رویکردی که با مشارکت فعال و هدفمند ایران در قالب تقویت رابطه با شرکای سنتیاش در اروپا و همچنین پیگیری سیاست چندجانبهگرایی و حضور مؤثر در ائتلافهای سیاسی با کشورهای همسو، مانع احیای طرح امنیتی کردن دوباره ایران در نظام بینالملل خواهد شد.
به گزارش جماران روزنامه ایران با حسین واله، دیپلمات پیشین کشورمان در الجزایر و استاد دانشگاه، درباره شرایط کنونی حاکم بر عرصه بینالملل و الزامات ایران با ابتنا بر فضایی که برجام از سوی ترامپ تهدید میشود، گفتوگو کرده است ؛ این استاد دانشگاه معتقد است که اکنون فرصت تأثیرگذاری مستقیم در افکار عمومی امریکا برای تضعیف موضع ترامپ، تندروها و لابی صهیونیستی در این کشور فراهم شده است...
مشروح این گفت وگو از نظر میگذرد.
ایران و امریکا در دوره ریاست جمهوری باراک اوباما از راهکار دیپلماسی بهره گرفتند و با حل موضوع هستهای و دستیابی به برجام به یکی از چندین موضوعات اختلافی خود پایان دادند. اما حضور ترامپ باعث شده است تا افزون بر مخالفتجویی او با توافق هستهای و اقداماتی که با هدف به بنبست کشاندن آن در دستور کار قرار داده است، سیر تخاصم و دشمنی امریکا با ایران در قالب جدیدی از پروسه «ایران هراسی» مورد پیگیری قرار گیرد. بنا براین به نظر میرسد فرصتی که با حضور اوباما در امریکا و این طرف آقای روحانی در ایران برای کاستن از دامنه خصومت میان تهران و واشنگتن فراهم شده بود از میان رفته است... ارزیابیتان از شرایط کنونی حاکم بر روابط دو کشور چیست؟
تصمیمگیری ترامپ همان طور که در عرصه داخلی چارچوب مشخصی نیافته است، در سیاست خارجی هم قالب خود را پیدا نکرده است و به اصطلاح در شرایط ژلاتینی به سر میبرد. بنابراین هنوز امکان اینکه متغیرهای دیگر بتواند در فرآیند شکلگیری آن تأثیرگذار باشد، منتفی نیست. نکته مهم دیگر آن است که نیروهای مختلفی در شرایط کنونی به ترامپ فشار وارد میکنند که در جهت سیاستهای مطلوب آنها گام بردارد. این دیگر جزو رازهای برملا شده است که اسرائیلیها تأثیر و نفوذ زیادی بر تصمیمهای ترامپ در عرصه سیاست خارجی دارند. یک دغدغه هم که از مدتها پیش در داخل امریکا به وجود آمده است و دموکراتها هم به آن دامن میزنند، آن است که کرملین در شکلگیری سیاستهای کاخ سفید نقش دارد حالا چه نقشهای پنهانی غیرقانونی و چه نقش رسمی دیپلماتیک مرسوم متعارف. دولت اوباما در آستانه تغییر و تحول دولت امریکا تعداد زیادی از دیپلماتهای روس را اخراج کرد. اقدامی که معنایش این است، قویترین دولت دنیا به این نتیجه رسیده است که کشور دیگری در امور داخلیاش دخالت کرده است. فشارهای کاخ سفید ترامپ بر ایران متأثر از عوامل متعدد و نامتجانسیست. وعدههای بلوفآمیز ترامپ در انتخابات که قادر نیست وفا کند، ممکن است او را سوق دهد به کاری که افکار عمومی طرفدارانش را هم قدری راضی و هم منحرف کند. چون این فشارها سمت و سوی متجانس ندارد، معلوم نیست به چه نتایج عملی منجر شود.
