بازخوانی تاریخ سیاسی جمهوری اسلامی در کتاب «راهبرد کلان ایران: تاریخ سیاسی» نوشته دکتر ولی‌رضا نصر
در سیاست خارجی جمهوری اسلامی، کمتر مفهومی به اندازه «مقاومت» تفسیرهای متعارض برانگیخته است: امتداد ایدئولوژی انقلاب، پاسخی به تهدیدهای امنیتی یا چارچوبی برای سازمان‌دهی قدرت و بازدارندگی؟ پرسش دشوار، انتخاب میان این تعریف‌ها نیست؛ مسئله آن است که چگونه تجربه تاریخی، جهان‌بینی رهبران و منازعه بر سر منافع ملی، این مفهوم را به یکی از محورهای سیاست ایران تبدیل کرده‌اند.
کتاب «راهبرد کلان ایران: تاریخ سیاسی» نوشته دکتر ولی‌رضا نصر، با عنوان اصلی Iran’s Grand Strategy: A Political History، منتشرشده از سوی انتشارات دانشگاه پرینستون در سال ۲۰۲۵، این پرسش را دنبال می‌کند. دکتر نصر به‌جای توضیح سیاست خارجی ایران با شعارهای انقلابی یا تصمیم‌های منفرد، مسیر شکل‌گیری منطقی راهبردی را بازمی‌خواند که انقلاب، جنگ، استقلال‌خواهی، برداشت از تهدید آمریکا و رقابت‌های درونی حکومت در آن به هم پیوند خورده‌اند.
اهمیت این جابه‌جایی نگاه، بیرون‌آوردن مقاومت از قلمرو شعار و قراردادن آن در معرض مطالعه تاریخی است. اما بازسازی منطق یک راهبرد، اثبات کارآمدی آن نیست. می‌توان دریافت چرا رهبران جمهوری اسلامی انتخابی را ضروری دانسته‌اند و هم‌زمان درباره هزینه‌ها و پیامدهایش پرسید. فاصله میان فهمیدن و تأییدکردن، هم کلید خواندن کتاب است و هم نقطه آغاز نقد آن.
نویسنده و حدود ادعای کتاب
دکتر نصر، پژوهشگر ایرانی‌تبار علوم سیاسی، در تلاقی مطالعات ایران، اسلام سیاسی و روابط بین‌الملل قرار دارد. ریاست مدرسه مطالعات پیشرفته بین‌المللی دانشگاه جانز هاپکینز در سال‌های ۲۰۱۲ تا ۲۰۱۹ و مشاورت ریچارد هالبروک در امور افغانستان و پاکستان، تجربه دانشگاهی او را به محیط سیاست‌گذاری آمریکا پیوند داده است. این نزدیکی، در کنار استفاده از منابع فارسی و گفت‌وگو با تصمیم‌گیران ایرانی، برای شناخت زاویه دید کتاب اهمیت دارد.
مسیر پژوهشی او، از مطالعه اسلام‌گرایی و قدرت دولت تا «احیای شیعه»، تاریخ دموکراسی در ایران و آثار تحریم، زمینه اثر تازه را فراهم کرده است. کتاب حاضر حاصل تلاقی همین علایق است: فهم نهادهای قدرت، تاریخ سیاسی ایران و ابزارهای اعمال نفوذ. بااین‌حال، آشنایی با محافل تصمیم‌گیری را نباید معادل دسترسی کامل به سازوکار تصمیم‌سازی گرفت.
دکتر نصر تصریح می‌کند که تاریخ جامع جمهوری اسلامی نمی‌نویسد؛ موضوع او ریشه‌ها و تحول راهبرد کلان در حدود چهار دهه‌ونیم و اثر آن بر سیاست، جامعه و اقتصاد است. راهبرد کلان نیز الزاماً سندی واحد و مورد توافق همه مراکز قدرت نیست. می‌توان آن را از مناظرات نخبگان، تصمیم‌ها و الگوهای تکرارشونده رفتار حکومت بازسازی کرد. موضوع کتاب، بنابراین، طرحی ازپیش‌نوشته‌شده نیست؛ فرایند شکل‌گیری و بازتعریف اولویت‌هاست.
