فلسفه و ماهیت دفاع مقدس از منظر امام خمینی(س)

^{در اندیشه امام خمینی(س) جنگ تنها به‌مثابه دفاع از اسلام، انقلاب و میهن مجوز دارد و هرگونه تهاجم و غارت محکوم است .ایشان بر آمادگی دفاعی همه‌جانبه و مشارکت گسترده مردم به‌عنوان شالوده راهبرد دفاعی تأکید می‌کردند. برای مشروعیت‌بخشی به دفاع، سه محور اساسی ارائه شد: تبیین دینی و عقیدتیِ فلسفه جنگ، نگاه امت‌محور و جهان‌شمول علیه سلطه‌گران، و تأکید ملی-سرزمینی بر حفظ خاک و نظام .امام پایداری در برابر دشمن، روشن‌سازی دلایل جنگ برای نیروها و مردم و اخلاقی‌سازی انگیزه‌ها با محور رضای الهی را ضروری می‌دانست. خلاصه اینکه دفاع مقدس نزد ایشان وسیله‌ای برای حفظ حق، احیای ارزش‌های اسلامی و دفع ستم بود و نه فرصتی برای توسعه‌طلبی یا تسلط بر دیگران.}

^{در اندیشه امام خمینی(س)، دفاع و جنگ هیچ‌گاه در قالب تهاجم و تحت سلطه قرار دادن دیگر سرزمین‌ها و مردمان و قتل نفوس و غارت اموال و منابع آنها مطرح نبوده است، به اعتقاد ایشان امور نظامی‌ و جنگ و جهاد فقط باید به صورت دفاعی و در جهت دفاع از خود و کشور خود صورت بگیرد و تا جایی که امکان دارد باید از جنگ و خونریزی پرهیز شود. حضرت امام(س) ‌برای حفظ اسلام و انقلاب اسلامی بر آمادگی دفاعی همه‌جانبه در همه زمان‌ها به‌عنوان راهبردی دفاعی تأکید دارند.}

^{‌‎ ‎مشروعیت‌بخشی به جنگ و دفاع از خاک کشور به‌عنوان یکی از ابعاد سیاست دفاعی می­باشد که نقشی کلیدی در جنگ ایفا می‌کند. انسان برای انجام هر کنش فردی و اجتماعی حتماً به انگیزه و هدف مشخص نیاز دارد؛ به‌ویژه در جنگ‌ها که جان ارزشمندترین دارایی بشر در معرض خطر است. اگر رهبران سیاسی و فرماندهان نتوانند فلسفه و دلایل جنگ و ادامه آن را برای نیروها و مردم روشن کنند، بدون تردید انگیزه برای جنگیدن کمرنگ و توان رزمی کشور تضعیف می‌شود. از این رو توضیح دلایل وقوع، دلایل استمرار یا پایان جنگ برای نیروهای نظامی و ملت بسیار مهم است؛ مخصوصاً در جنگ تحمیلی ایران و عراق که مدیریت دفاعی حضرت امام بر پایه دفاع همه‌جانبه و مشارکت گسترده مردم استوار بود. امام خمینی(س) سه راهبرد اصلی برای مشروعیت‌بخشی به جنگ و دفاع مقدس پیشنهاد کردند:}

^{1)تبیین فلسفه جنگ و دفاع از منظر دینی و عقیدتی؛ با محوریت رضای الهی در منظومه فکری ایشان}