این فشارها با چه هدفی صورت میگیرد؟ آیا تغییر جایگاه ایران در منطقه بعد از دستیابی به برجام آنها را نگران کرده است؟
ایران در منطقه خاورمیانه به ثبات قابل توجهی رسیده است، با ثباتترین کشور منطقه است و از نظر اقتصادی هم با فروکش کردن مشکلات قبلیاش، این زمینه فراهم میشود گامهای بلندی در تعامل بینالمللی بردارد. خب این وضعیت در سطح منطقه و جهان به ضرر چه کسی است؟ یعنی باید این طور دید که با این وضعیت، فریاد چه کسی بلند شده است؟ قطعاً به نفع اسرائیل است که منطقه خاورمیانه که برای غرب، منطقهای حیاتی محسوب میشود، بی ثبات باشد. تا اسرائیل یک جای پای قوی در آن داشته باشد که از آن طریق بتواند اعمال هژمونی بکند. اگر در این منطقه ثبات برقرار شود که به توسعه منطقهای و جهانی بازیگرانی چون ایران هم کمک میکند، فلسفه وجودی اسرائیل منتفی میشود. متضرر اصلی ثبات در منطقه اسرائیلیها خواهند بود بنابراین آنها تلاش میکنند به هر شکلی شده ، مسیر ایجاد ثبات و امنیت را در منطقه سد کنند. طبیعی است که از برجام ناخرسند باشند و ادامه رویکرد برجام را برای خودشان تهدید وجودی بدانند.
اما اسرائیلیها خودشان جرأت نمیکنند وارد جنگ منطقهای شوند بنابراین، از چند طریق عمل میکنند. برای ایجاد تفرقه میان ایران و امریکا تلاش کنند تا امریکاییها به نمایندگی از آنها با ایران بجنگند. یک درگیری نظامی بین ایران و امریکا و یک درگیری نظامی بین ایران و هر یک از متحدین امریکا در منطقه که منجر به حذف آن متحد نشود، به نفع اسرائیل است و البته این نیاز دارد به اینکه این جنگها با حمایت امریکا صورت بگیرد. برای رسیدن به این هدف، باید در افکار عمومی امریکا و ذهنیت دولتمردان این کشور فضاسازی شود. اسرائیلیها این اقدامات را از قبل برجام شروع کردند. اصلاً تهدید اتمی ایران از سوی آنها مطرح شد. بعد هم به این ادعا دامن زدند و دنیا را ترساندند. در خلال مذاکرات هستهای هم بیشترین تلاش را داشتند که این مذاکرات به نتیجه نرسد. پس از منظر راهبردی، ایران بیشترین زیان را برای اسرائیل دارد.
برخلاف اسرائیل، وضعیت بعد از برجام و ارتقای تعاملات بینالمللی ایران برای اروپاییها و امریکاییها زیانآور نیست. اروپا به منابع انرژی بسیار بیشتر از امریکا نیاز دارد. بخش مهمی از این منابع را از منطقه خاورمیانه تأمین میکند. از سوی دیگر اروپا به دلیل نزدیک بودن به منطقه خاورمیانه از نظر امنیتی مورد تهدید بیشتری است. ایران از نظر اروپاییان عامل ثبات است نه عامل تهدید. در نتیجه هر چه باثباتتر و قویتر باشد، امنیت اروپا و ثبات اقتصادی اروپا را بیشتر تأمین میکند بنابراین دلیلی ندارد که اروپا از ثبات و رشد ایران بترسد. برای امریکا هم میتوان چنین وضعیتی اما به شکل دیگری متصور شد. امریکا هم به منابع انرژی و همچنین به امنیت منطقه نیاز دارد اما نه به حدی که اروپا نیاز دارد. از جمله دلایلی که ثبات و امنیت ایران برای امریکا بسیار حائزاهمیت است، به این برمیگردد که امریکا یک ابرقدرت است و باید نقش توازن بخشی در منطقه و جهان ایفا کند. هر میزان که در مناطق پرخطر و حساسی مانند خاورمیانه و جنوب شرق آسیا آستانه خطر و درگیریها کاهش پیدا بکند هزینههای سیاسی، مالی و نظامی آن ابرقدرت کمتر میشود. امریکا متوجه این نکته است که ایران کشور باثباتی است که دنبال تنش افروزی در منطقه نیست. بنابراین اگر این کشور دچار مشکل شود، به نفع امریکا نیست اما مطابق خواسته اسرائیل است. اینجاست که منافع امریکا و اسرائیل با هم زاویه پیدا میکند. لذا در تحلیل من، فضای سیاسی و امنیتی که در محافل امریکایی در ضدیت با ایران به راه افتاده، در قالب بازی اسرائیل است.