از حافظه تاریخی تا تجربه دولت‌ساز جنگ
تز محوری دکتر نصر این است که جمهوری اسلامی از دل انقلاب، جنگ و مواجهه با قدرت‌های خارجی، برداشتی از امنیت پدید آورد که استقلال سیاسی، خوداتکایی دفاعی، بازدارندگی نامتقارن و گسترش محیط امنیتی به بیرون از مرزها، اجزای به‌هم‌پیوسته آن شدند. در این روایت، ضدآمریکایی‌گری فقط میراث خطابه‌های انقلابی نماند؛ در ذهنیت بخشی از نخبگان، به ضرورتی برای امنیت و بازدارندگی تبدیل شد.
دکتر نصر ریشه‌های این ذهنیت را دورتر جست‌وجو می‌کند. مفهوم «تنهایی راهبردی» در فصل آغازین، موقعیت جغرافیایی، هویت تاریخی و تمایز مذهبی ایران را به احساس آسیب‌پذیری پیوند می‌دهد. رسمی‌شدن تشیع در دوره صفوی، در روایت او، افزون بر معنای اعتقادی، با تمایزگذاری سیاسی در برابر عثمانی ارتباط داشت. سپس تجربه مداخله خارجی در دوره‌های قاجار و پهلوی، ملی‌شدن نفت و کودتای ۱۳۳۲، این حافظه را تقویت کرد.
میان راهبرد محمدرضا شاه و جمهوری اسلامی نیز، از این منظر، هم پیوستگی هست و هم گسست: هر دو افزایش قدرت و جایگاه ایران را می‌خواستند، اما نسبت متفاوتی با غرب برقرار کردند. شاه نوسازی را با ائتلاف راهبردی با غرب پیوند می‌داد؛ جمهوری اسلامی، در صورت‌بندی غالب کتاب، استقلال را در مقاومت برابر سلطه خارجی می‌جست.
این امتداد تاریخی، جذاب اما نیازمند احتیاط است. حافظه مداخله می‌تواند حساسیت نخبگان را توضیح دهد، نه اینکه انتخاب‌های متفاوت را ناگزیر سازد. دولت‌های مختلف از گذشته‌ای مشترک، پاسخ‌هایی یکسان استخراج نکرده‌اند. برای پیوندزدن صفویه به جمهوری اسلامی، باید واسطه‌های نهادی و فکری را نشان داد؛ وگرنه «تنهایی راهبردی» ممکن است به ویژگی ثابتی بدل شود که نقش تصمیم سیاسی را می‌پوشاند.
در روایت انقلاب، استقلال جایگاهی بنیادین دارد. دکتر نصر با اشاره به دیدار آیت‌الله خمینی و کریم سنجابی در پاریس، افزودن استقلال به اصول پیشنهادی اسلام و دموکراسی را نشانه این جایگاه می‌گیرد. استقلال‌خواهی، البته، منحصر به اسلام‌گرایان نبود؛ خواستی مشترک میان بخش‌هایی از مخالفان سلطنت بود که تغییر حکومت را با پایان‌دادن به مداخله خارجی پیوند می‌دادند.
این جابه‌جایی در تعریف استقلال، پرسشی را نیز باز می‌گذارد: آیا اختیار ملی در عمل به افزایش امکان تعیین سرنوشت جامعه انجامید، یا بیشتر در برداشت نهادهای حاکم از امنیت و بقا صورت‌بندی شد؟ اهمیت پرسش در جداکردن اصل استقلال‌خواهی از شیوه تحقق آن است. خواستی که میان نیروهای متنوع انقلابی مشترک بود، لزوماً درباره ساختار قدرت، حدود مشارکت یا رابطه با جهان، پاسخی مشترک به دست نمی‌داد.
پس از پیروزی انقلاب، ائتلاف مخالفان سلطنت بر سر تعریف نظم تازه از هم گسست. بحران گروگان‌گیری، قطع روابط با آمریکا، تحریم‌ها و منازعات داخلی، حفظ انقلاب را به مسئله‌ای امنیتی تبدیل کردند. دکتر نصر نشان می‌دهد که تثبیت نظم داخلی و دفاع از استقلال چگونه درهم تنیدند؛ اما تمایز میان تهدید واقعی خارجی و استفاده سیاسی از مفهوم تهدید، همچنان برای ارزیابی این فرایند ضروری است.
