دکتر داود فیرحی: اساس مجلس، پذیرش اختلاف است

در منشور برادری چند مطلب مهم وجود دارد،‌ مطلب اول این هست که بالاخره در جامعه یک اختلافات گفتاری وجود دارد و این اختلاف گفتار هرچند که به نظر امام طبیعی است، باعث برخی سردرگمی‌ها و حیرت‌ها هم شده است و این خود بخشی از مسئله است که باید توضیح داده بشود.

نکتة دوم، آن طور که من از متن یادم هست برداشتی که آقای انصاری از اوضاع دارد امام آن برداشت را ندارد، در واقع امام می‌فرماید اصلاً باید اختلاف باشد،‌ دلیلش هم برمی‌گشت به دو چیز، یکی ماهیت اجتهاد شیعه، که از قدیم الایام اجتهاد تکیه بر استنباط دارد، به خصوص در حوزه‌هایی که حوزه‌های فقاهتی هستند، نقد در آن جا حضور روشن و چشم‌گیری ندارد، مثلاً فرض بفرمایید، حرمت ربا، که این روشن هست. اما درباره بسیاری از مسائل در امور عمومی، مفهوم یا مبنای اجتهاد نشان می‌دهد که باید اختلافات را پذیرفت.

دلیل دیگری که امام آنجا ارائه می‌کنند، این هست که ماهیت امر سیاسی، هم اختلاف برانگیز است، یعنی از جمله موضوعاتی که به لحاظ موضوعی و شناخت موضوع، هر چقدر که گفتگو صورت بگیرد، سرانجام نمی‌توانیم انتظار داشته باشیم که به یک نقطه نظر واحدی برسیم، امر سیاسی اصلاً ذاتش اینطوری هست.

نکته بعدی که بسیار مهم است، اینکه نمی‌توان هیچ اختلافی را تعریف یا مدیریت کرد، مگر اینکه مبنای مشترکی داشته باشد، و به نظر امام این مبنای مشترک وجود دارد و همیشه هم باید آن را حفظ و صیانت کرد.

به این ترتیب بر اساس این مبانی مشترک، اجتهاداتی شکل می‌گیرد که هر کدام به خاطر روشی که دارد، معتبر و حجت است و کسی نمی‌تواند نظر دیگری را بر نظر خودش، در حوزه اجتهادی خود ترجیح بدهد، به این ترتیب اختلافات پیدا خواهد شد.

در حوزه موضوع شناختی هم اختلاف هست و سرانجام این اختلافها باعث یک حیرتی هم می‌شود این تقریباً مروری بر آن متن بود.

