی یک مکتب فکری است که فقها و علمای بزرگی سال هاست در این زمینه و طرز برخورد با مسایل نو که تحت تاثیر زمان هستند، کار کرده اند و منابع و دیدگاه های آن موجود است. ما نیز به دیدگاه های فقها و علمای نواندیشی اعتقاد داریم از امام(ره) بگیرید تا کسانی که امروز هستند. آرای آنها برای ما مغتنم و محترم است و سعی نکردیم خودمان وارد این حوزه شویم بلکه اقدامات خود را بر مبنای ایده های آنها قرار می دهیم.
در حقیقت جست وجوگر پاسخ این پرسش ها هستید ...
بله! به دنبال پاسخ به این پرسش ها هستیم که انسان عصر امروز چگونه باید زندگی کند تا بتواند ادعا کند در همان مسیری می رود که امام علی(ع)، حضرت زهرا(س)، حضرت زینب(ُس) و ائمه(ع) رفته اند؛ البته ائمه معصوم(ع) به لحاظ عصمت بسیار برتر از افراد عادی هستند اما به طور کلی علما و بزرگان دین نیز با همین تفکر در آن مسیر رفته اند و در ادوار و عصرهای مختلف توانسته اند زندگی کنند بدون اینکه پیشرفت زمان را نبینند و خود و قوانین را تطبیق ندهند. ضوابط اصولی مورد اعتقاد آنها مثل معنویت، اخلاق و... که زمان نمی شناسد باید ثابت بماند اما روش هایی قابل تغییر است که تعیین می کنند با چه ظواهر و اشکالی در زندگی معاصر می توان رو به پیشرفت و صلح جهانی بود و داعیه داشت که اسلام می تواند هم با زمان پیشرفت کند و هم اصول خود را حفظ کند.
موضوع زنان، اغلب در گفتار و نوشتار نواندیشان دینی مورد غفلت واقع شده است؛ برنامه های جمعیت زنان مسلمان نواندیش محدود به مسایل حقوقی، فقهی و اجتماعی و ... زنان است یا موضوعاتی فراتر از آن در جهان اسلام را نیز در بر می گیرد؟
طبق اساسنامه جمعیت تا زمانی که احساس کنیم ظلم مضاعف نسبت به زنان و تبعیض در حوزه زنان به لحاظ جنسیت آنها وجود دارد، اولویت اولمان رفع هرگونه تبعیض اجتماعی در شغل، تحصیل، رفتارهای تحقیرآمیز نسبت به زنان و جنس دومی دیدن آنها در همه حوزه ها از طریق قانون و فرهنگ سازی است. بر این اساس ارائه طرح ها یا نقد طرح ها و لوایحی که به مجلس می خواهد برود و با دیدگاه اصولی ما که اسلام و نواندیشی دینی است، مغایرت پیدا می کند و تلاش برای تبدیل به قانون نشدن آنها در زمره برنامه های ما قرار می گیرد. تلاش ما این است که حداقل از آنچه امام(ره) سی و چند سال پیش مطرح کردند، عقب گرد نداشته باشیم. در حقیقت باید نسبت به آن به پیش بوده باشیم که پیشرفت چندانی در این حوزه نداشتیم، حداقل اجازه پسروی و بازگشت به عقب را ندهیم. قطعا اینجا به عنوان نهادی که فلسفه ای برای تشکیل داشته است، با زمان پیش می رود و فقط محدود به مسایل و موضوعات زنان نیست. طبق اساسنامه مجموعه در مورد آنچه در مسایل سیاسی جامعه می گذرد و بر آحاد مردم و سرنوشت آنها موثر است، ایده هایمان را می دهیم و با دیدگاه های سیاسی، اجتماعی و فرهنگی در تمام مسایل ملی و بین المللی می توانیم نظر دهیم، نقد کنیم، پیشنهاد دهیم و پویا عمل کنیم. متاسفانه در حال حاضر به دلیل خشونت طلبی های افراطی بعضی از اشخاص و گروه ها در سطح جهان اسلام که امنیت منطقه را به خطر انداخته اند، ما به عنوان زنان و مادرانی که همیشه مدافع آرامش، صلح، دوستی و مهربانی هستیم، وظیفه داریم به سهم خود بیشترین تلاش را برای استقرار صلح در منطقه انجام دهیم. یکی از مسایل مهم هم در منطقه هم در کشور خودمان، وجود وحدت و دوستی بر مبنای مشترکات وسیع علی رغم چند صدایی موجود است. فرهنگ سازی در این زمینه از موارد مهمی است که باید مورد توجه قرار گیرد؛ هرچه اعتماد نسبت به یکدیگر، اعتماد اقلیت ها نسبت به اکثریت و اعتماد حوزه های مختلف ملی به حاکمیت و دولت تقویت شود، آرامش و امنیت ملی تضمین خواهد شد. هر چه ایران یکصدا و یکپارچه -نه تک صدای سیاسی و فرهنگی- در ارتباط با حفظ هویت ملی، امنیت ملی که برای آحاد مردم مهم است و مشترکاتی که از ما یک ملت یکپارچه ساخته است، تقویت شود، می تواند نقش بسیار مهمی در تثبیت صلح در منطقه داشته باشد.