جنگ ایران و عراق، نقطه تعیین‌کننده استدلال کتاب است. حمله عراق برای حکومتی تازه‌تأسیس، هم تهدید تمامیت ارضی بود و هم آزمون بقا. انزوای ایران، حمایت خارجی از عراق و دشواری تأمین تجهیزات، این برداشت را تقویت کردند که امنیت را نمی‌توان به تضمین‌های بین‌المللی سپرد. خوداتکایی و ظرفیت نامتقارن، در چنین بستری معنایی فراتر از شعار یافتند.
جنگ همچنین جمهوری اسلامی را ساخت: سپاه پاسداران از نهادی انقلابی به سازمانی با تجربه عملیاتی و ظرفیت نهادی گسترده تبدیل شد؛ بسیج اجتماعی و اقتصادی گسترش یافت و دفاع از سرزمین با مشروعیت سیاسی پیوند خورد. در خوانش دکتر نصر، جنگ فقط ایدئولوژی را تقویت نکرد؛ الزامات اداره کشور و دفاع ملی نیز بر اولویت‌های انقلابی اثر گذاشتند. اشاره او به تأمین محرمانه قطعات نظامی از اسرائیل، نمونه تقدم ضرورت جنگ بر مرزبندی رسمی است.
بااین‌همه، دولت‌سازبودن جنگ به معنای اجتناب‌ناپذیربودن مسیر بعدی نیست. تجربه جنگ ظرفیت‌ها و محدودیت‌هایی ایجاد کرد؛ تبدیل آنها به سیاست‌های پایدار، همچنان حاصل انتخاب، رقابت نهادی و تغییر محیط بین‌المللی بود.
پس از جنگ؛ توسعه یا مقاومت؟
با پایان جنگ و انتقال رهبری، اختلاف بر سر تعریف امنیت آشکارتر شد. دکتر نصر، آیت‌الله هاشمی رفسنجانی و آیت‌الله خامنه‌ای را نمایندگان دو گرایش معرفی می‌کند: نخست، بازسازی اقتصاد، جذب سرمایه و گسترش مناسبات خارجی را شرط قدرت ملی می‌دانست؛ دوم، نسبت به پیامدهای سیاسی و فرهنگی گشایش به غرب بدبین بود و استقلال را بیشتر در خوداتکایی و حفظ فاصله می‌دید.
تجربه جنگ و برداشت از فروپاشی شوروی، در تحلیل دکتر نصر، بدبینی رهبر جمهوری اسلامی به فرسایش ایدئولوژیک را تقویت کردند. در مقابل، توجه آیت الله هاشمی رفسنجانی به امیرکبیر، نشانه تلاشی برای پیوند توسعه، اصلاحات و استقلال بود. منازعه حل نشد؛ به خطی پایدار در سیاست داخلی و خارجی تبدیل شد.
این دوگانه را نباید مطلق کرد. توسعه می‌تواند پشتوانه دفاع باشد و بازدارندگی، فضای امن توسعه را فراهم کند. اختلاف بر سر اولویت‌ها، هزینه‌ها و ارزیابی تهدید بود؛ نه الزاماً انتخاب میان اقتصادی بی‌دفاع و دفاعی بی‌نیاز از اقتصاد.
تحولات پس از یازدهم سپتامبر، این کشاکش را وارد مرحله‌ای تازه کرد. همکاری ایران و آمریکا در افغانستان، در روایت کتاب، نشان می‌دهد که خصومت همواره مانع هم‌پوشانی منافع نبود. ایران با طالبان تقابل داشت و از ائتلاف شمال حمایت می‌کرد. دکتر نصر با استناد به خاطرات رایان کراکر، از همکاری اطلاعاتی و دیدار با نماینده نیروی قدس در ژنو سخن می‌گوید.
