پایگاه خبری جماران، سجاد انتظاری: یک روانپزشک که در سفر اخیر معاون اجرایی رئیس جمهور به میناب با او همراهی کرده است، ضمن روایت این سفر، تأکید کرد: ماجرا چندعلتی (multifactorial) است و عوامل متعددی در آن دخالت دارد. فقط این نیست که مثلاً بچه بیاید داروی «ریسپریدون» را بخورد و حالش خوب شود؛ بچه باید اینترنتش هم درست باشد، برقش هم وصل باشد و یک محیطی وجود داشته باشد برای اینکه این بچههای آسیبدیده دور هم جمع شوند و گروه درمانی داشته باشند، مادر و پدر باید بنزین لازم را داشته باشند برای اینکه بتوانند دو روز در هفته بچه را به شبکه بهداشت ببرند و بیاورند؛ یعنی مجموعه همه اینها میتواند کمک کند که این خانوادهها از این وضعیت بسیار بسیار اسفناک بیرون بیایند؛ که من هر دفعه میروم اوضاع دارد از قبل بدتر میشود.
مشروح گفتوگوی خبرنگار جماران با علی نیکجو را در ادامه میخوانید:
شما اخیراً به همراه معاون اجرایی رئیس جمهور سفری به میناب داشتهاید. با توجه به تخصصی که شما در حوزه روانپزشکی دارید، مشاهداتتان را به ما بگویید. فضای این شهر به لحاظ روانی و نوع مواجهه مردم با داغی که دیدهاند را چگونه دیدید؟
من قبل از این هم به میناب رفته بودم و وقتی وضعیت را در ارتباط با خانوادهها و بچهها مقایسه میکردم، به نظر میرسد اوضاع روانشناختی بچهها و خانوادهها از قبل بدتر شده است. به هر حال، یکی از سختترین وضعیتهایی که در روانپزشکی وجود دارد، همان چیزی است که به عنوان PTSD یا اختلال استرس پس از حادثه شناخته میشود که اساساً درمان بسیار پیچیدهای دارد و نیازمند درمانهای چندوجهی است؛ هم به لحاظ رواندرمانی، هم دارودرمانی، هم خانوادهدرمانی و هم به لحاظ محیطی که فرد در آن زندگی میکند.
به هر حال، ما با پدیده PTSD در جهان آشنا هستیم؛ در جنگ هشتساله هم بالأخره پدیده PTSD در ایران وجود داشته است؛ اما یک فرق بسیار مهمی که وجود دارد این است که آنجا بزرگسالآن اغلب درگیر این ماجرا بودند، اما اینجا بچهها بیشتر درگیر این ماجرا شدهاند و یک فاجعه در یک ابعاد تاریخی و جهانی است که یکباره یک مدرسه را هدف قرار میدهند و ۱۶۸ نفر کشته میشوند و حدود ۱۸۰ نفر هم که زنده میمانند، عملاً دچار یک سوگ و ترومای جمعی هستند.
واقعاً هرقدر که سادهاندیشانه و به صورت اینستاگرامی، تکجمملهای و تکخطی به ماجرا نگاه شود، اوضاع از این بدتر میشود. یک ترومای جمعی است و نیاز به یک نگاه روانشناختی در مدیران و مسئولین دارد و وزارت بهداشت به تنهایی اصلاً نمیتواند از پس ماجرا بربیاید و آنچه شاهد هستیم این است که هم خانوادهها و هم بچهها در حال گذراندن دوران بسیار بسیار سختی هستند.
چند نکته اشاره کردید؛ از جمله افرادی که در این حادثه بودند هم باید درمان دارویی بگیرند و هم درمان اجتماعی و روانی. سفر مسئولین مختلف به میناب و ابراز همدلی با این خانوادهها چقدر میتواند به لحاظ عاطفی و روانی کمک کننده باشد؟
موضوع یک مقداری پیچیده است؛ البته مثلاً خود دکتر قائمپناه نگاه روانشناختی بسیار خوبی داشت و از اولش هم تأکید بر این بود که کمک کند تا بچهها به لحاظ روانشناختی بتوانند سر پا بایستند. به هر حال بازماندگان به چند دسته تقسیم میشوند؛ بعضی از آنها به لحاظ روانشناختی درگیرند، بعضی دیگر علاوه بر اینکه به لحاظ روانشناختی درگیرند، مثلاً گوششان را از دست دادهاند یا فرض کنید ترکشهایی در سرشان هست و مدام دچار تشنج میشوند، یا اینکه سوختگیهای وسیع و شدید جسمی هم پیدا کردهاند.