^{امام خمینی(س) در این رابطه می‌­فرمایند: «جنگ ما جنگ حق و باطل بود و تمام شدنی نیست، جنگ ما جنگ فقر و غنا بود، جنگ ما جنگ ایمان و رذالت بود و این جنگ از آدم تا ختم زندگی وجود دارد.»(صحیفه امام، ج 21، ص 284) «شما هیچ وقت از هیچ چیز هراس نداشته باشید. شما برای حفظ اسلام دارید جنگ می­کنید و او برای نابودی اسلام. الآن اسلام به تمامه در مقابل کفر واقع شده است و شما باید از اسلام پایداری کنید و حمایت کنید و دفاع کنید. دفاع یک امر واجبی است بر همه کس. بر هر کس که هر مقدار قدرت دارد، باید دفاع بکند از اسلام. الآن اینها هجوم کردند بر اسلام و باید دفاع بکنیم(همان، ج 13، ص 251). «ما نه ظلم خواهیم کرد و نه مظلوم خواهیم واقع شد ما مکرارا گفته­ایم که ما به حسب دستور اسلام، نه ظالم هستیم و نه مظلوم. نه می­توانیم زیر بار ظلم برویم، و نه خود ظلم می‌کنیم. نه یک وجب از خاک دیگران را طمع به آن داریم، اگر قدرت هم داشته باشیم، دستور این نیست و برنامه اسلام این نیست که تجاوز کنیم. لیکن یک وجب از مملکت خودمان هم نخواهیم به دیگران داد. صدام را به جای خود نشاندیم، و بعد هم بیشتر می­نشانیم(همان، ج 14، ص 85). «مردم جنگ نمى‌خواهند! اما دفاع دارند. این «جنگ جنگ تا پیروزى» که مردم مى‌گویند. این جنگ دفاعى است. و الّا ابتدائاً که اگر این مسائل نبود، ایران به هیچ جا نظر نداشت، الآن هم ندارد.»(همان، ج 19، ص 287) ایشان در بیانات خود از سه مفهوم «جنگ اسلام و کفر/ حق و باطل»، «احیای ارزش‌های اسلامی» و «جهاد دفاعی» بهره می‌گیرد. این راهبرد از مهمترین محورهای فلسفه جنگ در اندیشه امام(س) می­‌باشد.}

^{2) تبیین فلسفه جنگ از منظر امت‌محوری و جهان‌شمولی}

^{این رویکرد دیدگاهی واقع‌گرایانه‌تر نسبت به جنگ ارائه می‌دهد و بر مقابله با سلطه و تأمین منافع جهان اسلام تأکید می‌کند. ایشان در این مورد می‌­فرمایند: «مسأله، مسأله تشیّع نیست، مسأله اسلام است، مسأله مذهب نیست. همه مذاهب الآن در معرض خطرند. الآن که قدرت‌هاى بزرگ احساس این معنا کردند که اسلام یک همچو قدرتى دارد که مى‌تواند یک جمعیت چهل و چند میلیونى را در مقابل همه وادار کند و بایستد و بگوید نه این و نه او، حالایى که فهمیدند این قدرت، قدرت اسلام است نه قدرت ملت، قدرت اسلام است که دنیا را دارد به خیال آنها به خطر مى‌اندازد، حالا آنها براى اصل اسلام دارند نقشه مى‌کشند، ما حالا بنشینیم بگوییم که ما اهل ولایت هستیم. اگر شما اهل ولایتید، چرا الآن کشور ولایت در معرض خطر است و نشستید؟ این البته یک عدد معدودیند، قابل ذکر نیستند اینها. چرا ما غفلت داریم از این معانى‌؟ ما اظهار مى‌کنیم ما شیعۀ امیرالمؤمنینیم. ما برویم ببینیم امیرالمؤمنین(ع) در مصالح اسلامى چه کردند، براى مصالح اسلام چه کردند. آن وقتى که زمان رسول‌اللّه(ص) بود بسیارى از اشخاص آن وقت بودند که جنگ مى‌خواست بشود نمى‌رفتند.» (همان، ج 20، ص 23-24)}

^{«خدای تبارک و تعالی، چون نظرش به اول و آخر است تا آخر نظر دارد می­گوید که «جنگ تا رفع فتنه» غایت، رفع فتنه است؛ یعنی اگر ما پیروز هم بشویم یک کمی فتنه را کم کردیم، اگر ما به جای دیگر هم پیروز بشویم، باز همه دنیای عصر خودمان را پیروز درست کردیم. و قرآن این را نمی­گوید، قرآن می­گوید «جنگ تا رفع فتنه» باید رفع فتنه از عالم بشود. بنابراین غلط فهمی است از قرآن که کسی خیال کند که قرآن نگفته است «جنگ جنگ تا پیروزی». قرآن گفته است، بالاتر از این را گفته، اسلام هم گفته است و بالاتر از این را گفته است. و رحمت است این، نه این است که نقمتی بر مردم است، یک رحمتی است بر تمام بشر، که خدای تبارک و تعالی مردم را دعوت به مقاتله کرده است، نه این که خدای تبارک و تعالی می­خواهد زحمتی برای مردم ایجاد کند؛ می­خواهد رحمت درست کند، توسعه رحمت می­خواهد عنایت کند.» (همان، ج 19، ص 115-116)}

^{3) تبیین فلسفه و ماهیت جنگ با نگاه ملی و سرزمینی}

^{بر اساس این راهبرد دفاع از خاک و ملت ایران، شکست دشمن و تثبیت نظام جمهوری اسلامی ایران از اصول اصلی دفاع مقدس است و همگی جنبه ملی و سرزمینی دارند.}

