اندیشکده آتلانتیک نوشت: به نظر میرسد حمایت ایالات متحده از میانجیگری ترکیه در حال افزایش است. یک عامل کلیدی، رابطه شخصی بین رؤسای جمهور ایالات متحده و ترکیه است. دونالد ترامپ، رئیس جمهور آمریکا، بارها از اردوغان تمجید کرده و در اکتبر ۲۰۱۹ او را به عنوان «رهبری فوقالعاده» و «مردی سرسخت که شایسته احترام است» توصیف کرد. اخیراً، وقتی از او پرسیده شد که آیا اردوغان میتواند نقش میانجی مفیدی بین اوکراین و روسیه در اکتبر ۲۰۲۵ ایفا کند، ترامپ پاسخ داد: «بله، اردوغان میتواند. او مورد احترام روسیه و اوکراین است. نمیتوانم در این مورد به شما بگویم، اما او مورد احترام جهان و دوست من است».
تحلیل اندیشکده آتلانتیک نشان میدهد ترکیه در بحبوحه جنگ ایران با آمریکا و اسرائیل، در حال بازتعریف نقش خود بهعنوان یک میانجی کلیدی و ثباتبخش در خاورمیانه است؛ نقشی که با اتکا به روابط همزمان با بازیگران متخاصم و حمایت تدریجی غرب، میتواند آنکارا را به یکی از محورهای اصلی دیپلماسی پایان جنگ تبدیل کند—هرچند این مسیر با چالشهای جدی از سوی اروپا و اسرائیل همراه است.
به گزارش سرویس بینالملل جماران، اندیشکده آتلانتیک نوشت: در حالی که خاورمیانه درگیر خطرناکترین بحران خود در دهههای اخیر است، ترکیه در تلاش است تا خود را به عنوان یک ثباتدهنده ضروری در منطقهای که نمیتواند فروپاشی کامل ایران را تحمل کند، قرار دهد. در نگاه اول، جاهطلبی ترکیه ممکن است کسانی را که این کشور را به عنوان یک مشکل سیاست خارجی که باید مدیریت شود، نه یک شریک در مدیریت مشکلات، میبینند، شگفتزده کند. اما در حالی که دونالد ترامپ، رئیس جمهور ایالات متحده، به دنبال راهی برای خروج از جنگ ایالات متحده و اسرائیل علیه ایران است، ممکن است یک واقعیت ژئوپلیتیکی جدید در حال ظهور باشد: واقعیتی که در آن ترکیه میتواند میانجی مفیدی بین طرفین متخاصم باشد.
تصویر آنکارا: صلحساز و ثباتبخش
سالها است که دولت رجب طیب اردوغان، رئیس جمهور ترکیه، پیوسته نقش ترکیه در جهان را به عنوان رهبری اخلاقی و استراتژیک، به دنبال صلح و ثبات در منطقه و فراتر از آن توصیف کرده است. با افزایش تنشها بین ایالات متحده و ایران در اوایل سال جاری، اردوغان بر آمادگی ترکیه برای میانجیگری بین دو کشور تأکید کرد. در واقع، هاکان فیدان، وزیر امور خارجه ترکیه، در اواخر فوریه میزبان عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، در استانبول بود. از زمان آغاز جنگ، فیدان این احساس را در طول تعامل فشرده خود با رهبران خلیج فارس تکرار کرده و اظهار داشته است که توانایی منحصر به فرد ترکیه برای گفتوگو با همه طرفها، یک دارایی استراتژیک است که میتواند از سرایت اختلافات منطقهای جلوگیری کرده و ثبات بلندمدت را تقویت کند.
هدف فیدان واضح است: «مالکیت منطقهای» امنیت که مانع از تبدیل شدن خاورمیانه به زمین بازی دائمی برای تشدید تنشهای نظامی خارجی میشود. در آستانه حمله ایالات متحده به عراق در سال ۲۰۰۳، مقامات ترکیه از واشنگتن التماس کردند که بدون یک برنامه دقیق و عملی برای تثبیت کشور پس از شکست ارتش، به آن حمله نکند. امروز، ترکیه مشتاق است از ظهور یک دیگ دیگر از هرج و مرج در مرز جنوبی خود، این بار در کشوری که بزرگتر، از نظر نظامی قویتر و از نظر سیاسی و قومی پیچیدهتر از عراق صدام حسین است، جلوگیری کند. موفقیتهای آنکارا تاکنون در تلاشهایش برای کمک به ثبات سوریه پس از اسد، به رهبران ترکیه اعتماد به نفس جدیدی داده است که این کشور میتواند به طور مشابه با کمک به میانجیگری برای پایان دادن به جنگ در ایران، تنشهای منطقهای را کاهش دهد.