هر زمان که کاری در زمینه زنان و نواندیشی در این حوزه انجام شده است، با چالش هایی مانند واکنش گروه های سنتی رو به رو شده، برای رضایت سنتی ها چه برنامه ای دارید؟ آیا این مساله را پیش بینی کرده اید که چطور مناسبات خود را تعریف کنید تا بدون درگیری کارها به پیش رود؟
مطمئنا تنها سلاح و محافظ ما قانون، فرهنگ دوستی، مهرورزی و فرهنگ مادارنه ای است که بر همه رفتارهای ما در جمعیت حاکم است. شاید به لحاظ تدبیر با مراجعه به نهادهای مختلفی که وظیفه حفظ هویت، شخصیت وحیثیت افراد و سازمان های مردم نهاد شناسنامه دار بر عهده آنهاست، بتوان یک مصون سازی در برابر تندروهایی که به تک صدایی مطلق معتقد هستند و سال هاست کشور از ناحیه آنها ضربه می خورد، ایجاد کرد. از میان این نهادهای موظف به حفظ امنیت می توان وزارت کشور، وزارت اطلاعات و نیروی انتظامی را نام برد. ما حتما برای حفظ امنیت و خدشه دار نشدن حیات اجتماعی مجموعه توسط کسانی که به خود اجازه می دهند فراتر از قانون عمل کنند، رایزنی هایی را کرده ایم و خواهیم کرد.
در حوزه فکری و اجتماعی چه برنامه ای برای آنها تدارک دیده اید؟
افکار خود من مشخص است و سال هاست از موضع خودم و تریبون های مختلفی حرف می زنم. در برهه هایی نیز پایداری بر فکر و باور خود و منکوب و مرعوب نشدن در برابر رفتارهای خشونت آمیز فراتر از قانون و فراتر از اصول اولیه انسانی و اسلامی بعضی افراد و گروه ها شجاعت بسیاری نیاز داشته است. با این وجود امثال ما که امروز این جمعیت را تشکیل دادیم بر باورهای خود ایستادیم. باور ما چیزی نیست که کسی بخواهد آن را به لحاظ ایدئولوژیک و فکری تخریب کند، چرا که کاملا روشن، بر مبنای اسلام و وفاداری به جمهوری اسلامی و در چارچوب قانون اساسی و در راس مبتنی بر آرای بزرگانی مثل حضرت امام(س) است. امام(س) اعتقاد داشتند که اجتهاد پویا و فقه نوین، پویایی نظام اسلامی را تضمین میکند، ما تنها می خواهیم به این پویایی کمک کنیم و کمک کنیم چالش هایی که یک عده با دیدگاه های فناتیک ایجاد می کنند...
