به گزارش سرویس بین‌الملل جماران، نشریه انگلیسی «اکونومیست» در دو گزارش تحلیلی به بررسی افزایش احتمال ازسرگیری جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران و پیامدهای امنیتی، نظامی و اقتصادی آن برای کشورهای حوزه خلیج فارس پرداخته است. این نشریه با اشاره به مخالفت متحدان منطقه‌ای واشنگتن، از جمله عربستان سعودی و امارات متحده عربی، با حمله مجدد به ایران، تأکید می‌کند که این کشورها با وجود نگرانی‌های گسترده، نفوذ محدودی بر تصمیم‌گیری‌های دونالد ترامپ دارند. اکونومیست همچنین با بررسی موانع مذاکرات غیرمستقیم تهران و واشنگتن، افزایش حضور نظامی آمریکا در منطقه، کاهش ذخایر پدافندی کشورهای خلیج فارس و بازسازی توان موشکی ایران، هشدار می‌دهد که دور تازه درگیری‌ها می‌تواند منطقه را با بحرانی گسترده‌تر مواجه کند. این نشریه در عین حال به تلاش کشورهای عربی برای یافتن ترتیبات امنیتی جایگزین و اختلافات موجود بر سر ایجاد دفاع مشترک اشاره کرده و در ادامه می‌نویسد:
در حالی که شرکت‌کنندگان در هتل ریتزکارلتون مشغول خوردن شیرینی بودند، گفت‌وگوهایشان همواره به تهدیدهای دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، برای ازسرگیری جنگ با ایران پس از انتخابات میان‌دوره‌ای بازمی‌گشت.
آیا ترامپ بار دیگر به ایران حمله خواهد کرد؟ اگر چنین است، چه زمانی؟ آیا ممکن است ایرانی‌ها پیش‌دستی کنند؟
با این حال، تقریباً هیچ مقام آمریکایی در این نشست حضور نداشت که بتوان این پرسش‌ها را با او مطرح کرد.
دولت ترامپ تنها دو مقام میان‌رتبه به منامه اعزام کرده بود که هر دو نیز سکوت اختیار کرده بودند. برای برخی از مقام‌های کشورهای خلیج فارس، حضور چنین هیئت کوچک و غیرمعمولی، نشانه‌ای از بی‌اعتنایی واشنگتن تلقی می‌شد.
یکی از این مقام‌ها با گلایه گفت: «آن‌ها حداقل می‌توانستند تلاش کنند به ما اطمینان خاطر بدهند.»
تغییر موضع کشورهای خلیج فارس؛ حتی امارات خواهان جلوگیری از حمله است
کشورهای حوزه خلیج فارس تمایلی ندارند این انتقادها را آشکارا مطرح کنند؛ زیرا نگران‌اند که با این کار خشم رئیس‌جمهور آمریکا را برانگیزند.
با این حال، آن‌ها در مخالفت با دور تازه‌ای از درگیری اتفاق‌نظر دارند؛ برخلاف ماه فوریه که برخی از این کشورها موضعی مبهم در قبال حمله به ایران اتخاذ کرده بودند.
این بار حتی امارات متحده عربی، که پیش‌تر تندروترین موضع را در قبال ایران داشت، از ترامپ می‌خواهد از حمله جدید خودداری کند.
انور قرقاش، مشاور دیپلماتیک رئیس امارات، می‌گوید: «ما در امارات معتقد نیستیم که راهکار نظامی عملی باشد.»
تلاش‌های دیپلماتیک برای جلوگیری از جنگ و موانع توافق تهران و واشنگتن
در پشت صحنه، دیپلمات‌ها برای دستیابی به توافق در تکاپو هستند.
با این حال، فرستادگان قطری که برای میانجی‌گری میان ایران و آمریکا به تهران رفت‌وآمد می‌کنند، با دو مانع اساسی روبه‌رو شده‌اند.
اختلاف بر سر برنامه هسته‌ای ایران
نخستین مانع، اصرار ظاهری ترامپ بر این موضوع است که هر توافق جدید باید دست‌کم شامل برخی امتیازات مربوط به برنامه هسته‌ای ایران باشد.
