دولت چهاردهم در حالی وارد سومین سال فعالیت خود میشود که کارنامه دو سال نخست آن، در سایه مجموعهای از تحولات کمسابقه سیاسی، اقتصادی و امنیتی شکل گرفته است؛ دولتی که در ابتدای فعالیت خود با انباشت مسائل و چالشهای داخلی مواجه بود و در ادامه، با تشدید فشارهای خارجی و تحولات پرشتاب منطقهای، با شرایطی مواجه شد که بسیاری از وعدهها و برنامههای اولیه آن را تحت تأثیر قرار داد. در چنین شرایطی، ارزیابی عملکرد دولت پزشکیان تنها با سنجش شاخصهای معمول اقتصادی یا میزان تحقق وعدههای انتخاباتی ممکن نیست.
از سوی دیگر، رویکرد دولت چهاردهم برای کاهش اختلافات سیاسی و ایجاد هماهنگی میان نهادهای مختلف در سایه سیاست وفاق، اگرچه توانسته تا حدی از تشدید منازعات درون ساختار قدرت جلوگیری کند، اما همزمان پرسشهایی درباره میزان اثرگذاری این رویکرد بر هویت و عملکرد دولت ایجاد کرده است.
برای بررسی عملکرد دو ساله دولت چهاردهم، گفتوگویی داشتهایم با محمود صادقی، نماینده ادوار مجلس و فعال سیاسی اصلاحطلب که مشروح آن را در ادامه میخوانید.
اکنون دولت چهاردهم به دو سالگی خود رسیده است و میدانیم این دولت در شرایطی کار خود را آغاز کرد که از همان لحظه تحلیف، بحرانها آغاز شد و رفتهرفته شدت گرفت و ما نهایتا به یک جنگ ۴۰ روزه رسیدیم که همچنان عواقب آن ادامه دارد. قبل از اینکه به ارزیابی عملکرد این دولت بپردازیم، میخواستیم از شما بپرسیم به نظرتان چرا این حجم از بحرانهای داخلی و خارجی، در دولت چهاردهم تلاقی پیدا کرده است؟
ریشه بحرانهای دو سال اخیر کشور، به حدود یک دهه پیش از آغاز دولت پزشکیان برمیگردد. ما در مجلس دهم نیز حدود ۲۰ ابرچالش کشور را در حوزههای اقتصادی، بازنشستگی، محیطزیست و... شناسایی کردیم. بنابراین، نمیتوان گفت وضعیت فعلی کشور محصول عملکرد دولت چهاردهم است، کما اینکه نقطه آغاز فعلی وضعیت منطقه و رویارویی مستقیم ما با اسرائیل، به اواخر دولت قبل برمیگردد. نهایتا هم سقوط هلیکوپتر مرحوم رئیسی را داشتیم که چرایی آن همچنان مبهم است. اینها همه حاکی از آغاز شدتگرفتن بحرانهای کشور در دوره پیش از شروع دولت چهاردهم است.
زمانی که آقای پزشکیان در حال انتخاب اعضای کابینه بود، من را به عنوان یکی از نامزدهای وزارت دادگستری دعوت به مصاحبه کردند. یکی از دیگر افراد دعوتشده، آقای امینحسین رحیمی، وزیر دادگستری دولت شهید رئیسی بود که در دولت چهاردهم نیز به عنوان وزیر دادگستری انتخاب شد. در آن جا صحبتی بین من و آقای رحیمی شکل گرفت و ایشان وضعیت مدیریتی در دولت سیزدهم را چنان فاجعهبار میدانست که میگفت من به عنوان عضوی از آن دولت، تصور میکردم کشور هر لحظه در آستانه فروپاشی است. یعنی تا پیش از آغاز به کار دولت آقای پزشکیان، مدیریت کشور در نهایت نابهسامانی قرار داشت. ضمن اینکه در دولت قبل، برای نخستین بار، در یک پرونده بزرگ اخلال در نظام اقتصادی، دو وزیر رسما توسط قوه قضائیه محکوم شدند.
دکتر پزشکیان سعی کرد با شعار وفاق، از افزایش تنشها در ساختار مدیریتی جلوگیری کند که تا حد زیادی هم موفق بود و یکی از رموز موفقیت نسبی این دولت در مواجهه با بحرانهای ناشی از جنگ، همین اتکا به وفاق است. البته این وفاق، در قالب تقسیم قدرت با نهادهای خارج از دولت خود را نشان داد و باعث شد از همان ابتدا، سایر نهادها از جمله مجلس، بنای تعامل با دولت را بگذارند که البته این تعامل به قیمت تضعیف سطح اصلاحطلبی دولت تمام و باعث شد وزارتخانههایی مانند کشور و اطلاعات، چندان اصلاحطلب نباشند. خود آقای پزشکیان نیز تا حدی فاقد ثبات گفتمانی است، اما با این وجود، در هر جا که تشخیص دهد، با قدرت ایستادگی میکند که از جمله این موارد، میتوان به اصرار بر عدم اجرای قانون اجرای حجاب اشاره کرد.
با این وجود، دولت توانست در بحرانیترین و بیسابقهترین شرایط، کشور را در زمینه تامین ارزاق و بازسازی زیرساختها مدیریت کند. البته در مورد برخی اقدامات دولت از جمله حذف ارز ترجیحی میتوان بحث کرد؛ این طرح اگرچه منجر به اعتراضات بازار و حوادث دیماه شد، اما از طرف دیگر، برخی معتقدند همین که ما در حین جنگ هم در زمینه تولید و بازار کم نیاوردیم، از آثار همان آزادسازی قیمتها بود که منجر به تقویت تولیدکنندگان شد. ایراد دیگری که میتوان به دولت وارد کرد، ناتوانی در کنترل قیمت ارز و نرخ تورم است. طبیعتا عوامل بیرونی از جمله تشدید تحریمها و محاصره دریایی در این وضعیت موثر است، زیرا هیچ کشوری نمیتواند در انزوا رشد کند. اما خطاهای درونی دولت نیز در شکلگیری این وضعیت نقش دارد؛ برخی از وزرا فاقد اقتدار لازم اند و عملکردشان بر مبنای رویکرد اصلاحطلبی نیست و این بر نتیجه کلی کار دولت تاثیر گذاشته است.