یعنی ترامپ تحت تأثیر تقویت پیوندهای سیاسی با تلآویو، بیش از آنکه برای دستیابی به اهداف راهبردی امریکا در قالب شیفت این کشور از منطقه خاورمیانه به سایر مناطق مورد نظر خود تلاش کند، در زمین بازی متحدان منطقهایاش علیه ایران بازی میکند؟
بله همان عواملی که در زمان اوباما تلاش میکردند مشکلات ایران و امریکا حل نشود، الان فضای بهتری را برای پیگیری رویکرد فشار علیه ایران به دست آوردهاند. اوباما در زمان خود وزنهای برای کاستن از دشمنیها با ایران بود که الان دیگر نیست. حالا باید جایش را پر کرد ما که نمیتوانیم رئیس جمهوری امریکا را تعیین کنیم اما میتوانیم بازی خودمان را در فضای افکار عمومی داشته باشیم تا اگر هر کسی رئیس جمهوری امریکا شد، نتواند هر کاری که بخواهد انجام دهد. ترامپ در مسیری برعکس آنچه اوباما پیش گرفته بود، حرکت میکند. او میتواند یکسری از کارهای ما را بهانه کند تا برخوردهایش را با استناد به این بهانهها توجیه کند. به تعبیرات ترامپ در افکار عمومی امریکا دقت کنید. او به امریکاییها میگوید ما هر چه به ایران امتیاز میدهیم، آنها بیشتر به ما بی احترامی میکنند یعنی دارد افکار عمومی امریکا را مهیا میکند که اگر با ایران درگیر شد، حق دارد. باید به قدر کافی از ایران بهانه بگیرد تا آنها را در افکار عمومی بفروشد. اینجاست که معتقدم بازی دیپلماسی اهمیت زیادی دارد و ایران در امریکا باید میدان عمل را از لابی اسرائیل بگیرد. یعنی ما باید رفتارمان را طوری تنظیم کنیم که آنها نتوانند از این رفتار سوء استفاده کنند. به باور من، یک نقطه بسیار حیاتی آن است که ایران، افکار عمومی غرب را متقاعد کند که آنچه منافع آنها را در منطقه ما تأمین میکند، اسرائیل نیست. چون منافع آنها با منافع اسرائیل همسو نیست.
در این راستا روابط عربستان سعودی در منطقه با اسرائیل را چگونه باید ارزیابی کرد؟
وضعیت سعودیها فرق میکند. تحلیل من درباره عربستان با بسیاری از تحلیلهای داخلی متفاوت است. من اصلاً قبول ندارم که ریاض متحد اسرائیل است. یعنی نمیتواند متحد اسرائیل باشد مطلقاً چنین چیزی امکان ندارد. منتها سطح مناقشه میان ایران و عربستان به اندازهای بالا رفته است که آنها برای اینکه دشمنی ایران را شعلهور کنند، سیاست تبلیغی نزدیکی به اسرائیل را با هدف ائتلاف علیه ایران در پیش گرفتهاند. منکر روابط ریاض با اسرائیل نیستم. این روابط از قبل هم بوده اما حالا بیشتر شده است. قطر هم روابط قدیمی با اسرائیل داشته خیلی بیشتر از ریاض؛ تا حدی این نزدیکی به سیاستی مربوط است که ایران در پیش گرفته. ما نباید همسایگانمان را به اندازهای بترسانیم که از ترس ما به دشمن مشترک پناهنده شوند. رفتار کنونی عربستان با قطر را ببینید؟ سعودیها به قطر فشار وارد میکنند اما به حدی که میرسد این فشار را کم میکنند زیرا اگر این فشار بیشتر شود، قطر به دامن ایران پناه میآورد. این منطق سیاست است زیرا با یکدیگر رقابت دارند و نه دشمنی. این در حالی است که رابطه عربستان با ایران از مرز رقابت گذشته است و به دشمنی رسیده است. این اشتباه است که رقیب را به دشمن تبدیل کرد. ایران و عربستان در طیف زیادی از موضوعات منطقهای از جمله عراق، یمن، بحرین و لبنان اختلاف دارند لذا به صورت متقابل همدیگر را به دخالت در این کشورها متهم میکنند. خب این اختلافها کم و بیش از گذشته بوده است و سالیان بعد هم خواهد بود. منافع طرفین در نقاطی سازگار است و در نقاطی دیگر نه. ما باید یاد بگیریم درباره آن جاهایی که منافع ما با هم میسازد کنار بیاییم و درباره جاهایی که منافعمان با همدیگر نمیسازد، معامله بکنیم. اگر ما رابطه با عربستان را به حدی از خشونت رساندیم که ناچار شد آماده جنگ علیه ایران شود، به سیاست اشتباه ما هم بازمیگردد. همهاش دخالت و شیطنت نیروهای دیگر نیست. اگر همسایگان را ترساندیم، این فرصت در اختیار افرادی چون ترامپ قرار میگیرد تا به بهانه حمایت از آنها و در واقع برای مصادره ثروتهای منطقه، سیاست تقویت اتحاد با متحد منطقهایاش را پیش ببرد، قراردادهای سنگین تسلیحاتی امضا کند و در نتیجه فضا را برای جنگ نظامی در منطقه فراهم سازد. منظورم این است که فقط نباید از سیاست طرف مقابل انتقاد کرد بلکه باید ببینیم تا چه اندازه حاضریم تنش با عربستان را کاهش دهیم. اگر سعودیها ادعا میکنند که ایرانیها درصدد اشغال مکه هستند، به این معنا نیست که آنها واقعاً این طور فکر میکنند بلکه میخواهند ترسشان را ابراز کنند و با اداره افکار عمومی، موقعیت را برای مهار ایران فراهم کنند.