ایرانی‌ها از گفت‌وگو درباره این موضوع خودداری می‌کنند و در مقابل، از شکست ترامپ در انتخابات میان‌دوره‌ای ابراز خرسندی کرده‌اند.
اختلاف بر سر زمان‌بندی لغو تحریم‌ها و بازگشایی تنگه هرمز
مانع دوم، ترتیب و زمان‌بندی اجرای توافق احتمالی است.
آمریکا و ایران هر دو می‌خواهند از تکرار سرنوشت تفاهم‌نامه‌ای جلوگیری کنند که در ماه ژوئن امضا شد، اما ظرف چند هفته فروپاشید.
هر یک از طرفین خواهان آن است که طرف مقابل ابتدا گام نخست را بردارد.
ایران اصرار دارد که آمریکا ابتدا محاصره دریایی را لغو کند و طیفی از تحریم‌ها را بردارد. تنها پس از انجام این اقدامات است که تهران تنگه هرمز را بازگشایی خواهد کرد.
در مقابل، آمریکایی‌ها نگران‌اند که ایران پس از رفع محدودیت‌ها، به‌سرعت حجم انبوهی از نفت ذخیره‌شده خود را صادر کند، فشارهای اقتصادی را کاهش دهد و سپس از اجرای تعهدات متقابل خودداری کند.
احتمال تأخیر چند هفته‌ای در حمله آمریکا
شرکت‌کنندگان در نشست منامه درباره اینکه در صورت شکست مذاکرات، آمریکا با چه سرعتی ممکن است وارد عمل شود، اختلاف‌نظر داشتند.
برخی معتقد بودند ترامپ ممکن است چند هفته برای اقدام نظامی صبر کند.
آمریکا همچنان در حال تقویت نیروهای نظامی خود در منطقه است.
در عین حال، واشنگتن از برگزاری مذاکرات میان روسیه و اوکراین در تاریخ ۱۰ نوامبر در ابوظبی خبر داده است؛ اقدامی که اگر قرار باشد آمریکا به‌زودی جنگی را آغاز کند که ابوظبی را نیز به هدف حملات تبدیل خواهد کرد، غیرمعمول به نظر می‌رسد.
افزایش نگرانی عمومی در کشورهای خلیج فارس
شهروندان و مهاجران ساکن کشورهای حوزه خلیج فارس به یک اندازه نگران تحولات هستند.
از ماه آوریل، زمانی که ترامپ تهدید به نابودی تمدن ایران می‌کرد، منطقه تا این اندازه پرتنش نبوده است.
برخی از ساکنان در حال ذخیره کردن مواد غذایی، آب و پول نقد هستند.
لیث العجلونی، از مؤسسه بین‌المللی مطالعات استراتژیک، اندیشکده‌ای بریتانیایی، می‌گوید اگر جنگ از سر گرفته شود، «ممکن است از خود بپرسید که چرا اینجا مانده‌ام؟»
فرسایش توان دفاعی و اقتصادی کشورهای خلیج فارس
کشورهای حوزه خلیج فارس به دلیل کاهش ذخایر موشک‌های رهگیر پدافند هوایی، توانایی کمتری برای دفاع از خود در برابر دور تازه حملات خواهند داشت.
این کشورها همچنین از ذخایر مالی محدودتری برای کاهش پیامدهای اقتصادی جنگ برخوردارند.
عربستان سعودی انتظار داشت در سال ۲۰۲۶ با کسری بودجه‌ای معادل ۳.۳ درصد تولید ناخالص داخلی روبه‌رو شود؛ اما این میزان کسری تا ماه ژوئیه محقق شد و اکنون احتمال دارد کسری بودجه این کشور از ۶ درصد فراتر رود.
انتظار می‌رود اقتصاد پنج کشور از شش کشور حوزه خلیج فارس در سال جاری کوچک‌تر شود و سه کشور از میان آن‌ها انقباض اقتصادی دورقمی را تجربه کنند.
چشم‌انداز بهبود اقتصادی در صورت برقراری صلح پایدار
صندوق بین‌المللی پول معتقد است اقتصاد منطقه خلیج فارس می‌تواند در سال آینده به‌سرعت بهبود یابد.
