مهمترین راه ضمانت این است که توافق صرفاً یک بیانیه سیاسی نباشد. هرچه توافق از سطح «توافق سیاسی» به چهارچوب حقوقی بینالمللی نزدیکتر شود، هزینه نقض آن بالاتر میرود.
تجربه روابط ایران و آمریکا (از جمله برجام و خروج یکجانبه آمریکا در ۲۰۱۸) نشان میدهد مسأله اصلی در این روابط «قابل اتکا بودن تعهدات طرفین» است. در چنین شرایطی باید چند نوع تدبیر برای کاهش ریسک بدعهدی طرف مقابل در نظر گرفته شود:
۱. تبدیل توافق سیاسی به تعهد حقوقی بینالمللی
مهمترین راه ضمانت این است که توافق صرفاً یک بیانیه سیاسی نباشد. هرچه توافق از سطح «توافق سیاسی» به چهارچوب حقوقی بینالمللی نزدیکتر شود، هزینه نقض آن بالاتر میرود.
راههایی که معمولاً برای تضمین حقوقی توافق استفاده میشود عبارتند از:
- تصویب در شورای امنیت سازمان ملل به شکل قطعنامه الزامآور
- انعقاد توافق به عنوان معاهده یا توافق بینالمللی رسمی و تصویب آن در مجالس قانونگذاری طرفین و
گنجاندن سازوکارهای حل و فصل اختلاف و داوری بینالمللی
۲. اجرای مرحلهای و متقابل
برای جلوگیری از تکرار تجربههایی که یک طرف تعهداتش را انجام میدهد اما طرف مقابل عقبنشینی میکند باید:
- تعهدات همزمان و مرحلهای اجرا شوند.
- هر مرحله از اجرای تعهدات یک طرف، منوط به راستیآزمایی اجرای مرحله قبل توسط طرف دیگر باشد.
- امتیازهای اصلی (مثلاً رفع تحریمها یا اقدامات امنیتی) در چند گام تقسیم شوند و آزادسازی بخشی از داراییهای ایران در ابتدای توافق انجام شود.
۳. سازوکار راستیآزمایی واقعی
یکی از مشکلات توافقهای قبلی این بود که برخی از اقدامات طرف مقابل قابل سنجش فوری نبود. برای پیشگیری از بروز این مشکل و کاهش ابهام میتوان از تدابیر زیر استفاده کرد:
- تعیین نهادهای ناظر بینالمللی یا چندجانبه
- تعیین شاخصهای قابل اندازهگیری (مثلاً آزادسازی واقعی داراییها، دسترسی به سیستم مالی، تجارت نفت و غیره) و...
- تعریف جدول زمانی روشن برای اجرای تعهدات
۴. تضمینهای اقتصادی عملی
جدا از راهکارهای حقوقی باید از راهکارهایی استفاده کرد که طرفین و به ویژه طرف آمریکایی در اجرا و التزام به توافق ذینفع باشند و حتی در صورت تغییر دولتها طرفین نتوانند به راحتی از آن خارج شوند.
۵. چندجانبهسازی توافق
هرچه تعداد بازیگران بیشتر باشد، نقض توافق برای یک کشور سختتر میشود. مثلاً:
- حضور قدرتهای دیگر یا کشورهای منطقه در قالب ضامن یا ناظر و...
- مشارکت سازمانهای بینالمللی یا بلوکهای اقتصادی
۶. سازوکار «بازگشت سریع» در صورت نقض
در توافق نهایی بندی گنجانده شود که اگر یکی از طرفها تعهد خود را نقض کند طرف مقابل بتواند بلافاصله اقدامات متقابل از پیش تعریفشدهای را بدون نیاز به مذاکرات طولانی یا رأیگیری پیچیده انجام دهد.
۷. لزوم اجماع داخلی
هر توافق خارجی اگر پشتوانه مورد اجماع داخلی نداشته باشد شکننده میشود. با توجه به تجربه برجام لازم است سازوکار انعقاد توافق به گونهای باشد که هیچ محلی برای تردید در مشروعیت و پذیرش آن توسط مقامات عالی نظام به ویژه مقام رهبری باقی نماند. بنابراین لازم است نهادهای اصلی سیاسی و امنیتی کشور درک مشترکی از خطوط قرمز و اهداف توافق داشته باشند و چهارچوب اجرای توافق در داخل کشور شفاف باشد.