^{«اکنون بر ملت شریف و مبارز ایران است که در مقابل تمام توطئه­ها و شرارت ها بایستند و همان­طور که با قیام و انقلاب خود دست قدرت‌های بزرگ و تفاله­های آنان را از ایران قطع کردند، برای ادامه انقلاب اسلامی خود و برای اقامه عدل الهی از هیچ قدرتی و شرارتی هراس به خود راه ندهند، و بر قوای مسلح اسلامی، از ارتش، سپاه، بسیج و سایر قوای نظامی و انتظامی تا نیروهای مردمی در جبهه و پشت جبهه است که چون سیلی خروشان مزدوران جبهه را از کشور اسلامی­شان برانند و ایران عزیز را از این خس و خاشاک‌ها پاک نمایند، و بدانند که نیروی ایمان پیروز است.» (صحیفه امام ،ج15، ص 240-241)}

^{«بر همه ما واجب است که دفاع کنیم از کشور خودمان؛ و دفاع این است که ما دشمن را تا آنجا برسانیم و برانیم که نتواند با موشک‌های خودش شهرهای ما را بکوبد. بنابراین ما چون مدافع هستیم بر همه ما یک امر واجب است، منتها هر کس دفاعی را به نحوی باید بکند. ما ایستاده‌ایم در مقابل دفاع از کشور خودمان و دفاع از اسلام عزیز در مقابل هر مهاجم. مهاجم می­خواهد ابر قدرت باشد، می­خواهد قدرت کم، فرقی در نظر ما نیست. ما واجب است برایمان دفاع کنیم از نوامیس اسلام و نوامیس خودمان و دفاع کنیم از کشور اسلامی خودمان و مادامی که در حال دفاع هستیم، با هر قدرتی که بخواهد هجمه بکند بر ما، مقابله می­کنیم و هیچ هراسی نداریم؛ غایت امر این است که ما در راه شهید می­شویم و این غایت آمال جوان‌های ماست. و من امیدوارم که این قدرت محفوظ بماند و شما با همین قوه و قدرت پیش یروید. و چون در حال دفاع هستیم، مادامی که جبهه ها احتیاج دارند به اینکه کمک بشود برایشان، بر همه واجب است که در جبهه بروند و دفاع کنند.» (همان، ج 17،ص 400-402)}

^{امام همچنین در مورد دفع دشمن می‌فرمایند: «ما هیچ وقت سر دعوا با کسی نداشتیم. ما برای حفظ اسلام دفاع باید بکنیم، برای حفظ مملکت اسلامی دفاع باید بکنیم. او حمله کرده است و آمده است و شهرهای ما را گرفته است و خرابکاری دارد می­کند. بر همه ما واجب است که این شر را از سر مسلمان‌ها دفع کنیم. ما وارد کشور آنها نشدیم که ما مجرم باشیم، آنها مجرمند که وارد شدند.» (همان،ج 15، ص 117-118)}

^{حاصل کلام این که به اعتقاد امام خمینی(س) دفاع و جنگ در هیچ حالتی نباید به تهاجم به دیگران، قتل و غارت منجر شود؛ جنگ صرفاً دفاعی است و هدف، حفظ اسلام و انقلاب است نه زورگویی یا گسترش سلطه.}

^{مشروعیت‌بخشی به جنگ از منظر ایشان سه محور کلیدی دارد:}

• ^{اول توضیح فلسفه دفاع و جهاد از منظر دینی؛}
• ^{دوم تبیین سیاست دفاعی و اهداف جنگ؛}
• ^{سوم تبیین جایگاه جنگ در قالب امت‌محوری و جهان‌شمولی و مبارزه با سلطه‌گران در کنار دفاعِ همه‌جانبه، تأکید بر اشتراک‌گذاری نیازها و حمایت مردمی وجهی محوری است.}

^{مدیریت دفاعی مبتنی بر حضور و مشارکت گسترده ملت، به‌طور ویژه جنگ تحمیلی ایران و عراق از منظر امام، مقدمه‌ای برای احیای ارزش‌های اسلامی، تقویت عدالت و رفع فتنه است و هدف نهایی، جلوگیری از پایداری ظلم و دفاع از حق است و هرگونه اقدام نظامی باید به دلیل دفاع از اسلام و کشور مشروعیت یابد، با انگیزه‌های الهی و اخلاقی توجیه شود و همراه با آگاهی و همراهی جامعه باشد}