بر اساس آخرین پیش‌بینی این نهاد، رشد اقتصادی ۹.۱ درصدی برای منطقه پیش‌بینی شده است؛ با این حال، تحقق این چشم‌انداز به برقراری صلحی پایدار بستگی دارد.
برخی رویدادهای بزرگ منطقه‌ای نیز هم‌اکنون کوچک‌تر شده یا به تعویق افتاده‌اند.
جام ملت‌های آسیا که قرار بود در ماه ژانویه در عربستان سعودی آغاز شود، به دسامبر ۲۰۲۷ موکول شده است.
کاهش مسیرهای امن خروج از منطقه
کشورهای خلیج فارس در مقایسه با دور قبلی جنگ، مسیرهای امن کمتری برای خروج و جابه‌جایی خواهند داشت.
عربستان سعودی در اوایل سال جاری نسبتاً امن بود؛ زیرا ایران در مقایسه با بیشتر کشورهای همسایه، حملات کمتری به این کشور انجام داد.
این وضعیت به شرکت هواپیمایی ملی بحرین اجازه داد عملیات خود را به عربستان سعودی منتقل کند.
هواپیماها در فرودگاه دمام فرود می‌آمدند و سپس اتوبوس‌ها مسافران را به مقصد نهایی منتقل می‌کردند.
اما اکنون فرودگاه دمام نیز هدف حملات حوثی‌ها، نیروهای مورد حمایت ایران در یمن، قرار می‌گیرد.
ماه گذشته دو نفر در این فرودگاه بر اثر حمله پهپادی کشته شدند.
پیام‌های متناقض ترامپ درباره حمله مجدد به ایران
ترامپ پس از انتخابات میان‌دوره‌ای پیام‌های متناقضی درباره آینده جنگ با ایران ارسال کرده است.
او به یک روزنامه‌نگار گفته که ممکن است دستور یک «ضربه سنگین» را صادر کند و در گفت‌وگو با خبرنگاری دیگر تأکید کرده که عجله‌ای برای چنین اقدامی ندارد.
حاکمان کشورهای خلیج فارس ترجیح می‌دهند روایت دوم را باور کنند؛ اما تجربه ماه فوریه به آن‌ها آموخته است که باید محتاط باشند.
کشورهای خلیج فارس برای دور دوم جنگ با ایران آماده می‌شوند
آثار حملات پیشین در بحرین و پایگاه‌های آمریکا
در مسیر گذرگاه ملک خلیفه بحرین به سمت منامه، پایتخت این کشور، آثار خسارت‌های جنگی به مرکز اصلی نیروی دریایی آمریکا در خلیج فارس همچنان آشکار است.
در یک سو، آنتن‌های مخابراتی منهدم‌شده دیده می‌شوند و در سوی دیگر، ساختمان‌هایی که بر اثر حملات سیاه شده‌اند.
شکاف‌های ایجادشده در ساختمان‌های بلندمرتبه نیز با تخته پوشانده شده‌اند.
به گزارش اکونومیست، ایران در جریان اوج جنگ آمریکا و اسرائیل علیه این کشور، از ۲۸ فوریه تا ۸ آوریل، بیش از ۷۰۰ موشک و پهپاد تهاجمی به سمت بحرین شلیک کرد.
بیشتر این پرتابه‌ها رهگیری شدند، اما برخی از آن‌ها خسارت‌های واقعی به بار آوردند.
ایران علاوه بر اهداف نظامی، یک کارخانه آب‌شیرین‌کن، پالایشگاه‌ها و یک کارخانه آلومینیوم را نیز هدف قرار داد.
خسارت‌های مشابهی در دیگر نقاط خلیج فارس نیز مشاهده شد.
آرایش نظامی جدید آمریکا در منطقه
اکنون نشانه‌های دور دوم جنگ نمایان شده است.
در شرق، گروه ضربت ناو هواپیمابر «یواس‌اس تئودور روزولت» در حال حرکت است تا به دو ناو دیگر در دریای عرب بپیوندد.
در غرب نیز یک پل هوایی آمریکایی، تجهیزات نظامی را به پایگاه‌هایی در اسرائیل و اردن منتقل می‌کند؛ تجهیزاتی که شامل سامانه‌ها و آتشبارهای پدافند هوایی پاتریوت بیشتری هستند.