ناهماهنگی دیپلماتیک در مدیترانه
این تصور از ترکیه به عنوان یک ثباتدهنده منطقهای، به شدت با خرد متعارف در بیشتر اروپا در تضاد است. به ویژه در آتن، خاطرات تنشهای سال ۲۰۲۰ در مدیترانه شرقی همچنان زنده است. در آن زمان، کشتیهای جنگی نیروی دریایی ترکیه، یک کشتی لرزهنگاری شرکت ملی نفت ترکیه، TPAO، را همراهی میکردند، زیرا در آبهایی که هم ترکیه و هم یونان ادعا میکنند بخشی از مناطق اقتصادی انحصاری آنها هستند، به دنبال نفت و گاز طبیعی میگشت. تنشها در اوت ۲۰۲۰، زمانی که یک کشتی جنگی ترکیه و یونان در نزدیکی کرت با هم برخورد کردند، به اوج خود رسید. ماههای اخیر شاهد تجدید حیات لفاظیهای تند بر سر ادعاهای دریایی این کشورها بودهایم.
مقامات ارشد یونان نسبت به جاهطلبیهای آنکارا ابراز تردید عمیقی کردهاند؛ به طوری که نیکوس دندیاس، وزیر دفاع یونان، اوایل ماه گذشته اظهار داشت که «دستور کار تجدیدنظرطلبانه» ترکیه همچنان تهدیدی برای ثبات دریای اژه است. رهبری یونان به طور خاص در مورد بخش صنایع دفاعی به سرعت در حال گسترش ترکیه و دکترین دریایی «وطن آبی» (ماوی وطن) آن، که از ترکیه میخواهد از تفسیر خود از قوانین بینالمللی در مورد مرزهای دریایی و مناطق اقتصادی انحصاری دفاع کند، هشدار داده است. برای یونان، ارتش قوی ترکیه کمتر به عنوان ابزاری برای صلح منطقهای و بیشتر به عنوان مکانیسمی برای دیپلماسی قهری دیده میشود که همچنان حاکمیت یونان و قبرس یونانینشین را به چالش میکشد.
حملات لفظی بین ترکیه و اسرائیل حتی شدیدتر شده است و چالشی بالقوه جدی برای جاهطلبیهای میانجیگری آنکارا ایجاد کرده است. اردوغان و بنیامین نتانیاهو، نخست وزیر اسرائیل، مرتباً یکدیگر را به جنایت علیه بشریت متهم کردهاند.
حمایت روزافزون از میانجیگری ترکیه در جاهای دیگر
علیرغم ملاحظات یونان و اسرائیل، علاقه به میانجیگری ترکیه در جاهای دیگر رو به افزایش است. در اول مارس، اورسولا فون در لاین، رئیس کمیسیون اروپا، در پستی در رسانههای اجتماعی اظهار داشت که از «آمادگی ترکیه برای میانجیگری و حمایت از حل و فصل» جنگ ایران «از طریق روشهای مسالمتآمیز» استقبال میکند. پاکستان، به همراه ترکیه، عربستان سعودی و مصر، اکنون رهبری انتقال پیامها بین طرفین متخاصم را به امید مهار هرج و مرج منطقهای بر عهده گرفتهاند.
از همه مهمتر، به نظر میرسد حمایت ایالات متحده از میانجیگری ترکیه نیز در حال افزایش است. یک عامل کلیدی، رابطه شخصی بین رؤسای جمهور ایالات متحده و ترکیه است. دونالد ترامپ، رئیس جمهور آمریکا، بارها از اردوغان تمجید کرده و در اکتبر ۲۰۱۹ او را به عنوان «رهبری فوقالعاده» و «مردی سرسخت که شایسته احترام است» توصیف کرد. اخیراً، وقتی از او پرسیده شد که آیا اردوغان میتواند نقش میانجی مفیدی بین اوکراین و روسیه در اکتبر ۲۰۲۵ ایفا کند، ترامپ پاسخ داد: «بله، اردوغان میتواند. او مورد احترام روسیه و اوکراین است. نمیتوانم در این مورد به شما بگویم، اما او مورد احترام جهان و دوست من است».