اما به نظر می‌رسد که متن چند استعداد دارد و می‌شود از آن چند استفاده کرد، یعنی در واقع می‌توان بعضی از گفته‌ها و ناگفته‌های متن را برجسته کرد، مثلاً ما می‌بینیم که در متن نکته‌ای نهفته است و آن اینکه یکسری مبانی مشترک وجود دارد؛ مثل انقلاب،‌ استکبار، اسلام، اینها مبناهای مهمی هستند. در اینجا می‌توان نکته‌ای را مطرح کرد و آن اینکه، یکی از ویژگی‌های خوب امام، برای نسل بعدی که در این حوزه دارند کار تحقیقاتی می‌کنند، این بوده که امام آن مبناها را بزرگ می‌گرفتند، مثلاً من یادم هست، با اینکه ما جوان بودیم و خیلی درک درستی هم نداشتیم، امام خیلی به جزئیات تکیه نمی‌کردند، مگر در موارد استثنایی، مثلاً هر کسی یا هر گروهی حرفی داشت مسئولیت آن را بر عهده خود آن فرد یا گروه می‌گذاشت، و بعد هم تنها شرطی که داشت این بود که مخالف اسلام نباشد، نگفته بود که مخالف این اجتهاد از اسلام نباشد یا مخالف آن اجتهاد از اسلام، بلکه،‌ می‌گفت شما کار خودتان را بکنید اما مخالف اسلام نباشد، معنی قضیه این هست که در این جور مسائل، به خصوص در مورد وحدت و... در حوزه عمومی، هر چقدر ظرف‌های مشترک را بزرگ بگیریم آدم‌های بیشتری در آن جمع می‌شوند، و هر چقدر ظرف را کوچک بکنیم، افراد کمتری را در بر می‌گیرد به نظر من، این یکی از ویژگی‌های خوبی است که در ادبیات امام وجود دارد تکیه بر مبناهای بزرگ است، مبناهایی که حتی اهل سنت را هم شامل می‌شود، با اینکه وصیت نامه امام به شدت و با دقت بیشتری، شیعی تنظیم شده چون امام یک رهبر و مرجع شیعه است، اما امام وقتی صحبت می‌کرد، از اسلام صحبت می‌کرد، آدم احساس می‌کند که از تشیّع، خیلی کم امام صحبت می‌کند، تا چه برسد به یک جناح از درون شیعه، به این ترتیب این یکی از ویژگی‌هایی است که در بحث امام، در ناگفته‌هایش وجود دارد، یعنی می‌شود از این نامه امام استفاده روش شناختی کرد که در واقع، هر چند که حوزه سیاست،‌ حوزه اختلافی است و اختلافات باید به مبانی برگردد، اما اگر مبانی را کوچک بگیریم، در واقع اختلافها حل نخواهد شد، تساهل ها از بین خواهد رفت، چون استنباط امام،‌ آن طور که آدم درک می‌کند از این نامه و از غیر آن، این است که اسلام در کلیتش دارای یک ظرفیت بزرگ است. اسلام به عنوان یک فرقه یا جناح، حتی امام نمی‌گفت «جمهوری اسلامی»، بلکه می‌گفت «قضیه اسلام»، ‌«انقلاب اسلامی»، «نظام اسلامی» از این واژه‌ها استفاده می‌کرد. معنی این حرف این است که بحث ممکن است حتی فراتر از قانون اساسی هم مطرح شود، این استفاده خوبی است که از دیدگاه امام به عنوان یک راه حل می‌شود کرد، یعنی اگر ما بخواهیم در جامعه‌ای راهی برای وحدت قائل بشویم،‌ یکی از راهها، یا یکی از مجاری، تعریف وسیع از مبانی است، تا آن جایی که مبانی اجازه می‌دهد، و معلوم است هر مبنایی یک خط قرمزی دارد، یعنی مرز تفاوت بین اسلام و کفر، تفاوت بین ایمان و نفاق، این قطعی و روشن است، اما دایره را وسیع گرفتن در ادبیات امام خیلی مهم است.

نکته دومی که در این نامه هست، که می‌شود از منطق و مفهوم آن استنباط کرد، این است به لحاظ درکی که امام داشتند یا تجربه‌ای که امام داشتند، یا شهودی که امام داشتند، که تئوری‌های بزرگ دانش سیاسی هم آنها را تأیید می‌کند، ذات اختلافی قدرت هست،‌ بالاخره، درست است که ما بر وحدت تکیه می‌کنیم، اما اساساً وحدت به معنی ذات اختلافی قدرت هم هست، توضیح مطلب اینکه قدرت عبارتست از تصرف یا تصدی مراتب عالی تصمیم‌گیری، به منظور اجرا یا ارائه دیدگاه‌های اجتهادی افراد یعنی اگر فرض کنیم که گروهها منافع حتی منافع مادی هم نداشته باشند، اما منطق قدرت میل به این دارد که ایده‌های خودش را به اجرا برساند و طبیعی است وقتی که ایده‌ها بخواهد به اجرا درآید همه آنها اجرایی نمی‌شود، پس چکار باید کرد؟ از یک طرف باید به وحدتی در نظام سیاسی باشد، از یک طرف یک تکثری هم در ایده‌ها و دیدگاه‌ها باشد، یعنی نمی‌شود این بحث را انکار کرد.

در این صورت آیا می‌توان به سمت راه حلی رفت جمع که بین آنها شود؟ ظاهر قضیه و مطالعات موضوع شناسانه، این طور نشان می‌دهد که قدرت را نمی‌توان کامل به وحدت رساند، اما می‌توان اختلافها را مدیریت کرد،‌ به گونه‌ای که اختلافها کلیت سیستم را از همدیگر نپاشند.

این یک بحث جدی در مفهوم آن نامه است، آدم احساس می‌کند که در ذهن امام این مسئله وجود داشته و در منطوقش هم اشاره‌ای به این بحث دارد.

