سنگنگاره تاریخی «سنگ عقرب» در کوه یخچال همدان، از آثار مرتبط با آیین مهرپرستی در دوره اشکانی، در پی حفاری غیرمجاز و جستوجوی گنج آسیب دیده است.
حفاری غیرمجاز در نزدیکی سنگنگاره «سنگ عقرب» در ارتفاعات کوه یخچال همدان، بار دیگر مسئله حفاظت از آثار صخرهای و دورافتاده را پیش کشیده است؛ اثری دو هزار سال در برابر باد و سرمای ارتفاعات الوند در امان مانده و حفاران با سودای کشف گنج تیشه به ریشه آن می زنند.
پایگاه خبری جماران، مطهره کشاورز محمدیان - سنگنگاره «سنگ عقرب» در ارتفاعات کوه یخچال همدان و در ارتفاع حدود ۳۵۰۰ متری، یکی از آثار شاخص صخرهای استان همدان است که در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده است؛ اثری که به دوره اشکانی نسبت داده میشود و از معدود نمونههای باقیمانده از نقشبرجستههای صخرهای این دوره در ارتفاعات الوند است.
حالا اما این اثر با وضعیتی متفاوت روبهرو شده است؛ در نزدیکی آن حفاری غیرمجاز انجام شده و بخشهایی از سنگ نیز آسیبدیده است. تازهترین تصاویر از وضعیت جدید این اثر را فؤاد رضاپور، راهنمای گردشگری و فعال میراثفرهنگی، منتشر کرد؛ تصاویری که نشان میدهد در پای صخره حفرهای چندمتری ایجاد شده و چهره نقشبرجسته نیز نسبت به تصاویر قدیمی تغییر کرده است.
بااینحال، برخلاف برخی ادعاهای اولیه درباره استفاده از دینامیت، تاکنون شواهدی برای تأیید این موضوع ارائه نشده است. معاون میراثفرهنگی همدان نیز استفاده از دینامیت را تأیید نکرده و میگوید موضوع حفاری در دست بررسی است.
چهرهای که در عکسهای قدیمی واضح بود
فؤاد رضاپور، راهنمای گردشگری و فعال میراثفرهنگی که به گفته خودش سالهاست مسیر کوه یخچال را طی میکند، درباره وضعیت این سنگنگاره به جماران میگوید: من مرتب این مسیر را میروم. اخیراً که آنجا بودم، دیدم صورت نقشبرجسته آسیبدیده و در قسمت پایین سنگ هم یک چاله حدود سه تا چهارمتری ایجاد شده است.
او با اشاره به تصاویری که سالها پیشازاین اثر گرفته شده است، ادامه میدهد: من عکسهایی دارم که مربوط به ۱۵، ۱۶ سال پیش است. در آن عکسها چشمها، ابروها، بینی و صورت کاملاً مشخص است، اما الان صورت اثر محو شده و وضعیتش با آن تصاویر قابلمقایسه نیست.
به گفته این فعال میراثفرهنگی، جنس سنگ نیز سخت و گرانیتی است و این صخره در طول نزدیک به دو هزار سال در برابر شرایط سخت اقلیمی ارتفاعات دوام آورده است.
رضاپور میگوید: در همدان فقط دو نمونه از این نوع نقشبرجستهها داریم که یکی همین اثر است و دیگری در دشت میشان قرار دارد که آن هم البته خیلی واضح نیست. همین موضوع اهمیت سنگ اشکانی را بیشتر میکند.
او معتقد است اهمیت نقشبرجسته سبب ثبت ملی آن شده و این اثر ارزشمند بارها موضوع پایاننامههای دانشگاهی بوده است.
این فعال میراثفرهنگی با انتقاد از نبود تابلوی معرفی این اثر ثبت ملی میگوید: برای حفاظت از چنین آثاری میتوان از راهکارهای سادهای مانند دوربینهای مداربسته خورشیدی یا باتری دار استفاده کرد؛ راهکاری که باتوجهبه دشواری دسترسی به محل، میتواند دستکم امکان پایش وضعیت اثر را فراهم کند.
حفاری با سودای کشف گنج
حسین زندی، فعال میراثفرهنگی همدان درباره شبیخون سوداگران گنج به سنگنگاره اشکانی همدان به جماران میگوید: این اتفاق موضوع تازهای نیست و حفاریها در این محدوده طی دو، سه سال گذشته نیز ادامه داشته است.
