رئیس جعفری گفت: طرح این موضوع که مصدق ناگهان توانست فضا را در دست بگیرد، چندان منطقی و عقلانی نیست. مصدق به عنوان فردی که در هفتاد سالگی رهبر جریان ملی شدن صنعت نفت شده است، انتخاب طبیعی نخبگان زمانه خود بوده است. جز او فرد دیگری نبود که بتواند چنین اقدامی را انجام دهد نه مشروعیت و نه توان انجام آن کار را نداشت. مصدق بعد از ۱۳۲۰ در حالی که هنوز در احمدآباد بود، توانست به عنوان نفر اول تهران به مجلس راه پیدا کند.
گروه اقتصادی: دکتر رسول رئیس جعفری، استاد تاریخ اقتصادی، با بیان اینکه «مصدق انتخاب طبیعی نخبگان زمانه خود بود»، خاطرنشان کرد: برخلاف سادهسازیهای رایج، مصدق فردی نبود که ناگهان از خیابان ظهور کند، بلکه سرمایه اجتماعی و علمی انباشتهشدهای داشت که او را به تنها گزینه ممکن برای رهبری نهضت ملی شدن نفت تبدیل کرده بود. مصدق ناگهانی ظهور نکرد؛ او منتخب طبیعی نخبگان با پشتوانهای از دانش حقوق و اقتصاد بود.
به گزارش جماران، دکتر رسول رئیس جعفری، پژوهشگر تاریخ اقتصاد سیاسی در نشست رونمایی از کتاب «مصدق بدون نفت» که به مناسبت صدوچهل و چهارمین سالروز تولد دکتر محمد مصدق، در موسسه مطالعات دین و اقتصاد برگزار شد، با بیان اینکه مرحوم باستانی پاریزی براین باور بود که مورخ یک معمار است، اظهارداشت: مورخ با مواد و مصالحی که در دست دارد، میتواند یک بنا را بسازد. در کتاب اما تلاش من این بود که با وجود مصالح مختلف به یک سوال متفاوت پاسخ دهم که مصدق واجد چه ویژگی خاصی بود؟ به هرحال مصدقی که دردهه بیست و سی شمسی به عامل مهمترین اتفاق اقتصادی آن مقطع زمانی و حتی قبل و بعد تبدیل شده است، قطعا از یک پشتوانه عظیم برخورداربوده و توسط مردم از خیابان پیدا نشده بود.
وی تصریح کرد: طرح این موضوع که مصدق ناگهان توانست فضا را در دست بگیرد، چندان منطقی و عقلانی نیست. در واقع طرح این نکات، سادهسازی از مسئله است. چنین ادعاهایی در طول یک دهه اخیر اوج گرفته است؛ ادعاهایی همچون نداشتن سر رشته در حقوق بینالملل و اینکه مصدق چپ بوده است اما حس من این بود که در دهه سی و چهل که افراد، مصدق را میشناختند هیچ وقت چنین انتقادی را مطرح نمیشد که مگر مصدق اقتصاد و حقوق خوانده یا تجربه اجرایی داشته است؟
باید مصدق را از این زنده باد و مرده بادها بیرون کشید
این اقتصاددان در ادامه افزود: متاسفانه بسیاری در هنگامه قضاوت، اسیر اسطورهسازی یا کوبیدن افراد شده و نمیتوانند افراد را خوب ببینند. در کتابهای بسیاری به گذشته مصدق و خانواده وی اشاره شده است، اما مسئله نفت به دلیل برجسته بودن موجب شده است که موضوع خانواده به عنوان پیش فرض مطرح شود. متاسفانه بسیاری اطلاع ندارند که رهبر ملی شدن صنعت نفت، اقتصاد و حقوق خوانده است و شش کتاب در حوزه اقتصاد و حقوق دارد. مصدق دهها مقاله داشته و تحصیلات حقوق و اقتصاد خود را در سوئیس و فرانسه به پایان رسانده است. مصدق در بالاترین مناصب اجرایی از والیگری فارس و آذربایجان تا ریاست دیوان محاسبات و معاونت وزارت مالیه و وزیر مالیه و وزیر امور خارجه حضور داشته است. رساله دکتری او اقتصادی و حقوقی بوده است. اصلا این مفاهیم و دانستهها در مورد توانمندی مصدق پیشتر برای همه افراد بدیهی بود، اما به نظر میرسد که در این مقطع زمانی باید مرتب آن را یادآوری کرد و باید مصدق را از این زنده باد و مرده بادها بیرون کشید.
شخصیتهای بزرگ در کشورمان را نادیده گرفتهایم
در ادامه افزود: این رویه نادرست متاسفانه وجود دارد که بسیاری از شخصیتها نادیده گرفته میشوند، اما باید این رویه را تغییر داد و تلاشها را ارج نهاد. همچنان که سی سال پیش مرحوم باستانی پاریزی کتابی به نام « تلاش آزادی» در مورد زندگی مشیرالدوله پیرنیا نوشته است، اما این کتاب بسیار مهجور مانده و بسیاری از بزرگان در جریان انتشار کتاب نیستند. زمانی که این کتاب را به مرحوم رضاقلی دادم بسیار ذوقزده شد و آن را به چندین نفر و حتی آقای خاتمی نشان داد. مهجور ماندن این تلاشها نشان میدهد که غفلت بزرگی در این زمینه رخ داده است.