آیا اکنون همه مقدمات لازم برای ترامپ در پیگیری سیاست خصمانه نسبت به ایران تحت تأثیر اهدافی که متحدان منطقهایاش از جمله اسرائیل و ریاض دنبال میکنند، فراهم شده است؟ با چه طرقی میتوان با این سیاست مواجه شد؟
خیر؛ امریکا هم یک واحد یکدست نیست. ترامپ براساس ساز و کار بوروکراسی امریکا به اندازهای دستش باز نیست که هر کاری در عرصه سیاست خارجی خواست بکند؛ چنان که قبلاً پیشبینی کرده بودم، بیانیههای اولیه ترامپ درخصوص ورود مهاجران مسلمان به امریکا با برخوردهای قضایی مواجه شد. این اختیارات محدود درباره سایر موضوعات از جمله ایران هم وجود دارد. ترامپ نمیتواند هر کاری که خواست، انجام دهد. وزارت خارجه این کشور و همچنین وزارت دفاع خیلی با دیدگاههای او موافق نیستند. این اختلافات به مرور سیاستهای او را تعدیل میکند و بر رفتارهایی که نسبت به ایران در پیش میگیرد، تأثیرگذار خواهد بود. در اینجا رفتار واکنشی ما بسیار حائز اهمیت است. باید طوری رفتار کنیم که در افکار عمومی امریکا دولت این کشور را خلع سلاح کنیم. اتفاق مهمی که رخ داده، آن است که در شرایط کنونی تقریباً تمام رسانههای امریکا ضد ترامپ هستند. الان وقتی است که ما باید از این رسانهها استفاده کنیم و همه دروغ و تهمتهایی را که در این سالها علیه ایران مطرح شده است، پاسخ دهیم و رسوا کنیم. در این زمینه تنها آقای ظریف قدری فعال است. باید خیلی بیشتر از اینها فعال باشیم واکنش نشان دهیم.
بنابراین بخشی از این ضعف در نتیجه فقدان لابیهای فعال ایرانی در صحنه سیاست داخلی امریکاست؟
بله این هم یکی از ضعفهای بزرگ ایران است که نمیتواند از فرصتهای امریکا علیه خودش استفاده کند. در شرایطی که چهرههای زیادی در مخالفت با ترامپ و جنگطلبی او با ما همعقیده هستند، ما نمیتوانیم از آنها در همصدایی با مواضع خودمان استفاده کنیم. شخصیتهای زیادی در خود کنگره امریکا هستند که با سیاست ترامپ مخالفند و پارلمان ما میتواند آنها را به ایران دعوت کند تا از طریق خود آنها سیاست جنگطلبی ترامپ را به چالش بکشد. برنی سندرز در امریکا (نماینده سنای امریکا و مهمترین رقیب هیلاری کلینتون در حزب دموکرات برای انتخابات ریاست جمهوری) یک موضع فلسفه سیاسی سوسیالیستی بسیار پیشرفته و پیشتاز در غرب دارد که بسیاری به پای او نمیرسند. خب پارلمان ایران که میتواند او را دعوت کند. شاید اگر سندرز در انتخابات به جای کلینتون در رقابتها بالا میآمد، ترامپ هرگز برنده نمیشد و فضای متفاوتی بر روابط دو کشور حاکم میشد. الان فرصت تأثیرگذاری مستقیم در افکار عمومی امریکا برای تضعیف موضع ترامپ، تندروها و لابی صهیونیستی در این کشور فراهم شده است. اما ما انگار متوجه وزن سیاسی خودمان نیستیم. اینقدر در خودمان فرو رفتهایم که گویی جرأت نمیکنیم سرمان را بالا بیاوریم و با دیگران حرف بزنیم. ضمن آنکه ما میتوانیم از طریق نیروهای دیگر هم که بر امریکا اثر میگذارند، اقدام کنیم.