این قسمت خیلی حساس است، بالاخره ما باید بپذیریم که سیستم‌هایی را برای جمهوری اسلامی طراحی کرده‌ایم، این سیستم‌ها تولید اختلاف هم خواهند کرد، مثل سیستم‌های حزبی یا سیستم‌های تفکیک قوا. و ما باید هزینه اختلاف را بپردازیم، نه اینکه اختلاف را سرکوب کنیم.

به عنوان مثال، اگر به هر دلیلی سیستم تفکیک قوا و سیستم انتخابات و احزاب و مجلس و غیر آن را اگر بخواهید به سمت یک وحدت خاصی سوق بدهید، در واقع یک دیکتاتوری بسیار خشنی تولید کرده‌اید، و این اصلاً امکان ندارد؛ چرا که لازمه آن، این است که یک قوا باشد و بقیه تشریفاتی باشند، یا قوه قضائیه باشد، یا قوه مجریه باشد، یا قانونگذاری باشد و یا حتی نهادی مثل رهبری باشد، والا باید هزینه اختلاف را بپردازیم. به نظر می‌رسد که امام حاضر بود هزینه اختلاف را بپردازد و چاره‌ای هم جز این نداشت، به جمله بسیار جالبی که در ادبیات امام هست، اشاره می‌کنیم که به آقای انصاری فرموده: که من تو را یک آدم احساساتی می‌بینم، این نکته مهم است، این را می‌شود این‌جور تفسیر کرد که تعقل سیاسی خیلی هم به وحدت به معنی سیاسی‌اش نمی‌انجامد، در واقع به وحدت اعتقادی داریم عمل می‌کنیم، به یک وحدت مبتنی بر یک ایمان بزرگ به اسلام، اما نمی‌توان، در همه جا، یک وحدتی ایجاد کرد، چون آدمها متفاوتند، نهادها متفاوتند، بنابراین ما راهی نداریم، یا باید منطق قدرت را بپذیریم، و بخشی از این منطق قدرت یک نوع اختلاف و تکثر و، حتی بعضی مواقع تعارض و تداخل قوا هست، اختلافاتی هم در آن پیدا می‌شود، یا باید اساساً همه چیز را به بهانه وحدت حصر کنیم، تجربه تاریخی نشان داده هر نوع تمرکزگرایی به بهانه وحدت، خود وحدت را به هم می‌ریزد، یعنی اساساً به بهانه وحدت تمرکزی حاصل نشده است، ‌این تمرکز خودش در واقع وحدت شکن بوده است نه وحدت آفرین، اصلاً وحدت به معنی یکپارچگی نیست، وحدت به معنی انسجام است،‌ به معنی پذیرفتن مبناهای مشترک است، و الا شما، حتی در منزل هم نمی‌توانید یک وحدتی را ایجاد بکنید. این نکته دوم است که باید روی آن بحث بشود و می‌شود آن را به بقیه مفردات امام ارجاع داد، که چطور می‌شود مکانیسمهایی، مثل تشکل‌ها، احزاب و جریانهای سیاسی تا حدودی مدیریت کنند. سیاسیون در صورتی که اختلافهای آنها بنیان‌شکن نباشند، یعنی اساس مذهب را به هم نریزد، امام جمله‌ای دارند که ظاهراً توصیه‌ای است به شورای نگهبان: وای به روزی که مردم بریزند به خیابانها و علیه ما شعار بدهند، آن وقت چه مصیبتی است. (نقل به مضمون) این بحثها، بحثهای کلیدی است و امروز هم می شود روی آن فکر کرد که راههایی را پیدا کنیم.