یعنی علاوه بر شهدای میناب، ما یک تعداد جانباز هم بچههای مدرسه شجره طیبه داریم؟
بله. همین کلمه جانبازی که شما برای یک بچه ۹ ساله یا ۱۰ ساله به کار میبرید، باید ببینید چه بار معنایی سهمناکی برای یک بچه دارد؛ بچهای که قرار بوده مثلاً در ۱۰ سالگی اساساً با این مفاهیم آشنا نباشد، حالا باید بلند شود و از این کمیسیون به آن کمیسیون برود برای اینکه درصد جانبازی بگیرد! همه کسانی که دچار تروما شدهاند را پنجدرصد و کسانی که مشکل جسمانی دارند را ۱۵ درصد جانبازی دادهاند و این هم یکی از آن مسائلی است که به نظر میرسد نه نوع رویکردی که بنیاد جانبازان نسبت به ماجرا داشته - از این جهت که با یک سری بچه طرف است - رویکرد درستی بوده و نه میزان درصدی که به این بچهها اختصاص داده شده، تناسبی با واقعیت اتفاقاتی دارد که برای این بچهها افتاده است.
بچههایی که الآن ناخنجویدن (nail biting) و دندانقروچه دارند، از خانه و بعضیها حتی از اتاقخوابشان بیرون نمیآیند، مدام کابوس شبانه (nightmare) دارند، عصبانی و خشمگین هستند، تمرکز (concentration) آنها به شدت افت کرده، به هیچ وجه حاضر به درس خواندن و اصلاً شنیدن اسم مدرسه و درس نیستند، دچار افسردگیهای عمیقی شدهاند، دچار شبادراری شدهاند، تنها نمیتوانند بخوابند، الآن نمیتوانند جایی بروند، از خانه که میخواهند بیایند بیرون باید گوششان را بگیرند چون هر صدایی برای آنها فلاشبک(flashback) ایجاد میکند، کلاس والیبال میروند و با هر زمینخوردن توپ برایشان تداعی میشود که انگار موشک زمین میخورد! با چنین وضعیت فوقالعاده فوقالعاده پیچیدهای مواجه هستند.
با توجه به اینکه کودکانی که وسط این ماجرا بودند، در سن تحصیلات ابتدایی - یعنی بین سن هفت تا دوازده سالگی -هستند، چه بازه زمانی طول میکشد که بتوانند به زندگی عادی برگردند؟
این یک موضوع چندعلتی (multifactorial) است که به چندین علت و وجوه مختلف تقسیم میشود. در ابتدای صحبتهایم گفتم، یکی از سختترین بیماریهای حوزه روانپزشکی همان چیزی است که ما به عنوان اختلال استرس پس از حادثه یا PTSD میشناسیم و این اتفاقی که افتاده، احتیاج به یک نگاه کلان چندجانبهنگر دارد که به عقیده من، مسئولین شهر چندان این نگاه چندجانبه را نسبت به ماجرا ندارند.
الآن شما برای اینکه بتوانید با این بچهها وارد درمان بشوید، اول از همه باید بتوانید امکانات اولیه را برایشان فراهم کنید. خود من در این دفعاتی که رفتم، هر دفعه با تعدادی از بچهها سعی کردم صحبت کنم، بعد که برگشتم تهران، سعی کردم جلسات آنلاین با آنها برقرار کنم؛ اینها اینترنت نداشتند یا برق نداشتند! مثلاً تابستان رفته بودم آنجا، موبایل باز میکردم عکس بگیرم، میگفتند زودتر موبایل را ببند؛ لنزت از بین میرود! در آن شرایط نداشتند.
به هر حال یکسری چیزهای اولیه باید برای این شهر، بهویژه برای این بازماندگان، به لحاظ مثلاً فضای اینترنت و دسترسی به یکسری امکانات اولیه فراهم شود؛ که لااقل این امکان وجود داشته باشد. چون یکسری از اساتید سراسر کشور میتوانند با این بچهها به صورت آنلاین در ارتباط باشند؛ این امکان وجود داشته باشد. یا اینکه ما مدتها دنبال این بودیم که بتوانیم محیطهایی را برای گروه درمانی فراهم کنیم، اما فضای مناسب پیدا نمیشد؛ یا اینکه روح(spirit) نداشت؛ یعنی اساساً اینکه چقدر این مسئولین به فکر این باشند که برای این تیپ از موضوعات کمک کنند.