مانند اروپاییها؟
بله، میتوان از طریق اروپاییها و حتی روسها و چینیها اقدام کرد.
ظرفیت سیاسی اروپا تا چه اندازه قابلیت این را دارد که بتوان در جهت تقویت موضع ایران و تضعیف مواضع ترامپ از آن استفاده کرد؟
اروپا برای ما خودکشی نمیکند، فداکاری هم نمیکند. اما برای منافع خودش میجنگد. در تقابل با برخی سیاستهای افراطی راستگرایانه ترامپ ما با اروپا همسویی راهبردی داریم. با این حال، نه تنها از این موقعیت استفاده نمیکنیم بلکه گاهی حساسیتهای اروپاییان را طوری تحریک میکنیم که ناچار شوند از ما فاصله بگیرند. واقعاً معرکهایم!
ابزارهای پیگیری این سیاست کاهش تنش در منطقه چیست؟
دیپلماسی ما درخصوص اروپا اجمالاً موفق عمل کرده است اما در جهان عرب این گونه نبوده است. ما باید در جهان عرب فعالانهتر وارد شویم. یک یارگیری تمام عیار و پکت جامع با همه کشورهای منطقه لازم داریم. هم در سطح دولتها و هم درسطح جامعه مدنی.
مهمترین بحران کنونی منطقه رواج تفکر افراطی و گسترش تندروی است که محیطی متشنج و ناامن را شکل داده است. گستره ناامنی به فراتر از مرزهای خاورمیانه کشیده است. این مشکل مشترک میتواند محور و بهانهای برای یک آغاز نو باشد. خب در چنین شرایطی که عربستان و اسرائیل تلاش میکنند ایران را منشأ و حامی این گروههای تروریستی معرفی کنند، ما هم متقابلاً آنها را متهم میکنیم، آنچه دوام میآورد، همین بحران و کشمکشهای کشورهای منطقه و میدانداری نیروهای فرامنطقهای است. میتوانیم رویکردمان را پیچیدهتر و دقیقتر کنیم. میتوانیم در دنیای اسلام پرچمدار مبارزه با خشونت و افراطیگری باشیم و با پیگیری نگرش اعتدالی و همزیستی فرهنگی و دینی، نقش مؤثر ایفا کنیم. نه عربها و نه ترکها توان این نقشآفرینی را ندارند. باید از نیروهای اجتماعی در جهان اسلام مانند متفکران و هنرمندان و دیگر گروههای مرجع کمک بگیریم تا از توسعه نگاه افراط گرایانه جلوگیری کنیم. از امریکا که نمیتوان انتظار داشت متولی مبارزه با این تفکر باشد. در این نقش باید ابتکار عمل داشت؛ اگر حرف حسابی بزنیم همه میشنوند.