رئیسجعفری تصریح کرد: جدیدا مصاحبهای از خانم منصوره اتحادیه در مذمت افرادی که مرتب در مورد گذشته قضاوت بدبینانه داشته و همه افراد را خائن میدانند، وایرال شده است. متاسفانه افراد شاخص و توانمند تخطئه شدند. به طور مثال، حسن مستوفی الممالک اقدامات بزرگی در کشور انجام داده که کوچکترین دستاوردش ساخت دانشگاه الزهرا با موقوفه این خاندان بوده است یا مشیرالدوله پیرنیا که اثر بزرگ تاریخ ایران باستان در سه جلد را به رشته تحریر درآورده است. این فرد پنج تا زبان بلد بوده و بارها به ریاست کابینه رسیده است. متاسفانه مرتب دریای سیاه و تاریخی سیاه به تصویر کشیده میشود.
مصدق انتخاب طبیعی نخبگان زمانه
این استاد تاریخ اقتصادی با بیان اینکه هدف کتاب این بود تا این نکته را یادآوری کند که شخصی که در ۷۰ سالگی رهبر نهضت ملی شدن نفت شد چه گذشته، خانواده، تحصیلات، سابقه اجرایی و مبارزات سیاسی داشته است، توضیح داد: تلاش من این بود تا از متون مختلف همچون ایرج افشار و استاد محمد علی موحد بهره گرفته شود. به طور مثال شیرین کریمی در کتاب (مصدق 1299) تنها به فعالیتهای مصدق در زمان والیگری در شیراز پرداخته است. کتابهایی متعددی به موضوع مصدق پرداختند، اما به نظرم جای کتابی با این مقدمه و موخره خالی بود. این کار در ابتدا پروژه شخصی مطالعاتی بود. ارائه این پروژه در موسسه مطالعات دین و اقتصاد مورد استقبال قرار گرفت و در نهایت ایده نوشتن کتاب شکل گرفت. تیمی از متن کتاب خصصان و ویراستاران متون را بررسی کردند. در نهایت کتاب شکل گرفت و من این کتاب را به استاد محمد علی موحد تقدیم کردم که در واقع امتیاز بزرگی برای کتاب محسوب میشود. ابتدا قرار بود که مقدمه کتاب را ایشان بنویسند که به دلیل شرایط جسمانی ایشان، این امکان فراهم نشد و دکتر مومنی قبول زحمت کردند.
مصدق انتخاب طبیعی نخبگان زمانه خود بوده است؛ جز او فرد دیگری نبود
رئیس جعفری در ادامه تصریح کرد: تمام هدف من بود که به این نکته اشاره کنم که مصدق به عنوان فردی که در هفتاد سالگی رهبر جریان ملی شدن صنعت نفت شده است، انتخاب طبیعی نخبگان زمانه خود بوده است. جز او فرد دیگری نبود که بتواند چنین اقدامی را انجام دهد نه مشروعیت و نه توان انجام آن کار را نداشت. مصدق بعد از ۱۳۲۰ در حالی که هنوز در احمدآباد بود، توانست به عنوان نفر اول تهران به مجلس راه پیدا کند. در واقع خانهنشینی در ده سال آخر دوره رضا شاه سرمایه اجتماعی و سرمایه علمی را برای او به ارمغان آورد. مصدق توانست به لحاظ میزان رای نفر اول تهران و ایران شود.
وی با بیان اینکه بعد از مشروطه بارها پیشنهاد نخست وزیری به مصدق شده بود، یادآورشد: محمدعلی موحد نویسنده کتاب خواب آشفته نفت، اظهارنظر سید ضیاالدین طباطبایی(نماینده مجلس) به نقل از محمدرضا شاه را روایت کرده است که برای توجیه و قانع کردن افکار عمومی، به مصدق پیشنهاد نخست وزیری بدهید، اما او که نمیپذیرد. نکته جالب این است که این پیشنهاد را مطرح کردند و مصدق این پیشنهاد را پذیرفت. مصدق در هفتاد سالگی نخست وزیر شد و یکی از پیرترین نخستوزیران تاریخ ایران محسوب میشود. مصدق اذعان دارد که اگر این پیشنهاد را قبول نمیکرد فرد دیگری نمیتوانست این کار را جلو ببرد.
به باور رئیس جعفری؛ همچنان مسائل و ابهاماتی درباره ملی شدن صنعت نفت وجود داشته و دارد. طرح برخی از نکات در این مورد، جز آزادی بیان محسوب میشود، اما طرح هر ادعایی باید مستند و نظرعلمی قابل قبول باشد. صرف تکرار یک ادعا علیه مصدق دلیل حقانیت ادعا نیست. این موضوع باید به تایید نخبگان هم برسد. تلاش من در کتاب مصدق بدون نفت این بود که نوری بر گذشتهای بتابانم که امکان دارد فراموش شده باشد و مردم آن را ندانند. احتمالا مردم زیادی این نکته را ندانند که پایان نامه ایشان حقوقی و فقه اسلامی بوده است. تلاش من بیان واقعیت به دور از اسطورهسازی و زنده باد و مرده باد بود. کتاب تلاش دارد تا این نکته را تبیین کند که در سطح انسانهای تراز دوره مصدق ، وی جز نخبگان برجسته بوده و تنها فردی بود که توانست این کار بزرگ را به سرانجام برساند.