او توضیح میدهد: توده سنگی محل نقشبرجسته حدود سه تا چهار متر ارتفاع دارد و در اثر شرایط طبیعی، سرما و فرسایش، از گذشته ترکهایی در آن ایجاد شده است. حفاران غیرمجاز هم بخشی از سنگ را در قسمت بالایی یا تاج صخره شکستهاند و پایین انداختهاند که موجب آسیب به تاج صخره شده، اما بخش اصلی نقشبرجسته همچنان در جای خود قرار دارد.
زندی با بیان اینکه دشواری دسترسی نمیتواند توجیهی برای نبود حفاظت مؤثر از این آثار باشد، ادامه میدهد: طبیعی است که نمیشود در ارتفاعات یک نیروی میراثفرهنگی را بهصورت دائمی مستقر کرد، اما میتوان با استفاده از روشهای حفاظتی استاندارد، با نظر کارشناسان و باستانشناسان، برای چنین آثاری سازوکاری ایجاد کرد. حتی میتوان برای آنها پوشش یا حفاظ مناسب در نظر گرفت.
به گفته او، این نقشبرجسته حتی یک تابلوی ساده معرفی یا هشدار نیز ندارد؛ موضوعی که از نظر این فعال میراثفرهنگی، در مورد اثری ثبت ملی و قرارگرفتن در ارتفاعات، قابلتأمل است.
چند نیرو برای حفاظت از بیش از هزار اثر ثبت ملی؟
زندی کمبود نیروی انسانی را یکی از مشکلات جدی حفاظت از آثار تاریخی در استان همدان میداند.
به گفته او، همدان حدود ۱۹۰۰ اثر شناساییشده تاریخی دارد که بیش از هزار اثر از میان آنها در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است؛ درحالیکه مجموعه بدنه اداری میراثفرهنگی استان حدود ۱۶۰ نفر است و بنا بر اطلاعاتی که او دارد، تنها حدود چهار نفر در یگان حفاظت میراثفرهنگی استان فعالیت میکنند.
او ادامه میدهد که بخشی از نیروهایی که در دهه ۱۳۸۰ در یگان حفاظت جذب شده بودند، بعدها تبدیل وضعیت شده و به بخشهای اداری منتقل شدند و همین مسئله امکان پایش مستمر آثار را دشوارتر کرده است.
زندی تأکید میکند که مسئله فقط سنگنگاره «سنگ اشکانی» نیست و آثار صخرهای متعددی در مناطق مختلف استان وجود دارند که کمتر موردتوجه قرار گرفتهاند.
به گفته او، در مناطقی مانند ملایر، اسدآباد، بهار و دشتها و دامنههای همدان، نقوش صخرهای متنوعی وجود دارد که از نظر تعداد و تنوع میتوان آنها را با مجموعههایی مانند تیمره و گلپایگان مقایسه کرد، اما بسیاری از آنها تاکنون به شکل جدی موردمطالعه و حفاظت قرار نگرفتهاند.
او همچنین از تخریب تعدادی از این سنگنگارهها در جریان اجرای پروژههای راهسازی خبر میدهد و میگوید: همدانیها بهخاطر دارند که پیشتر برای احداث جاده در مسیر زادگاه یکی از نمایندگان مجلس تعدادی از سنگنگارههای تاریخی تخریب شدند.
آثاری که در دل شهر هم بیپناهاند
این فعال میراثفرهنگی در ادامه به وضعیت محوطههای باستانی داخل شهر همدان نیز اشاره میکند و میگوید: تپههایی مانند «تپه کاسیها» و «تپه پیسا» باوجود اهمیت باستانشناختی، حتی در محدوده شهری نیز از حداقل نشانههای حفاظتی و معرفی برخوردار نیستند.
به گفته زندی، تپه پیسا دارای ۲۹ لایه استقراری است و درحالیکه در بافت شهری قرار گرفته، حتی تابلویی که محدوده و هویت اثر را برای شهروندان مشخص کند، در محل دیده نمیشود و نشانههایی از تخریب و حفاری غیرمجاز نیز در این محوطهها وجود دارد.