حملات آمریکا علیه سامانه‌های موشکی ضدهوایی ایران در جزیره قشم طی هفته جاری، ظاهراً در واکنش به تهدیدها علیه پهپادها و جنگنده‌های آمریکایی انجام شده است؛ با این حال، ممکن است هدف از این حملات، آماده‌سازی میدان نبرد نیز بوده باشد.
کشورهای حوزه خلیج فارس نگران‌اند که دونالد ترامپ پس از شکست در انتخابات میان‌دوره‌ای در داخل آمریکا، بخواهد در عرصه خارجی اقدامات تهاجمی‌تری انجام دهد.
این کشورها همچنین انتظار دارند در صورت وقوع جنگ دوباره، هدف حملات ایران قرار گیرند؛ چراکه تهران تهدید کرده است پاسخ خود را «بدون محدودیت‌های جغرافیایی» ارائه خواهد کرد.
کاهش ذخایر پدافندی غرب و بازسازی توان موشکی ایران
ذخایر موشک‌های رهگیر غربی در سراسر جهان به‌شدت کاهش یافته است.
سامانه‌های اوکراینی و دیگر تجهیزات دفاعی ممکن است به کشورهای حوزه خلیج فارس در کاهش تهدید پهپادها کمک کنند، هرچند فناوری پهپادی نیز به‌سرعت در حال پیشرفت است.
در همین حال، مقام‌های اطلاعاتی اسرائیل از سرعت افزایش ذخایر موشکی ایران پس از آتش‌بس ابراز شگفتی کرده‌اند.
پرسش درباره اهداف قابل دستیابی در حمله دوباره
پس از هفته‌ها حملات هوایی در جریان عملیات موسوم به «خشم حماسی» آمریکا و اسرائیل، این پرسش مطرح شده است که بمباران بیشتر چه دستاوردی خواهد داشت.
ترامپ از حملات احتمالی جدید با تعبیر «یک خشم حماسی کوچک» یاد کرده است.
به نظر می‌رسد آمریکا و اسرائیل در دور نخست جنگ، بیشتر اهداف آسان را مورد حمله قرار داده‌اند.
تأسیسات اصلی هسته‌ای ایران در فردو، نطنز و اصفهان نیز پیش‌تر در سال ۲۰۲۵ بمباران شده بودند؛ حملاتی که به مدفون شدن حدود ۴۰۰ کیلوگرم اورانیوم با غنای بالا منجر شد.
تأسیسات زیرزمینی و دشواری حملات جدید
آنچه اکنون باقی مانده، عمدتاً تأسیساتی است که دسترسی به آن‌ها دشوار است؛ از جمله «شهرهای موشکی» زیرزمینی که سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ایران تصاویر آن‌ها را از طریق تلویزیون به نمایش گذاشته است.
ورودی‌های این تأسیسات در دور نخست بمباران شدند، اما به نظر می‌رسد بسیاری از آن‌ها از آن زمان تاکنون دوباره حفاری و بازگشایی شده‌اند.
همچنین به نظر می‌رسد ذخایر آمریکا از بزرگ‌ترین بمب‌های سنگرشکن رو به کاهش است.
توجه به تأسیسات «کوه کلنگ»
بخش قابل‌توجهی از توجهات به فعالیت‌های مبهم در تأسیسات موسوم به «کوه کلنگ» (Pickaxe Mountain) معطوف شده است؛ مکانی که احتمال داده می‌شود یک تأسیسات هسته‌ای دیگر باشد.
این تأسیسات چنان در عمق سنگ‌های گرانیتی قرار گرفته است که ممکن است از دسترس بمب‌های متعارف خارج باشد.
این وضعیت به طرح ادعاهای تأییدنشده‌ای منجر شده است مبنی بر اینکه ترامپ ممکن است استفاده از سلاح هسته‌ای علیه این تأسیسات را در نظر بگیرد.
در همین حال، مقام‌های امارات متحده عربی می‌گویند که «برای بدترین شرایط آماده شده‌اند» و متعهد شده‌اند از کشور خود دفاع کنند.
مقایسه توان دفاعی امارات و عربستان در برابر حملات احتمالی
امارات متحده عربی در طول جنگ، سنگین‌ترین حجم حملات ایران را متحمل شد و در مجموع با بیش از ۲۸۰۰ موشک و پهپاد ایرانی مواجه شد.