اما حمله آمریکا به عراق در سال ۲۰۰۳ و حضور نظامی آن در دو سوی ایران، ادراک تهدید را تغییر داد. در خوانش دکتر نصر، تهران برای افزایش هزینه حمله احتمالی، محیط بازدارندگی را از مرزهایش فراتر برد. دفاع پیش‌رو، حمایت از متحدان منطقه‌ای و توان نامتقارن، اجزای همین پاسخ شدند. سردار قاسم سلیمانی و نیروی قدس در تبدیل عراق پس از صدام به عرصه نفوذ و عمق راهبردی، نقشی محوری یافتند.
پس از بهار عربی، روابط منطقه‌ای ایران به شبکه‌ای منسجم‌تر تبدیل شد. سوریه، به‌ویژه به‌سبب پیوند با لبنان و حزب‌الله، حلقه‌ای اساسی بود. تهران بقای حکومت بشار اسد را بخشی از امنیت منطقه‌ای خود می‌دید؛ سقوط دمشق می‌توانست زنجیره ارتباط با متحدان را تضعیف کند. همکاری عملیاتی با روسیه در سوریه نیز این شبکه را تقویت کرد، هرچند با حافظه تاریخی ایرانیان از روسیه و اصل «نه شرقی، نه غربی» اصطکاک داشت.
بهای عمق راهبردی
دستاورد منطقه‌ای، در روایت دکتر نصر، بی‌هزینه نبود. دکتر نصر مدعی است که حمایت از بشار اسد به اعتبار ایران در افکار عمومی عرب آسیب زد؛ تصویری که با حمایت از فلسطینیان و مقاومت برابر اسرائیل ساخته شده بود، با تناقض روبه‌رو شد. گسترش نفوذ نیز نگرانی عربستان، امارات و اسرائیل را افزایش داد و زمینه همگرایی امنیتی آنان را تقویت کرد. راهبرد مقابله با مهار، می‌توانست خود به گسترش ائتلاف‌های مهارکننده بینجامد.
تناقض دیگر، نداشتن نقطه پایان روشن بود: حفاظت از هر موقعیت، تعهد و منابع تازه می‌طلبید؛ هر حلقه عمق راهبردی، ممکن بود به حلقه دیگری نیاز پیدا کند. هم‌زمان، نهادهای مجری راهبرد به بازیگرانی مؤثر در تعیین آن تبدیل شدند. سپاه، در صورت‌بندی دکتر نصر، از محافظ نظام فراتر رفت و در سیاست، اقتصاد و سیاست خارجی جایگاهی فراگیر یافت.
از همین منظر، دفاع پیش‌رو هم پاسخی به آسیب‌پذیری بود و هم منشأ آسیب‌پذیری‌های تازه. انتقال مواجهه به بیرون از مرزها می‌توانست هزینه حمله به ایران را بالا ببرد؛ اما دامنه تعهدات را نیز گسترش می‌داد و بازیگران بیشتری را از نفوذ تهران نگران می‌کرد. این همان تنشی است که عنوان «هزینه موفقیت» در کتاب برجسته می‌سازد: دستاوردی که حفاظت از آن، منابع و مداخله مستمر می‌طلبد. معیار ارزیابی، بنابراین، صرف گستردگی نفوذ نیست؛ باید نسبت این نفوذ با امنیت پایدار و ظرفیت داخلی کشور سنجیده شود.
پرونده هسته‌ای نیز در همین کشاکش قرار می‌گیرد. دکتر نصر ریشه آن را در دوره پهلوی یادآوری می‌کند، اما اهمیتش برای مناسبات ایران و غرب را در محیط امنیتی پس از انقلاب توضیح می‌دهد. برجام، برای دولت حسن روحانی و دستگاه دیپلماسی دکتر محمدجواد ظریف، امکان کاهش فشار اقتصادی و گشایش خارجی بود؛ درحالی‌که رهبر و نهادهای امنیتی، ظرفیت منطقه‌ای را بخشی از امنیت می‌دانستند که نباید بهای توافق شود.