او معتقد است بخشی از راه حفاظت از چنین آثاری، استفاده از ظرفیت مردم محلی، تشکلهای میراثفرهنگی و گروههای کوهنوردی است. به گفته او، کوهنوردان و افراد محلی که به طور مستمر از این مسیرها عبور میکنند، میتوانند بهعنوان دیدهبانان داوطلب آثار تاریخی عمل کنند.
روایت میراث فرهنگی از حفاری
معاون میراثفرهنگی اداره کل میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی استان همدان نیز در پاسخ به پیگیری درباره وضعیت «سنگ عقرب»، انجام حفاری در محل را تأیید میکند، اما درباره میزان آسیب به نقشبرجسته و استفاده از دینامیت، روایت متفاوتی دارد.
حیدری میگوید: مسئله حفاری اثر موردنظر توسط همکاران یگان حفاظت و کارشناسان باستانشناسی در دست بررسی است.
او درباره دشواری حفاظت از چنین آثاری توضیح میدهد: همینطور که در جریان هستید، اینگونه آثار که در ارتفاعات بسیار بالا هستند، امکان سرکشی مداوم وجود ندارد و منابع محلی اطلاعات مربوطه را در اختیار یگان حفاظت قرار میدهند. دراینخصوص آموزشهای لازم داده شده و با هیئتهای کوهنوردی هماهنگ هستیم.
حیدری درباره ادعای استفاده از مواد منفجره نیز میگوید: هنوز استفاده از دینامیت در حفاری موردنظر تأیید نشده است. نقشبرجسته هم سر جای خودش است و خوشبختانه آسیبی ندیده.
او در پاسخ به این پرسش که آیا اصل حفاری در محل تأیید شده است، میگوید: بله، حفاری صورتگرفته است.
معاون میراثفرهنگی همدان در ادامه، کمبود نیروی یگان حفاظت و امکانات را از محدودیتهای اصلی حفاظت از این آثار میداند و میگوید: بالاخره حفاران غیرمجاز همهجا هستند و میراثفرهنگی هم نهفقط در استان همدان، بلکه در سراسر کشور باتوجهبه کمبود نیروی یگان حفاظت و امکانات، نهایت تلاش خود را در حفظ و نگهداری همه آثار دارد.
حیدری درباره شیوه حفاظت از این آثار نیز تأکید میکند: برای اینگونه آثار فقط میتوان با برقراری ارتباط با جوامع محلی و هیئتهای کوهنوردی مراقبت و حفاظت حداکثری داشت که این امر در همدان بهخوبی انجام میشود.
حفاظت از «سنگ عقرب» نیازمند اقدام فوری است
بهنام نادری، فعال میراثفرهنگی همدان اما دشواری دسترسی به «سنگ عقرب» را توجیه مناسبی برای نبود نظارت نمیداند. او به جماران میگوید: اگر امکان استقرار نیروی حفاظت در ارتفاعات وجود ندارد، میتوان از راهکارهایی مانند نصب دوربین خورشیدی استفاده کرد؛ بهویژه اینکه در محل دسترسی به اینترنت وجود دارد و امکان پایش از راه دور نیز فراهم است. آموزش کوهنوردان و جوامع محلی و نصب یک تابلوی معرفی و هشدار در محل نیز از دیگر راهکارهایی است که به گفته او میتواند به حفاظت از این اثر کمک کند.
او ادامه میدهد: حالا که اصل حفاری در محدوده «سنگ عقرب» از سوی میراثفرهنگی تأیید شده، انتظار میرود نتیجه بررسیهای کارشناسی درباره این حفاری و وضعیت خود سنگنگاره بهصورت شفاف اعلام شود. مهمتر از آن، این اتفاق میتواند فرصتی برای تعیین یک شیوه مشخص حفاظت از «سنگ عقرب» و دیگر سنگنگارههای صخرهای همدان باشد؛ آثاری که اگر قرار است به دلیل موقعیت دشوارشان امکان سرکشی دائمی نداشته باشند، دستکم نباید بدون پایش، تابلو و سازوکار مشخص برای گزارش آسیب رها شوند.
«سنگ اشکانی» استوار ایستاده اما باید برای حفاظت از آن تدبیری اندیشید؛ پیش از آنکه حفاران غیرمجاز، در سودای گنج، نفس این اثر دوهزارساله را ببرند.
