محققان در مطالعهای تازه، به سراغ یکی از مسائل مهم سالهای اخیر در زندگی دانشآموزان رفتهاند و تلاش کردهاند کارآمدی یک روش مشاورهای کوتاه را برای کمک به مدیریت این وضعیت ارزیابی کنند.
به گزارش جماران، نوجوانی یکی از حساسترین دورههای زندگی انسان است؛ دورهای که فرد در آن با تغییرات سریع جسمی، ذهنی، عاطفی و اجتماعی روبهرو میشود و همزمان میکوشد هویت خود را شکل دهد، با همسالان رابطه برقرار کند و به استقلال بیشتری برسد. به همین دلیل، هر عاملی که تعادل روزمره نوجوان را بر هم بزند، میتواند بر جنبههای مختلف زندگی او اثر بگذارد. در سالهای اخیر، تلفن همراه به بخشی جدانشدنی از زندگی دانشآموزان تبدیل شده است. این وسیله از یک سو برای آموزش، ارتباط و سرگرمی کاربرد دارد، اما از سوی دیگر اگر استفاده از آن از حد بگذرد، ممکن است به وابستگی رفتاری منجر شود؛ یعنی حالتی که فرد کنترل کمتری بر میزان استفاده خود دارد و این موضوع بر خواب، تمرکز، خلقوخو و روابط او اثر منفی میگذارد.
ایسنا نوشت، اهمیت این موضوع پس از همهگیری کووید ۱۹ بیشتر هم شد. تعطیلی مدارس و آموزش از راه دور باعث شد دانشآموزان زمان بیشتری را با ابزارهای دیجیتال بگذرانند. هرچند این فناوریها در ادامه آموزش نقش مهمی داشتند، اما افزایش زمان استفاده از تلفن همراه و کاهش فعالیت بدنی، نگرانیهایی تازه ایجاد کرد. مطالعات نشان دادهاند که استفاده زیاد از تلفن همراه، بهویژه پیش از خواب، میتواند با کاهش کیفیت خواب، دیرتر خوابیدن، استرس بیشتر و حتی نشانههای اضطراب و افسردگی همراه باشد. از این رو، توجه به راههایی که بتواند به دانشآموزان در مدیریت استفاده از موبایل کمک کند، فقط یک موضوع آموزشی نیست، بلکه مسئلهای مرتبط با سلامت روان و سلامت عمومی آنان به شمار میآید.
در همین زمینه، میلاد حاجیپور، محقق مشاوره مدرسه از دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی دانشگاه محقق اردبیلی، به همراه دو همکار دانشگاهی خود، پژوهشی درباره اثر یک درمان کوتاهمدت راهحلمحور بر وابستگی به تلفن همراه، خواب و سلامت روان دانشآموزان انجام دادهاند. این پژوهش به زبان ساده به این پرسش پرداخته است که آیا میتوان با یک برنامه مشاورهای فشرده و هدفمند، به دانشآموزان کمک کرد تا استفاده خود از تلفن همراه را بهتر مدیریت کنند و در نتیجه وضعیت خواب و حال روانیشان نیز بهبود یابد.
روش انجام این پژوهش نیمهآزمایشی بود؛ یعنی پژوهشگران دو گروه از دانشآموزان را با هم مقایسه کردند تا ببینند مداخله مورد نظر چه اثری دارد. جامعه مورد بررسی شامل همه دانشآموزان پایه ششم ابتدایی شهرستان خمام بود. از میان آنها ۲۴ دانشآموز انتخاب شدند و سپس بهطور تصادفی در دو گروه ۱۲ نفره قرار گرفتند: گروه آزمایش و گروه کنترل. برای سنجش وضعیت دانشآموزان از سه ابزار استفاده شد: پرسشنامه اعتیاد به تلفن همراه، شاخص کیفیت خواب پیتزبورگ و مقیاس استرس، اضطراب و افسردگی. ابتدا از هر دو گروه پیشآزمون گرفته شد تا وضعیت اولیه مشخص شود. سپس برای گروه آزمایش، هشت جلسه ۹۰ دقیقهای درمان راهحلمحور کوتاهمدت بهصورت هفتگی و گروهی برگزار شد، در حالی که گروه کنترل آموزشی دریافت نکرد. در پایان نیز از هر دو گروه پسآزمون گرفته شد و دادهها با روش آماری مناسب تحلیل شد تا تفاوتها دقیقتر بررسی شوند.