دیپلماسی و دفاع پیش‌رو به موازات هم حرکت کردند، بی‌آنکه به سازگاری پایدار برسند. خروج دولت دونالد ترامپ از برجام در سال ۲۰۱۸ و بازگشت فشار حداکثری، به روایت دکتر نصر، بدبینی به اتکای راهبردی بر توافق خارجی را تقویت کرد. بااین‌حال، تحلیل امنیتی برنامه هسته‌ای نباید تفاوت میان ظرفیت فنی، بازدارندگی و تصمیم سیاسی برای ساخت سلاح را محو کند.
سرانجام، آزمون راهبرد به جامعه می‌رسد. دکتر نصر بر اساس ارقام نقل‌شده در کتاب می‌نویسد که اقتصاد ایران در سال‌های ۲۰۱۸ تا ۲۰۲۲ حدود ۷٫۳ درصد کوچک‌تر شد، درآمد سرانه ۱۴ درصد کاهش یافت و فقر ۱۱ درصد افزایش پیدا کرد. افزایش هزینه خوراک و درمان و کاهش مخارج آموزش و سرگرمی، در استدلال او نشانه شکاف میان اهداف راهبردی حکومت و انتظارات شهروندان است.
این ارقام را نباید توضیحی تک‌علتی برای مشکلات اقتصادی گرفت. اهمیت آنها در طرح پرسشی راهبردی است: سیاستی متکی بر بسیج جامعه، چگونه می‌تواند فرسایش رفاه و سرمایه اجتماعی را نادیده بگیرد؟ مقاومت ممکن است قدرت چانه‌زنی ایجاد کند، اما پایداری آن به توان و همراهی جامعه نیز وابسته است.
کتاب زیر ذره‌بین نقد
دستاورد دکتر نصر، پیوندزدن تاریخ سیاسی با سیاست خارجی است. تصمیم‌هایی که از بیرون متناقض یا صرفاً ایدئولوژیک می‌نمایند، در ذهنیت نخبگان واجد منطقی امنیتی می‌شوند. بااین‌حال، وجود منطق را نباید با انسجام کامل یکی دانست. همکاری در افغانستان، مداخله در سوریه و سیاست هسته‌ای در موقعیت‌هایی متفاوت شکل گرفتند؛ قرارگرفتن همه آنها زیر عنوان راهبرد کلان، خطر ساختن پیوستگی پسینی را دارد.
جیمز دنزلو در «اینترنشنال افرز» نیز، ضمن توجه به بلندپروازی پروژه دکتر نصر، بر یکدست‌نبودن آن در عمل تأکید می‌کند. مسئله، انکار الگوهای پایدار نیست؛ باید سهم بداهه‌پردازی، مصالحه و رقابت نهادها نیز دیده شود. راهبرد می‌تواند از خلال تصمیم‌های پراکنده پدید آید، اما هر تصمیم را نمی‌توان صرفاً شاهد تأیید آن گرفت.
پرسش دوم، جایگاه ایدئولوژی است. دکتر نصر تبیین صرفاً اعتقادی را به‌درستی به چالش می‌کشد؛ اما ایدئولوژی فقط پوششی برای منفعت نیست. می‌تواند دوست و دشمن را تعریف کند، ادراک تهدید بسازد و هزینه‌ها را مشروع جلوه دهد. بنابراین، امنیت و ایدئولوژی دو نیروی کاملاً جدا نیستند که با افزایش یکی، دیگری کنار برود.
سوم، باید امنیت کشور، بقای نظام و منافع نهادها را تفکیک کرد. این سطوح هم‌پوشانی دارند، اما یکسان نیستند. افزایش ظرفیت یک نهاد نظامی ممکن است به دفاع کمک کند و هم‌زمان برای رقابت اقتصادی، پاسخ‌گویی و توزیع قدرت مسئله بسازد. توضیح منطق امنیتی، جای سنجش این پیامدها را نمی‌گیرد.
چهارم، متحدان منطقه‌ای صرفاً ابزار تهران نیستند. هرکدام تاریخ، پایگاه اجتماعی و محاسبات خود را دارند. هم‌پوشانی راهبردی، تابعیت کامل نمی‌آورد؛ همان‌طور که پیوند نظامی، مشروعیت اجتماعی یا دوام شبکه را تضمین نمی‌کند. پیامدهای حضور این بازیگران برای حاکمیت دولت‌های میزبان و منازعات داخلی نیز باید در ارزیابی عمق راهبردی دیده شود.