مرکز «سراج» که یک مرکز مربوط به خدمات روانشناختی است، با زحمات زیاد بچههای دفتر سلامت روان وزارت بهداشت آنجا راهاندازی شده؛ اما هیچکسی خبر ندارد! یعنی من با مادرها صحبت میکردم که الآن تراپی چه کار میکند؟ دارو؟ میگوید ما پول ندارم پیش روانپزشک ببریم یا تراپی کنیم؛ در حالی که «سراج» آنجا حضور دارد، بچههای روانپزشک و روانشناس هستند، برای این کار آموزش دیدهاند، آمادهاند و کاملاً رایگان انجام میشود! ولی متأسفانه شهرداری و فرمانداری شهر، من ندیدم که حتی یک بنر نصب کنند یا یک اساماس برای این خانوادهها فرستاده باشند که شبکه بهداشت و سراج وجود دارد و شما میتوانید به صورت کاملاً رایگان از این خدمات استفاده کنید؛ هیچگونه اطلاعرسانی صورت نگرفته است.
یعنی شما ضعف را در اطلاعرسانی میدانید؟ آیا اگر اطلاعرسانی درست انجام شود، با همین خدماتی هم که داریم میتوانیم موفقتر از این عمل کنیم؟
همینطور است. ولی سؤال این است که چرا اطلاعرسانی درست انجام نشده است؟ به دلیل اینکه اصلاً فهم روانشناختی، به وسیله مسئولین و حتی به وسیله دانشگاه علوم پزشکی هرمزگان وجود ندارد! من با این مادرها که صحبت میکنم، واقعاً خیلی رنج میبرم؛ از اینکه این مادرها دیگر ناامید شدهاند که حال بچه آنها خوب شود و دنبال این هستند که یک درصد جانبازی بگیرند تا بتوانند یک زندگی حداقلی داشته باشند! مادر آخرین کسی است که در این دنیا میتواند از آدم ناامید شود؛ وقتی مادر ناامید شود، دیگر بچه چطور میتواند خودش را جمع کند؟
اطلاعرسانی این نیست که مثلاً آن اپراتور کارش را درست انجام نداده است. متأسفانه دانشگاه علوم پزشکی هرمزگان و رئیس آن دانشگاه فهم درستی از مسائل روانشناختی ندارند. فرماندار و شهردار میناب، بهزیستی، آموزش و پرورش و سایر نهادهایی که میتوانند در این زمینه اثرگذار باشند هم فهمی درستی از این مسائل ندارند و دغدغه آنها نیست. یعنی نمیفهمند که این بچهها و خانوادهها در چه وضعیتی دارند بهسر میبرند!
بنابراین عملاً کار به یکسری کارهای زودگذرِ و هیجانی تبدیل میشود و نتیجه گرفته نمیشود. ولی دفتر سلامت روان وزارت بهداشت، خود آقای دکتر شالبافان و همکاران ایشان، توانستهاند جمع خیلی خوبی را در شبکه بهداشت آن منطقه و مرکز سراج به وجود بیاورند و همکارانی را آنجا جذب کنند و آنها را آموزش دهند. این کار از طرف وزارت بهداشت برمیآید که به صورت رایگان، حتی هفت روز هفته — یعنی یک بچه میتواند هفت روز هفته برود آنجا با روانشناسش صحبت کند — به صورت کاملاً رایگان این اتفاق بیفتد.
اما باز همه چیز هم این نیست! یعنی الآن آنجا سوخت یک مسأله خیلی مهمی است. شما فکر نکنید میناب یک شهر کوچکی است که مثلاً دو قدم راه باشد؛ از این طرف شهر به آن طرف شهر کلی راه است! و در این وضعیت، مثلاً طرف باید ۵۰۰ هزار تومان بدهد تا بتواند به شبکه بهداشت برسد! امکاناتی باید در اختیار این خانوادهها داده شود برای ایاب و ذهابشان؛ در وضعیتی که سوختِ استان با یک بحران جدی همراه است!
