روز دوشنبه، ۱۶ نوامبر، نیویورکتایمز در مقالهای به قلم صنم ماحوزی و اریکا سولومون این پرسش را مطرح کرد که آیا سدهای ایران برای تأمین آب شهرهای موشکی زیرزمینی ساخته شدهاند؟ روزنامه البته اذعان میکند که این ارتباط صرفاً یک فرضیه اثباتنشده است. شواهد ارائهشده، نقشهای است با مجموعهای از نقاط که از شمال تا جنوب ایران در امتداد یک نیمدایره قرار گرفتهاند و تقریباً با موقعیت سدها مطابقت دارند. پس از انتشار مقاله، نیما شکری و کاوه مدنی، منابع اصلی این گزارش، هر دو نتیجهگیری مطرحشده در گزارش را زیر سؤال بردند و گفتند شواهد ارائهشده برای اثبات رابطه میان سدها و تأسیسات موشکی کافی نیست.
اما همین چارچوببندی دیگر کار خودش را انجام داده: سدهایی که برای تأمین آب کشوری گرفتار کمآبی حیاتیاند، حالا در صفحات بانفوذترین روزنامه جهان در دسته زیرساختهای دارای «کاربرد دوگانه» قرار میگیرند؛ درست در زمانی که مقامهای تهران هشدار میدهند سدها ممکن است هدف بعدی حملات باشند.
کاربرد دوگانه (Dual-use) اصطلاحی است که به زیرساختها، فناوریها یا منابعی اطلاق میشود که هم استفاده غیرنظامی دارند و هم میتوانند در خدمت اهداف نظامی قرار بگیرند. مثلاً یک فرودگاه، شبکه برق، پل، تأسیسات مخابراتی یا سد ممکن است در کنار کارکردهای عمومی و حیاتی خود، از نظر نظامی نیز اهمیت پیدا کند. اما صرف اینکه یک زیرساخت قابلیت استفاده نظامی داشته باشد، به معنای نظامی بودن کارکرد آن، اثبات استفاده نظامی از آن یا مشروعیت حمله به آن نیست. در اینجا، مطرح کردن سدهای ایران ذیل مفهوم «کاربرد دوگانه»، بدون اثبات ارتباط آنها با تأسیسات موشکی، میتواند آنها را از زیرساختهای حیاتی غیرنظامی به اهدافی بالقوه نظامی در ذهن مخاطب تبدیل کند. همین جابهجایی در چارچوب روایت اهمیت بسیار دارد.
باید بدانیم این اولین بار نیست که نیویورکتایمز دست به توجیه پیشاپیش حمله نظامی به زیرساختهای حیاتی میزند. پوشش خبری این روزنامه از عراق و ادعاهای مربوط به وجود ذخایر تسلیحات کشتار جمعی در این کشور، به شکلگیری زمینه سیاسی و رسانهای برای آغاز جنگ علیه عراق کمک کرد. این پوشش به یک گزارش محدود نمیشد: از ادعای خرید لولههای آلومینیومی برای برنامه هستهای عراق و گزارشهای مربوط به تأسیسات و ذخایر تسلیحات شیمیایی و بیولوژیک عراق بر اساس اطلاعات یک پناهنده عراقی، گرفته تا بازتاب ادعاهای پناهندگان عراقی مرتبط با احمد چلبی و ادعای انتقال مواد مربوط به برنامه تسلیحاتی عراق به سوریه پیش از حمله.