محدودیت دیگر، غلبه صدای نخبگان است. استفاده از منابع فارسی و انگلیسی، خاطرات، تاریخ شفاهی و مصاحبه، مزیت کتاب است؛ اما خاطرات می‌توانند توجیه پسینی یا بازتاب رقابت جناحی باشند. بازسازی ذهنیت تصمیم‌گیران، شناخت کامل تصمیم‌گیری نیست. نقد یووال برامی شووال نیز کم‌رنگ‌شدن ابعاد اجتماعی و اقتصادی و نقش رقابت‌های اداری را یادآور می‌شود.
برای کامل‌ترشدن این تصویر، جامعه نباید فقط در پایان روایت و در مقام پرداخت‌کننده هزینه‌ها ظاهر شود. نسل‌های جدید، بخش خصوصی و گروه‌های اجتماعی، انتظارات و برداشت‌های متفاوتی از استقلال و امنیت دارند. اگر موضوع، تأثیر راهبرد بر جامعه نیز هست، شنیدن این صداها برای فهم دوام آن ضرورت دارد. همین ملاحظه درباره جوامع میزبان متحدان ایران صادق است: محاسبه امنیتی تهران، به‌تنهایی تجربه سیاسی و اجتماعی آنان را توضیح نمی‌دهد.
بازتاب‌های بین‌المللی کتاب همین اختلاف را منعکس می‌کنند. «اکونومیست» بر تبدیل ایدئولوژی به دکترین قدرت منطقه‌ای تأکید دارد؛ «لاندن ریویو آو بوکس» عبور از کلیشه‌ها و توضیح منطق گاه معیوب راهبرد را برجسته می‌کند. بررسی «سروایول» پژوهش اثر را می‌ستاید، اما تقدم نگرانی ملی بر ایدئولوژی را محل اختلاف می‌داند. پاتریک کلاوسون نیز معتقد است نقش آمریکا در توضیح تنش‌ها بیش از اندازه برجسته شده است.
ازاین‌رو، قوت توضیحی کتاب را باید در کنار مرزهایش دید. عبور از کلیشه «رفتار غیرعقلانی» سودمند است، اما یافتن محاسبه در پس تصمیم‌ها، اثبات بهینه‌بودن آنها نیست. انتخابی می‌تواند برای تصمیم‌گیر قابل توضیح باشد و در مقایسه با بدیل‌ها، هزینه بیشتری بر کشور تحمیل کند. سنجش همین فاصله، وظیفه نقد است؛ نه نفی ضرورت دفاع و نه پذیرفتن هر سیاستی به نام امنیت. در اینجا، توضیح تاریخی آغاز داوری است، نه پایانش.
استقلال در آزمون آینده
ارزش کتاب، نه ارائه آخرین پاسخ، بلکه تغییر صورت پرسش است: مقاومت چگونه از تجربه تهدید به الگویی برای سازمان‌دهی قدرت تبدیل شد و این الگو چه هزینه‌هایی ساخت؟ دکتر نصر پیوند جنگ، نهادهای امنیتی و سیاست منطقه‌ای را روشن می‌کند؛ اما داوری درباره کارآمدی، مستلزم دیدن جامعه، اقتصاد و فرصت‌های ازدست‌رفته نیز هست.
امنیتی که با فرسایش توان اقتصادی و سرمایه اجتماعی همراه شود، ممکن است بنیان خود را تضعیف کند؛ توسعه بی‌اعتنا به آسیب‌پذیری دفاعی نیز پایدار نیست. پرسش نهایی، انتخاب ساده میان مقاومت و توسعه نیست؛ امکان بازتنظیم نسبت آنهاست. تاریخ توضیح می‌دهد جمهوری اسلامی چگونه به این راهبرد رسید؛ تضمین نمی‌کند که همان راهبرد، در شرایط متحول، استقلال، امنیت و مطالبات جامعه را با یکدیگر سازگار کند.