میخواهم بگویم که ببینید، وقتی میگویم ماجرا چندعلتی(multifactorial) است و عوامل متعددی در آن دخالت دارد، این است که فقط این نیست که مثلاً بچه بیاید داروی «ریسپریدون» را بخورد و حالش خوب شود؛ بچه باید اینترنتش هم درست باشد، برقش هم وصل باشد و یک محیطی وجود داشته باشد برای اینکه این بچههای آسیبدیده دور هم جمع شوند و گروه درمانی داشته باشند، مادر و پدر باید بنزین لازم را داشته باشند برای اینکه بتوانند دو روز در هفته بچه را به شبکه بهداشت ببرند و بیاورند؛ یعنی مجموعه همه اینها میتواند کمک کند که این خانوادهها از این وضعیت بسیار بسیار اسفناک بیرون بیایند؛ که من هر دفعه میروم اوضاع دارد از قبل بدتر میشود.
این بدتر شدن اوضاع، نتیجه عملکرد مسئولین اجرایی است؟
این خیلیخیلی نکته مهمی است! به خصوص در ابتدای ماجرا، گروههایی که اسم «جهادی» هم روی خودشان میگذارند، با همین اسم جهادی و پوشیدن یک لباس مشکی، انواع و اقسام امکانات مالی را در اختیار میگیرند و مصونیت هم دارند، دست به یکسری مداخلاتی زدند که این مداخلات خودش تبدیل شد به ترومای ثانویه برای بچهها! مثلاً به زور بچهها را سر خاک دوستاںشان یا داخل مدرسه بردهاند؛ برای اینکه بهقول خودشان تکنیک غرقسازی یا اکسپوز کردن با ماجرا را انجام دهند! مثل این میماند که شما یک مریضی را بخواهید جراحی کنید، بعد به جای اینکه بیهوشش کنید و آرامآرام پوستش را بشکافید، یکدفعه چاقو را بردارید و قفسه سینه را بشکافید! یعنی ابتدای ماجرا گروههایی به آنجا رفتند و با روشهای غیرعلمی این کار را کردند!
این فاجعهای که اتفاق افتاد، به نظر من در طول تاریخ کمنظیر بود؛ یعنی در غزه هم بچهها خیلی زیاد کشته شدند، ولی اینطوری که یکدفعه یکجا را بزنند، ۱۶۸ بچه شهید شوند و ۱۸۰ بچه این وضعیت را ببینند، نبوده است! اینکه مسئولین نگاه جامع نسبت به این ماجرا داشته باشند، احتیاج به این دارد که هرم مازلو این بچهها و خانوادهها دیده شود؛ یعنی از وضعیت سرما و گرمای این بچهها، اینترنتشان و مسائل اولیهشان و مسائل معیشتی این خانوادهها در نظر بگیرید، تا بالاترین سطوح مداخلات روانپزشکی و رواندرمانی که میتواند به وسیله بهترین اساتید صورت بگیرد.
مداخلات روانپزشکی و رواندرمانی مشکلی ندارد و امکانپذیر است؛ اما قبل از آن باید مقدماتی وجود داشته باشد تا این خانواده دوباره احساس کند که در آغوش کشیده شده است. این شهر، خانوادهها و بچهها باید احساس کنند که همه ایران آنها را در آغوش خودش گرفته است، نه اینکه قرار است آنها فقط برای مقاصد خاصی به نمایش گذاشته شوند! به نظر من این نکته خیلی مهم است. در سفر اخیر دکتر قائمپناه خیلی روی این ماجرا تأکید داشت که نمایشی صورت نگیرد و در واقع از کارهای نمایشی اجتناب شود.
چند نفر روانشناس و روانپزشک در این سفر همراه آقای قائمپناه بودند؟
روانپزشک، فقط من بودم.
نگاه چندجانبهای که مورد تأکید شما است، در این سفر چطور رعایت شد؟
خود دکتر قائمپناه یک نگاه روانشناختی نسبت به ماجرا دارد و میفهمد که وقتی داریم درباره «روان» حرف میزنیم، داریم درباره ابعاد مختلف زندگی یک انسان حرف میزنیم. روان هم یک بخش فیزیولوژیک و مغزی دارد؛ همین مدارها، ارتباطات لوبهای مغزی و… اما چندین بخش دیگر هم هست که اگر آنها هم کنارش درست نشود، عملاً نمیشود قدم از قدم برداشت! یعنی یک چهارپایهای که یک پایهاش بخش پزشکی است اما پایههای دیگری هم وجود دارد؛ مثلاً از لحاظ اجتماعی، محیطی، معناگرایانه، معیشت و ذهنیتی که از قبل وجود داشته است. یعنی همه اینها دست به دست هم میدهد. اگر این نگاه بتواند آرامآرام جا باز کند، خیلی میشود امیدوار بود؛ ولی اگر با این دستفرمان فقط کارهای مقطعی انجام شود، هر از گاهی یککسی برود یک چیزی بگوید، در نهایت این بچهها جزء مظلومترین قربانیان تاریخ واقع خواهند بود.