این روزنامه بعدها خود به این شیوه پوشش خبری اعتراف کرد. در یادداشت سردبیری ۲۶ مه ۲۰۰۴، نیویورکتایمز اذعان کرد که در پوشش ادعاهای مربوط به تسلیحات کشتار جمعی عراق، بیش از اندازه به منابع تبعیدی و اطلاعاتی تکیه کرده، اعتبار و انگیزه منابع را بهاندازه کافی بررسی نکرده و در برابر ادعاهای هشداردهنده، پرسشگری و راستیآزمایی لازم را انجام نداده است. سردبیران همچنین پذیرفتند که برخی گزارشهای حاوی ادعاهای نگرانکننده برجسته منتشر شدند، در حالی که گزارشهای بعدی درباره تردیدها و نبود شواهد، بهاندازه کافی پیگیری یا برجسته نشدند. این اعتراف دیرهنگام زمانی منتشر شد که که جنگ و اشغال به تخریب گسترده زیرساختهای برق، آبرسانی، بیمارستانها، شبکه حملونقل و دیگر خدمات حیاتی عراق انجامیده بود؛ زیرساختهایی که آسیب به آنها زندگی روزمره میلیونها نفر را تا امروز مختل کرده است. بر پایه آمار نهادهای رسمی عراق، بررسی وزارت بهداشت عراق و سازمان جهانی بهداشت ۱۵۱ هزار نفر از مارس ۲۰۰۳ تا ژوئن ۲۰۰۶ بر اثر تجاوز نظامی آمریکا به عراق کشته و بیش از ۱۰۰ هزار نفر زخمی شدند. تا سال ۲۰۰۸ حدود ۲٫۸ میلیون نفر در داخل عراق آواره بودند و حدود ۲ میلیون نفروادار به ترک عراق شدند. این ارقام تنها بخشی از خسارات جنگ و اشغال را ثبت میکنند؛ جنگی که با ادعاهایی مشروعیتیافته توسط رسانههایی همچون نیویورکتایمز درباره تسلیحات کشتار جمعی توجیه شد؛ تسلیحاتی که البته هرگز پیدا نشدند.
این سابقه به عراق محدود نمیشود. در دسامبر ۱۹۹۷، نیویورکتایمز در گزارشی با عنوان «خط لوله عظیم صحرایی لیبی میتواند مسیری برای انتقال نیروهای نظامی باشد»، پروژه عظیم انتقال آب لیبی را به احتمال استفاده نظامی پیوند زد؛ ادعایی که طبق الگوی همیشگی بدون ارائه شواهد مشخص مطرح شده بود. چهارده سال بعد، ناتو در جریان تجاوز نظامیاش به لیبی، کارخانه تولید لولههای این پروژه در بریگا را بمباران کرد و مدعی شد نیروهای قذافی از آن برای نگهداری تجهیزات نظامی و پنهان کردن راکتاندازها استفاده میکردند. در این حمله شش نگهبان کشته شدند و کارخانهای که بخشی اساسی از زیرساخت حیاتی تأمین آب لیبی بود ویران شد.
در غزه، نیویورکتایمز در حین نسلکشی بارها همین الگو را تکرار میکند. آنها ادعای اسرائیل مبنی بر اینکه بیمارستان شفا مرکز فرماندهی حماس بوده را بازتاب دادند در حالی که سازمان ملل و هیچ رسانه دیگر مدرکی برای تأیید این ادعا پیدا نکرده بود. آنها گزارش Screams Without Words با عنوان فرعی «حماس چگونه خشونت جنسی را در حمله ۷ اکتبر به سلاحی جنگی تبدیل کرد» منتشر کردند که تحقیقی بود مدعی بر این که خشونت جنسی علیه زنان اسرائیلی در جریان حمله ۷ اکتبر نه تنها اتفاق افتاده که بخشی از الگویی گستردهتر و روشی نظاممند در عملیات حماس بوده.
نویسندگان گزارش، جفری گتلمن، آنات شوارتز (که دیده شده بود توییتی با مضمون آرزوی «سلاخخانه» کردن غزه را لایک کرده) و آدام سلا، مدعی بودند برای تهیه آن با بیش از ۱۵۰ نفر مصاحبه کرده و تصاویر ویدئویی، عکسها و اطلاعات تلفنهای همراه را بررسی کردهاند. اعتبار شواهد و شیوه گزارشگری به قدری فاجعهبار بود که تایمز انتشار پادکستش با این موضوع را متوقف و همکاریاش با شوارتز را قطع کرد. البته که این مقاله سرشار از دروغ با وجود کمپینهای گسترده علیهاش همچنان در دسترس است.
در نوامبر ۲۰۲۳، چند هفته پس از شروع نسلکشی اسرائیل در غزه، نیویورکتایمز دستورالعملی داخلی برای خبرنگارانش صادر کرد که در آپریل ۲۰۲۴ توسط اینترسپت افشا شد. در این دستورالعمل، خبرنگاران از بهکارگیری واژههایی چون «نسلکشی» و «پاکسازی قومی» منع شده بودند و توصیه شده بود پیش از استفاده از واژههایی مانند «قتلعام» (Massacre)، «کشتار» (Slaughter) و «قتلوعام گسترده» (Carnage) برای توصیف اقدامات اسرائیل «بیشتر تامل کنند.» همچنین از آنها خواسته شده بود از عبارت «سرزمین اشغالی» برای توصیف سرزمینهای فلسطینی پرهیز کنند، واژه «فلسطین» را جز در موارد استثنایی به کار نبرند و اردوگاههای فلسطینی در غزه را «اردوگاه پناهندگان» ننامند.