یک نکته دیگری در آن نامه هست و آن مسئله فرهنگ سازی است ما در جامعه هیچ گاه نتوانستیم بین ایده رهبران و خواست توده مردم و یا احساس آنها تعادلی ایجاد کنیم، یعنی همیشه موج احساسات به دلایلی غلبه کرده بر تدابیر، این را کمی توضیح بدهم؛ اساساً چرا مردم باید از انقلاب ناراحت باشند، آیا نمی‌شود از رسانه های رسمی توضیح داد که خود اختلاف حسنه است و روایت معروفی داریم که می فرماید: «اختلاف امتی رحمة» یکی از قوی‌ترین تئوری‌ها در تمام دنیا این است که بین شورایی که یکدست است دو سه تا شیطان در آن قرار دهید تا اینکه بتواند مخالف خوانی بکند تا ذهنها فعال شود، ایده‌ای در دنیا مطرح است که معتقدند که یک دانشگاه نباید تمام اعضای هیئت علمی آن فارغ التحصیل یک محل باشند، در این صورت همه آنها یک نفر می‌شوند و اثر چندانی ندارد، بنابراین شرط می‌کنند که هیئت علمی مثلاً در دانشگاه تهران، دو نفر از آن دانشگاه بگیرد دو نفر از دانشگاه شهید بهشتی، دو نفر از فارغ‌التحصیلان خارج از کشور و یکی دو نفر از فارغ التحصیلان مراکز مذهبی بگیرد، تا اینها بتوانند به یک نتیجة نسبتاً درستی برسند.

بنابراین، من احساسم این هست که امام دارند اشاره می‌کنند به اینکه چرا باید احساساتی شد؟ و گفت که اختلاف دارد چکار می‌کند؟ این اختلافها چرا پیدا شده است؟ به قول شهید بهشتی ما باید بعضی وقت ها صادقانه اختلافهای همدیگر را علنی کنیم که در این صورت مردم هم یاد می‌گیرند که بپذیرند اختلافها یا نواقص یا مسائل دیگر اساساً هست، آن وقت این صداقت خودش اعتماد ایجاد می‌کند، یعنی پنهان کردن اختلافات زیر یک مفهوم پوشالی وحدت، اساساً چندان مطلوب نیست.

جوامع باید بپذیرند که آدمها با یکدیگر اختلاف دارند، در عین حال بپذیرند که باید به صورت قانونمند و بر اساس قواعدی اختلافاتشان را به یک نظر مشترکی برسانند، اصلاً در ادبیات غربی هم همین طوری است واژه «پارلمان» از اینجا پیدا شد، پارلمان یعنی آدمها احساس می‌کردند با همدیگر اختلاف دارند و می‌دانستند که اختلافاتشان را هم نباید با جنگ حل کنند، یعنی تنها راه حل گفتگو است، و چون همه نمی‌توانستند در یک جایی گفتگو کنند، نمایندگانی می‌فرستادند، گفتگو کنند.

اساس مجلس نیز پذیرش اختلاف است، یعنی اگر بگوییم مجلس عصاره ملت است، یعنی اساس مجلس پذیرش اختلاف است و در نظر گرفتن منافع همگان به رغم اختلافات.

به این ترتیب در واقع تئوری حذف یا حصر به بهانه وحدت، به عده معدودی ختم می‌شود. تجربه هم نشان داده اگر گروهی را حذف کردند تا وحدت شکل بگیرد، از درون خود آن گروه چندین جریان پیدا خواهد شد. و باعث انشقاق می‌شود و آخرین نمونه هایش را ما بعد از تحولات سال 1388 داریم و حتی گروه انحرافی هم اگر حذف بشود، هیچ ضمانتی وجود ندارد آن بقیه دوامی داشته باشند.

به این ترتیب اگر بتوانیم از سخن امام، به خصوص از مفهوم آن استفاده کنیم، در واقع خیلی هم نباید به وحدت بیندیشیم، ما باید به حجت بیندیشیم که چه چیزی، چه سخنی، برای ما حجت است و چه معیاری حجیت مشترک تولید می‌کند، ما باید به اینها فکر کنیم، مثل همین قضیه که امام می‌فرماید، در حوزه‌های علمیه اختلافات وجود داشته است و هرکس به یک مرجع مراجعه می‌کرده است. در ادبیات سیاسی، باید یک قانونی باشد، و ما باید یک معیاری داشته باشیم که به یک تصمیم مشترک برسیم که این تصمیم، به اختلافها، و نیز به راه حل ما مشروعیت بدهد، آدم احساس می‌کند که از ادبیات امام چنین چیزی هم قابل استنباط هست و شاید «زمان» به امام اجازه نداد که برخی از ایده های خودشان را بیان کنند.