با چه ابزاری؟
هدف ما فقط فرهنگ سازی و آگاه سازی عموم مردم از مرد و زن است که در چارچوب قانون اساسی و اسلامی می توان با فقه پویا و اجتهاد نوین، معاصر زندگی کرد و مسلمان بود. ابزار ما تنها تریبون هایی است که در اختیار داریم، از جمله همین جمعیت و برنامه هایی که به طور گسترده در نظر دارد، شعبه هایی که در سطح استان ها ایجاد کرده است و پیام رسانی اش به زنان و مردان. ما در چارچوب، عمل می کنیم و سی سال و اندی است که عملکرد ما را می شناسند و می دانند که وفادار به نظام هستیم. این موارد قابل انکار نیست و نمی توانند این فکر را خدشه دار کنند که گویی عده ای حرف عجیب و غریبی زده اند. بر این اساس به اعتقاد من از نظر بنیادی و فلسفی نیز کار ما قابل دفاع است، مگر اینکه عده ای به خود اجازه دهند افکار امام(ره) در زمینه زندگی اجتماعی و اجتهاد نوین را زیر سوال ببرند. در چنین موقعیتی که این افراد به طور صریح آرا و افکار حضرت امام(ره) و همفکران ایشان را زیر سوال ببرند، دیگر ما در آن گم هستیم و البته بعید می دانم این حالت پیش آید. به این دلیل که حتی آنها که به خود اجازه می دهند بسیار ساده و سریع به همه مارک بزنند، دروغ می گویند، تهمت می زنند و تخریب می کنند هم جرات نمی کنند بگویند که ضد امام هستند و متاسفانه همین موضوع بیشترین آسیب را می رساند. کاش صریح می آمدند و می گفتند ما این افکار امام را قبول نداریم بنابراین شما را هم قبول نداریم اما چون تا به حال این جرات وجود نداشته است، امروز هم با روی کار آمدن دولت معقول تدبیر و امید و قرار گرفتن یک روحانی حقوقدان در صدر قوه مجریه که از مواضع آنها مشخص است که به فقه پویا و اجتهاد نوین معتقدند و در مورد زنان فاصله ای با هم نداریم، به مراتب کمتر خواهند توانست تخریب کنند، تا جایی که این تریبون از ما گرفته شود.
با توجه به چالش ها و در عین حال ظرفیت های موجود که شناسایی کرده اید، چه چشم انداز و سناریوهایی در سطوح مختلف ملی، منطقه ای و بین المللی برای آینده پیش بینی کرده اید؟
مدت ها پیش مصاحبه ای در مورد حرکت های منسجمی که زنان می توانند در منطقه داشته باشند، با من داشتید، این دقیقا فکری است که ما در بعد بین المللی برای جمعیت در نظر داریم. یکی از موضوعاتی که می تواند همه زنان جهان و به طور محدودتر زنان جهان اسلام و منطقه را به هم متصل کند، همین موضوع صلح است؛ به ویژه امروز که خشونت در منطقه و جهان اسلام تشدید شده است به نظر می رسد موقعیت مناسبی است برای اینکه مادران و زنان بخصوص زنان فعال در NGOها در جهان اسلام دور هم جمع شوند و بیندیشند که چه نقشی را می توانند ایفا کنند. زنانی که به طور عمیق به زیبایی های دین، معنویت، اخلاق و قطعا اسلام به عنوان آخرین دین الهی می اندیشند و اینکه چه ظرفیت هایی برای مقابله با خشونت و انحرافی که نحله های انحرافی در دین مقدسمان ایجاد کرده اند و استکبار جهانی در آن سرمایه گذاری می کند، وجود دارد. به نظر من با موضوع صلح می توان این ارتباط را بسیار نزدیکتر کرد و این هم اندیشی برای یافتن راهکار را صورت داد. زمانی که در مجلس بودم و مساله کنوانسیون «رفع هر گونه تبعیض از زنان» مطرح بود، موضوع بسیار رنج آور این بود که برای الحاق به این کنوانسیون از چندین و چند کشور اسلامی، دو مورد مشابه ندیدیم که روی یک نوع تعقل و تدبیر هماهنگی مثلا از بعضی بندهای این کنوانسیون اعلام تحفظ کرده باشند. گویی جزیره های مختلفی بودند و دیدگاه های مختلفی در ارتباط با یک موضوع واحد ارائه می دادند. یکی از مسایلی که می تواند برای این انسجام و تشکل در سطح بین المللی مطرح باشد و جمعیت به دنبال آن است، همین کنوانسیون ها، پیمان نامه ها و تعهدات جهانی در مورد زنان، کودکان، خانواده و پس از آن مسایل دیگر است. در فضاهایی که ایجاد می شود می توان در مورد هویت زنانه، کودکان، خانواده هاو بعد مسایل مختلف جهانی هم اندیشی کرد و این برای یک افتخار است و انسجام فرهنگی، فکری و منطق ما را نشان می دهد. حضور فعال در سازمان ملل و سازمان هایی مثل یونسکو و یونیسف از اهدافی است که به طور موازی دنبال می کنیم و امیدواریم بتوانیم در جهان معاصر امروز در چارچوب اخلاق، معنویت و در یک کلمه اسلام مبتنی بر اجتهاد نوین و فقه پویا، صدای خود را به صورت متحد، هم صدا و متشکل به گوش جهان برسانیم.