به نظر شما در کنار دولت، ارکان دیگر حاکمیت مثل قوهقضائیه، نمایندگان مجلس و ارگانها و دستگاههای دیگر چطور میتوانند به این بچهها و خانوادههایشان کمک کنند تا زودتر به زندگی عادی برگردند؟
چند تا کار به نظر من الآن مهم است که انجام شود. یکی این است که بخش روانپزشکی کودک و نوجوان آنجا راهاندازی شود تا بتوان و از روانپزشکان فوقتخصص کودک و نوجوان در آنجا استفاده کرد و روانشناسانی که به صورت تخصصی در حوزه کودک و نوجوان کار میکنند. این یک بخش ماجراست.
بخش دیگر ماجرا این است که شبکه بهداشت و «سراج» را از حاشیه شهر به مرکز شهر بیاوریم که دسترسی خانوادهها به آن راحتتر باشد. بیمههای پایه و تکمیلی این خانوادهها تقویت شود. اینها «بیمه دانشآموزی» هم داشتند که متأسفانه نمیدانم چرا به اینها تعلق نگرفته است!
از نظر معیشت خانواده، پدرهای خانواده به شدت آسیب دیدهاند؛ یعنی خیلیهایشان کارهایشان را از دست دادهاند. اینها را باید مورد حمایت قرار داد؛ بالأخره وقتی پدر خانواده بیکار باشد، این مسائل را به درون خانواده برمیگرداند و احتمال موفقیت کمتر میشود.
خیلی کارها وجود دارد که انجام نشده و میشود انجام داد. یعنی مسأله برای این خانوادهها فقط دادن دارو نیست، فقط یک رواندرمانی نیست. مثلاً چون این بچهها به هر حال احساس امنیتشان در این دنیا را از دست دادهاند، باید بتوانیم کاری کنیم که این بچهها با یک تراپیستهای ثابتی برای پنج سال در ارتباط باشند؛ برای اینکه این احساس امنیت دوباره به آنها برگردد. نیاز به این هست که ارگانها، خیرین یا سازمانهای مردم نهاد بتوانند هزینه این تراپی را برای پنج سال فراهم کنند.
این همه باشگاههای ورزشی که وجود دارند و این همه پولی که در فوتبال خرج میشود، یک بخش بسیار ناچیزی از آن میتواند کمک کند که این بچهها آرامآرام از اتاقها و خانهها بیرون بیایند. این همه فرصت و امکانات که در جاهای مختلف ایران هست، میتواند آرامآرام بیاید به این بچهها کمک کند تا بتوانند کمکم این احساس را داشته باشند که یک ایران درد و رنج آنها را میبیند و به آن توجه دارد.
یک کار بسیار بسیار بدی که انجام شده - یعنی اصلاً این کار را باید به عنوان یک مورد را میتوانند در متنهای روانپزشکی بنویسند که بدترین اتفاقی که میتواند بعد از یک فاجعه بیفتد چیست، و اینها در میناب انجام دادند - این است که در همان کوچهای که این فاجعه اتفاق افتاد، از شیلات یک ساختمان گرفتهاند و باز همان مدرسه را با همان اسم در همانجا راه انداختهاند! یعنی دیگر از این بیشتر و بدتر نمیشد که یک جامعه یا بچهها را دچار آسیب مجدد(retraumatize) کرد.
برای من عجیب است که وزارت آموزشوپرورش اجازه چنین کاری داده است! برای من عجیب است که این همه نهاد مدنی وجود دارد و چطور صدای کسی در نیامده؟ و حتی اصرار داشتند که دکتر قائمپناه برود آنجا را هم ببیند که دکتر به درستی استنکاف کرد و نرفت. همین کاری که کردهاند، نمادی است از وضعیت کارهایی که مسئولین آن شهر و استان دارند در مورد میناب انجام میدهند.