آنکارا در واقع رویکردی متعادل نسبت به کیف و مسکو اتخاذ کرده است. از یک سوی، ترکیه در طول تهاجم روسیه، همکاری نظامی-فنی با اوکراین را حفظ کرده و قاطعانه از تمامیت ارضی آن حمایت کرده است. ترکیه همچنین طبق کنوانسیون مونترو ۱۹۳۶، مانع از تقویت ناوگان دریای سیاه روسیه از طریق تنگههای ترکیه شد. از سوی دیگر، ترکیه از پیوستن به تحریمها علیه روسیه خودداری کرده و اردوغان خط ارتباطی قوی با ولادیمیر پوتین، رئیس جمهور روسیه، برقرار کرده است. این موضعگیری بیطرفانه به ترکیه اجازه داد تا به همراه سازمان ملل، توافق ژوئیه ۲۰۲۲ بین اوکراین و روسیه در مورد صادرات غلات از طریق دریای سیاه را میانجیگری کند.
میانجیگری پشت پرده ترکیه همچنین برای تضمین آزادی گروگانها از غزه در اواخر سال ۲۰۲۳ بسیار مهم بود. در حالی که جهان بر میانجیگری پر سر و صدای قطر متمرکز بود، آنکارا بیسروصدا از روابط دیرینه خود با دفتر سیاسی حماس (رابطهای که سالها اسرائیل و ایالات متحده را آزرده خاطر کرده بود) برای تسهیل آزادی بیش از بیست کارگر کشاورزی تایلندی که بخشی از توافقهای اولیه تبادل زندانیان بین ایالات متحده، قطر و مصر نبودند، استفاده کرد. حماس میانجیگری ترکیه را عامل تضمین این توافق دانست.
در آن زمان، جو بایدن، رئیس جمهور وقت ایالات متحده، هیچ اشارهای به نقش اردوغان در تضمین آزادی گروگانهای تایلندی نکرد و در عوض تلاشهای سه جانبه واشنگتن، دوحه و قاهره را ارج نهاد. ترامپ بیشتر مایل بوده است که علناً از نقش میانجیگری ترکیه در جنگ اسرائیل و حماس تقدیر کند. ترامپ هنگام اعلام طرح بیست مادهای خود برای پایان دادن به درگیری غزه در اکتبر ۲۰۲۵ اظهار داشت: «رئیس جمهور اردوغان فوقالعاده بود. او واقعاً کمک زیادی کرد، زیرا بسیار مورد احترام است.»
آمریکا از میانجیگری ترکیه استقبال میکند
به نظر میرسد قدردانی ترامپ از میانجیگری ترکیه به اندازهای قوی بوده که دولت او را وادار به کنار گذاشتن پرونده جنایی علیه هالکبانک، یک بانک بزرگ دولتی ترکیه، کرده است. این بانک پس از کیفرخواست سال ۲۰۱۹ به دلیل پولشویی منتظر جریمه چند میلیارد دلاری بود. اگر ایالات متحده این جریمه را اعمال میکرد، هالکبانک میتوانست ورشکست شود و احتمالاً بحرانی را در سراسر سیستم بانکی ترکیه ایجاد کند. سالها، دولت ترکیه استدلال میکرد که هالکبانک از مصونیت حاکمیتی برخوردار است و این پرونده باید مختومه اعلام شود، اما اخیراً در اکتبر ۲۰۲۵، دولت ترامپ از ابراز حمایت از دادگاه عالی ایالات متحده برای تجدیدنظرخواهی هالکبانک مبنی بر مختومه اعلام شدن این پرونده خودداری کرد.
سپس در ۶ مارس، وزارت دادگستری ایالات متحده با استناد به «ملاحظات فوقالعاده امنیت ملی و سیاست خارجی» از قاضی ریچارد برمن درخواست کرد که این پرونده را مختومه اعلام کند. توجیه اصلی وزارت دادگستری این بود که کمک ترکیه «برای تضمین توافق آتشبس و آزادی گروگانها توسط حماس» که دولت ترامپ در اوایل سال ۲۰۲۵ میانجیگری کرد، حیاتی بود.
زمانبندی لغو حکم دولت ترامپ در پرونده هالکبانک میتواند گویای این موضوع باشد. این اقدام واشنگتن که یک هفته پس از حملات ایالات متحده و اسرائیل به ایران صورت گرفت، ممکن است نشان دهد که ترامپ نقشی برای میانجیگری ترکیه در جنگ پیشبینی میکند. در حالی که نتانیاهو ممکن است از این کار طفره برود، ترامپ ممکن است سابقه میانجیگری آنکارا را بسیار موفق بداند که نتواند در برابر آن مقاومت کند. در واقع، آنکارا پیش از این ایفای نقش میانجیگری را با هماهنگی پاکستان، عربستان سعودی و مصر آغاز کرده است.