اکونومیست احتمال می‌دهد که این حجم از حملات با روابط نزدیک امارات و اسرائیل ارتباط داشته باشد.
با این حال، امارات از یکی از قدرتمندترین سامانه‌های پدافند هوایی منطقه برخوردار است.
این ساختار دفاعی شامل لایه‌های همپوشان سامانه‌های رهگیر است که با توپ‌های نصب‌شده روی بالگردهای تهاجمی، تجهیزات جنگ الکترونیک ساخت داخل و احتمالاً تسلیحات لیزری اسرائیل تکمیل شده است.
در مقابل، عربستان سعودی با توجه به وسعت جغرافیایی بیشتر و زیرساخت‌های گسترده‌تر، برای دفاع از قلمرو خود با دشواری‌های بیشتری روبه‌رو خواهد بود.
این کشور همچنین هم‌زمان با تهدیدهایی از سوی ایران و متحد یمنی آن، حوثی‌ها، مواجه است.
ابهام درباره آینده پایگاه‌های نظامی آمریکا در خلیج فارس
در شرایطی که آمریکا نیروها و تجهیزات خود را به نقاط دورتر از ایران، عمدتاً به سمت اسرائیل و اردن، منتقل می‌کند، آینده پایگاه‌های نظامی این کشور در خلیج فارس با پرسش‌هایی روبه‌رو شده است.
رهبران کشورهای حوزه خلیج فارس نیز به‌طور فزاینده‌ای در جست‌وجوی ترتیبات امنیتی جایگزین هستند.
پیمان دفاعی مکه با ترکیه و پاکستان
برای نمونه، عربستان سعودی «پیمان مکه» را با پاکستان و ترکیه امضا کرده است؛ کشورهایی که نیروهای خود را مستقر کرده‌اند یا در حال بررسی امکان اعزام نیرو هستند.
با این حال، هنوز مشخص نیست که این دو کشور در صورت وقوع یک جنگ واقعی چه اقداماتی انجام خواهند داد.
ناکامی کشورهای خلیج فارس در ایجاد دفاع مشترک
همگرایی عمیق‌تر میان کشورهای حوزه خلیج فارس، به‌ویژه در زمینه ایجاد سامانه پدافند هوایی مشترک، می‌تواند به تقویت امنیت منطقه کمک کند.
اما اختلافات دیرینه میان این کشورها موجب شده است که به‌جای ترتیبات امنیتی جمعی، عمدتاً به دنبال توافق‌های امنیتی ملی یا دوجانبه باشند.
مقام‌های اماراتی نیز اذعان می‌کنند که توانایی کشورهای حوزه خلیج فارس برای ایستادگی در کنار یکدیگر در برابر چالش ایران، «توخالی از آب درآمده است».
چشم‌انداز مبهم جنگ و دیپلماسی در خلیج فارس
در مجموع، دو گزارش اکونومیست تصویری از منطقه‌ای ارائه می‌کنند که هم‌زمان با تلاش برای جلوگیری از جنگ، خود را برای احتمال ازسرگیری درگیری‌ها آماده می‌کند.
از یک سو، کشورهای خلیج فارس خواهان جلوگیری از حمله جدید آمریکا به ایران هستند و میانجی‌های قطری برای دستیابی به توافق میان تهران و واشنگتن تلاش می‌کنند.
از سوی دیگر، اختلاف بر سر برنامه هسته‌ای ایران، لغو تحریم‌ها، پایان محاصره دریایی و بازگشایی تنگه هرمز همچنان مانع توافق است.
هم‌زمان، کاهش ذخایر دفاعی، فشارهای اقتصادی، تقویت حضور نظامی آمریکا و نگرانی از دامنه پاسخ احتمالی ایران، کشورهای منطقه را با شرایطی پیچیده روبه‌رو کرده است.
در چنین وضعیتی، پیام‌های متناقض ترامپ درباره احتمال حمله تازه، ابهام درباره آینده پایگاه‌های آمریکا و ناکامی کشورهای خلیج فارس در ایجاد ترتیبات دفاعی مشترک، بر نگرانی‌ها درباره بازگشت جنگ افزوده است.