این دستورالعمل در حالی صادر شده بود که نیویورکتایمز بارها از همین واژگان برای توصیف واقعه ۷ اکتبر علیه اسرائیلیها استفاده کرده بود. افشای سند، انتقاد کارکنان روزنامه از استانداردهای دوگانه در پوشش جنگ را نیز به دنبال داشت. نیویورکتایمز این محدودیتها را بخشی از تلاش برای حفظ دقت و انسجام زبانی دانست؛ اما منتقدان آن را مداخلهای تحریریهای در نحوه نامگذاری و روایت خشونت علیه فلسطینیان میدانستند.
اینها اشتباهاتی سهوی در روند ویرایش و انتشار نیستند. پروندهای که گروه Writers Against the War on Gaza تهیه کرده، نام ۲۰ نفر از دبیران، مدیران و روزنامهنگارانی را فهرست میکند که در پوشش خبری غزه نقش داشتهاند و پیوندهای نزدیکی با اسرائیل دارند. همسر ایزابل کرشنر، خبرنگار نیویورکتایمز، مدیریت برنامهای را در یک اندیشکده اسرائیلی بر عهده داشت که هدفش بهبود تصویر اسرائیل در رسانهها بود؛ کرشنر بیش از صد بار در گزارشهای خود در نیویورکتایمز به این اندیشکده استناد کرده. دو پسر کرشنر در ارتش اسرائیل خدمت کردهاند. ناتان اودنهایمر، روزنامهنگار اسرائیلی و خبرنگار نیویورکتایمز در دفتر این روزنامه در اورشلیم است و بارها اخبار و تحلیلهایی مربوط به اسرائیل را پوشش داده. اودنهایمر پیشتر درارتش اسرائیل خدمت میکرده و در واقع همراه سربازانی به ماموریت خبری میرود که زمانی همدستانش در کشتار فلسطینیها بودند.
اینترسپت گزارش داده که پدر جو کان، سردبیر اجرایی نیویورکتایمز، سالها عضو هیئتمدیره سازمان CAMERA بوده، گروهی که با اعمال فشار بر تحریریهها سعی میکند خط خبری رسانهها را با مواضع طرفدار اسرائیل همسو کند. اینترسپت میگوید نیویورکتایمز بارها در برابر خواستههای این سازمان کوتاه آمده، در حالی که بهندرت به انتقادها و مطالبات دیگر گروههای منتقد چنین واکنشی نشان داده است.
این خبرها را به یاد داشته باشیم. نیویورکتایمز روزنامه محبوب خیلى هاست و البته مطالب خواندنی و نویسندگان خوشفکر کم ندارد. اما تاریخ این روزنامه نشان میدهد که بارها در خدمت سیاستهای جنگطلبانه، استعمار و امپریالیسم قرار گرفته و در مشروعیتبخشی به آنها نقش داشته است. این بدبینی یا توهم توطئه نیست. آنچه امروز در پوشش رسانهای تجاوز نظامی آمریکا و اسرائیل به ایران، در انتخاب واژهها، در جریانسازی و برجستهسازی بعضی روایتها و حذف بعضی دیگر میبینیم، ریشه در تاریخی طولانی از همراهی رسانههای جریان اصلی غرب با قدرت سیاسی و نظامی دارد. رسانههایی که بارها با اتکا به اعتبار حرفهای خود، ادعاهای دولتهایشان را به افکار عمومی فروختهاند و در مشروعیتبخشی به جنگها و مداخلات نظامی نقش داشتهاند. نمیگویم نخوانیدش، اما هنگام خواندنش فراموش نکنید که با حقیقتی بیطرف و بیخطا روبهرو نیستید. همین نگاه را در مواجهه با دیگر رسانههای جریان اصلی غرب نیز به کار ببریم تا از توجیهگریهایشان برای جنایتهای جنگی علیه ایران متعجب نشویم.