رابطه پزشکیان و حاکمیت شکلی استثنایی دارد
به نظرتان سیاست وفاق، تا چه حد توانسته رابطه دولت با حاکمیت را تنظیم کند؟ به غیر از دعواهای معمولی که در سطح کشور وجود دارد و طبیعت سیاست است، به نظرتان آیا در سطح کلان، حاکمیت تا کنون حمایت خوبی را از دولت به عمل آورده است؟
همان طور که گفتید، حتی در نظامهای دموکراتیک هم بین پارلمان و دولت تنشهایی وجود دارد و به عنوان مثال در بریتانیا که اصلا دارای نظام پارلمانی، است تنشها بین دولت و پارلمان در حدی است که طی دو، سه سال اخیر، چند دولت منحل شده است.
در ایران و در زمینه رابطه حاکمیت با دولتهای مختلف، یک بحث ساختاری وجود دارد که از آن به عنوان حاکمیت موازی یا دوگانه یاد میکنند که یک معضل ساختاری است که همواره وجود داشته و این دوگانگی خصوصا در دولتهای با گرایش اصلاحطلبی، تشدید میشود. اما وضعیت در مورد آقای پزشکیان استثناء بود؛ ایشان با وجود ردصلاحیت اولیه، با توصیه رهبر شهید به عرصه رقابت برگشت و در نخستین روزهای پس از پیروزی در انتخابات ریاستجمهوری نیز رهبری خطاب به نمایندگان مجلس گفتند موفقیت پزشکیان موفقیت تمام کشور و شکست او شکست تمام کشور است.
حمایتهای رهبر شهید از دکتر پزشکیان، باعث افزایش حمایتهای مجلس از دولت شد، به طوریکه حتی در دولت شهید رئیسی که همسو با دولت وقت محسوب میشد، چند تغییر در دولت و استیضاح را داشتیم، اما در دولت چهاردهم، هنوز با بحران تغییر و استیضاح مواجه نشدیم. این ناشی از حمایتهای رهبر شهید از دکتر پزشکیان میشد که بخشی از این حمایتها نیز به دلیل سیاست وفاق شخص رئیسجمهور است.
دکتر پزشکیان همچنین سعی کرده وفاق را در سطح جامعه نیز پیاده کند و علیرغم اینکه خودش نماینده یک قومیت محسوب میشود، اما توانسته به خوبی گسلهای قومی را ترمیم کند و حتی من فکر میکنم یکی از اهداف اصلی که نظام اجازه داد ایشان در انتخابات پیروز شود، همین تضعیف گسلهای قومیتی بود. انتصاب استاندار کرد در کردستان، استاندار عرب در خوزستان و استاندار بلوچ در سیستان و بلوچستان، باعث شد وضعیت فوقبحرانی شکافهای قومیتی ترمیم شود.
با وجود تاکید دولت بر وفاق بین مسئولین، همچنان شاهد عدم هماهنگی ساختارها هستیم که خصوصا در پیگیری تفاهم ایران و آمریکا خود را نشان داد؛ دولت تمایل به تداوم اجرای تفاهمنامه و تبدیل آن به توافق را دارد، در حالیکه برخی از افراد گروهها، به تداوم مقاومت تاکید دارند. البته مقاومت در جای خود باعث نجات کشور شد، اما برخی سعی دارند این رمز پیروزی ایران در جنگ را به عامل شکست در صلح تبدیل کنند.
در صورت احیای تفاهم اسلامآباد، میتوان نمره خوبی را به سیاست خارجی دولت داد
ارزیابیتان از عملکرد دستگاه وزارت خارجه در دو سال اخیر چیست؟ با توجه به اینکه شرایط دو سال اخیر، اهمیت عملکرد وزارت خارجه را دوچندان کرده، آیا این وزارتخانه توانسته به خوبی شرایط را مدیریت و از بروز بحرانهای بیشتر جلوگیری کند؟
وزارت خارجه دولت چهاردهم تلاش کرده فاصله بین میدان و دیپلماسی را کاهش دهد و رسیدن به متن یادداشت تفاهم نیز از یکی از موفقیتهای وزارت خارجه ما بود که البته به پشتوانه مقاومت حاصل و باعث شد برای نخستین بار طی ۴۷ سال اخیر، امضای روسای جمهور ایران و آمریکا کنار یکدیگر و آن هم پایین متنی قرار گیرد که به نفع ما نوشته شده است. بیش از ۸۰ درصد متن یادداشت تفاهم منطبق بر منافع ما نوشته شده و واقعا هم در حال اجرا بود؛ آمریکا هم محاصره دریایی را لغو کرد و هم تحریمهای نفتی ما لغو شد، منتهی بعد که یک تیر غیب به آن سه کشتی خورد، همه چیز دوباره برگشت. اکنون نیز اگر تفاهم ما با عمان به نتیجه برسد، یک موفقیت برای وزارت خارجه ما خواهد بود و اگر این تلاشها منجر به احیای تفاهم اسلامآباد شود، میتوان نمره خوبی را به سیاست خارجی دولت داد.