درمان راهحلمحور کوتاهمدت، همانطور که از نامش پیداست، بهجای تمرکز طولانی بر مشکل و ریشههای آن، بر پیدا کردن راهحلهای عملی، تواناییهای فرد و تجربههای موفق گذشته او تکیه میکند. در این رویکرد، به دانشآموز کمک میشود هدفهای روشن و قابل دستیابی تعیین کند، تواناییهای خود را بهتر بشناسد و تغییرات کوچک اما مؤثر را در زندگی روزانهاش به کار ببندد. به بیان ساده، این روش میکوشد بهجای اینکه فرد فقط درباره مشکل حرف بزند، به او یاد بدهد چگونه از ظرفیتهای خود برای کنترل بهتر وضعیت استفاده کند.
نتایج پژوهش نشان دادند که به بیان ساده، دانشآموزانی که در جلسات درمان راهحلمحور کوتاهمدت شرکت کرده بودند، در مقایسه با دانشآموزان گروه کنترل وضعیت بهتری پیدا کردند. این یافته نشان میدهد که مداخله مورد بررسی توانسته است در کاهش استفاده اعتیادگونه از تلفن همراه و نیز در بهبود خواب و حال روانی دانشآموزان نقش داشته باشد.
این درمان احتمالاً از چند مسیر اثر میگذارد: کمک به افزایش خودکارآمدی، یعنی این احساس که فرد میتواند رفتار خود را مدیریت کند؛ کمک به برنامهریزی بهتر روزانه؛ کاهش استرس و اضطراب؛ و تقویت نگاه مسئولانهتر به استفاده از ابزارهای دیجیتال. همچنین این رویکرد از دانشآموز میخواهد تجربههای موفق خود را به یاد بیاورد و آنها را تکرار کند. در نتیجه، دانشآموز فقط از او خواسته نمیشود «کمتر از موبایل استفاده کند»، بلکه یاد میگیرد چگونه این کار را به شیوهای عملی و متناسب با زندگی خودش انجام دهد.
اهمیت این یافتهها که در «نشریه رویش روانشناسی» وابسته به انجمن روانشناسی بالینی کودک و نوجوان انعکاس یافتهاند، در آن است که مشکل استفاده افراطی از تلفن همراه فقط به زمان زیاد کار با یک وسیله محدود نمیشود. این مسئله میتواند روی خواب شبانه، تمرکز در طول روز، احساس آرامش، میزان استرس و حتی عملکرد تحصیلی اثر بگذارد. وقتی کیفیت خواب پایین بیاید، خستگی، بیحوصلگی و کاهش تمرکز هم بیشتر میشود و همین موضوع ممکن است چرخهای از مشکلات تازه ایجاد کند. از این نظر، مداخلهای که همزمان به کاهش وابستگی به تلفن همراه، بهبود خواب و ارتقای سلامت روان کمک کند، میتواند برای محیطهای آموزشی اهمیت زیادی داشته باشد.
پژوهشگران همچنین یادآور شدهاند که این روش به دلیل کوتاهمدت بودن، میتواند برای مدارس مناسب باشد، زیرا مدارس معمولاً زمان و امکانات محدودی برای اجرای برنامههای طولانیمدت دارند. آنها پیشنهاد نمودهاند که در پژوهشهای آینده، دوره پیگیری نیز در نظر گرفته شود تا مشخص شود این اثرها در بلندمدت چقدر پایدار میمانند و آیا در گروههای سنی و فرهنگی دیگر هم به همین شکل دیده میشوند یا نه.