شما در حالی به نقش دیپلماسی در کاستن از مشکلات با رقبای منطقهای و همچنین سایر بازیگرانی که در طیف تقابلی با ایران جای میگیرند اشاره میکنید که به عنوان مثال ایران و عربستان به باور بسیاری از صاحبنظران در حوزههای رقابت منطقهای درگیر جنگ نیابتی هستند. جنگی که صرفاً دیپلماسی قادر به حل آنها نیست... خاصه آنکه ریاض به کرات ادعای دخالت ایران در مسائل داخلی کشورهای منطقه از جمله بحرین، یمن، سوریه و عراق را مطرح کرده است. در امتداد این ادعا نقش نظامیان در شدت و ضعف بروز بحران میان دو کشور به ذهن متبادر میشود... ارزیابی شما چیست؟ آیا در چنین شرایطی عملکرد دستگاه دیپلماسی تحت تأثیر رویکرد دستگاههای نظامی قرار نمیگیرد؟ و اساساً تا چه اندازه میتواند در مدیریت کارآمد چنین بحرانی که وجه مهمی از آن به رقابت نظامیها در منطقه بازمیگردد، تأثیرگذار باشد؟
ما یک کشور و یک دولت هستیم، مجمع الجزایر نیستیم که هرکس هر کاری خواست، بکند. ممکن است در داخل کشور رقابتهای سیاسی وجود داشته باشد اما در سیاست خارجی هرکسی نمیتواند حرف خود را بزند. باید یک سیاست خارجی مبنای عمل کشور باشد. اگر کسانی در ایران این طور فکر میکنند که میشود به هر دلیل پنهانی مسیری را غیر از مجرای اصلی پیش رفت، باید متوجه باشند که این کار در قرن 21 یعنی کوبیدن میخ به تابوت کشور. در سطح بینالملل هر اتفاقی بیفتد، مسئولیت آن به عهده دولت است و اگر اقدامی خارج از سازوکار دولتی در عرصه سیاست خارجی انجام شود، باز هم مسئولیتش با دولت است. اگر ارتش و سپاه ما اقدام به کاری میکند، به خاطر آن تصمیم سیاسی است که دولت اتخاذ کرده است و لاغیر. اگر این اختلاف بروز کند و ما نتوانیم این مشکل را حل کنیم، طرفهای مقابل ما سردرگم میشوند زیرا نمیدانند که ما چه میکنیم و باید با چه کسی حرف بزنند. بنابراین در سیاست خارجی باید یک دستگاه عمل کند. هرجا بنا به تشخیص دولت، لازم باشد صلح میکنیم و هرجا که ضروری بود میجنگیم.
به نظر شما آیا بخشی از مشکلات حل نشده ما در مواجهه با سیاست پرفراز و نشیب امریکا و متحدان منطقهایاش میتواند در نتیجه ناهماهنگی میان دستگاههای مرتبط با سیاست خارجی ما باشد؟
سیاست خارجی ما هنوز اشکالاتی دارد. یکی از آنها این است که کسانی که درگیر سیاست داخلی شدهاند حد و مرز نگه نمیدارند. از نظر قانون اساسی و سیاست رسمی کشور، سیاست خارجی کشور واحد است و فقط یک صدا باید شنیده شود. حمله موشکی به داعش، تصمیم رسمی کشور و مصوب شورای عالی امنیت ملی بود که باید به تأیید رهبری برسد. نیروهای نظامی مادر خلال بحثهای سیاست داخلی، بعضاً خود را به یک جریان سیاسی نزدیک کردند. من معتقدم این کار اشتباه است. ارتش و سپاه و بسیج به همان اندازه برای جناح راست حکومت اهمیت دارد که برای جناح چپ؛ چنان که برای بقیه مردم و احزاب اهمیت دارد. مگر میشود که یک حزب در ایران قدرت را به دست بگیرد و پشتوانه سپاه و ارتش را نداشته باشد. مگر میتوان این کشور را بدون نیروی نظامی سرپا نگه داشت. آنها باید محافظ هر دولتی که روی کار میآید باشند و نباید خود را با یک جریان سیاسی یکسان سازی کنند.
رسانههای سپاه نباید در دعوای سیاست داخلی طرف یک گروه را بگیرند بلکه باید وسط بایستند. اگر نیرویی نظامی میخواهد وارد سیاست بشود، اشکالی ندارد باید لباس نظامی گری را دربیاورد و بعد به عنوان یک فرد غیرنظامی وارد عرصه سیاست شود. سیاست داخلی بنا به اقتضای خودش مدام فراز و فرود دارد در دست احزاب مختلف میچرخد لذا نظامیان که پشتوانه قدرت دفاعی کشور هستند، نباید در این بازی سیاست بچرخند. این سبب میشود که وقتی یک حمله موشکی به یک پایگاه خارجی انجام میشود، موضعگیری نامتعارفی صورت گیرد. هیچ جای دنیا هم مداخله نظامیها در سیاست را نمیپذیرد. اگر کسی این کار را کرد، قانونشکنی کرده است؛ حتی در رژیم پهلوی که یک رژیم استبدادی بود، شاه برای نظامیان، اتاق انتظار جداگانهای داشت که غیرنظامیان مجاز نبودند وارد شوند و بالعکس. حتی اتاق مشترک نداشتند؛ چه برسد به اینکه بخواهند در سیاست مداخله کنند. امام خمینی هم در آغاز انقلاب اسلامی به صراحت بر ضرورت مداخله نکردن نظامیها در سیاست تأکید کردند.