منشور برادری سرشار از گزاره‌های اخلاقی است

اگر یک حکومت دینی در عصر غیبت، بخواهد رقابت و رفتار سیاسی در درون خود را خصلتی دموکراتیک ببخشد، و آن‌را منطبق بر یک الگوی کاملاً دینی، سازگار کند، [برای این کار] منشور برادری حضرت امام بهترین الگوست. در واقع، حکومت دینی در شرایطی می‌تواند خصلت دموکراتیک به خود بگیرد که به مفاد این منشور تن دهد و قواعد حاکم بر رقابت و رفتار سیاسی را، منطبق بر این منشور، بپذیرد. قبل از این که من به خصائص این الگو یا به اصطلاح، این مدل از رفتار سیاسی که مستند بر منشور است، بپردازم، می‌خواهم این نکته را خاطرنشان سازم که ما در این منشور، دو واژه داریم که به صورت دقیق مورد توجه حضرت امام قرار گرفته‌اند؛ یکی وحدت و دیگری تکثر؛ در واقع، مفاهیم کلیدی این منشور حول و حوش این دو مفهوم می‌گردد: وحدت و کثرت یا وحدت و تکثر. امام وقتی از ـ به اصطلاح ـ وحدت در این منشور صحبت می‌کند، مرادش وحدتی ارگانیک نیست که جامعه به صورت مجموعه‌ای با هم وحدت داشته باشند، چون از نظر حضرت امام، چنین وحدتی مقبول نیست، چون به تفاوت‌ها توجهی نمی‌نماید. وحدتی که در این منشور مد نظر حضرت امام قرار گرفته است، مبتنی بر «کثرت» یا «تکثر» است؛ به این معنا که، از نظر حضرت امام باید جناح‌ها و گروه‌های سیاسی در مورد یکسری اصول وحدت داشته باشند، اما در «فروع» و «فروعاتی» تکثر داشته باشند. به همین دلیل، مدل پیشنهادی حضرت امام یک «وحدت مبتنی بر تکثر یا کثرت» است، و این بدان معناست که دو الگو از منشور خارج است: یکی کثرت منهای وحدت، و دیگری وحدت منهای کثرت، چون این دو الگو هر دو مضرّ است.

به هر حال، در جامعه‌ای که همه وحدت داشته باشند و تفاوتی وجود نداشته باشد، اساساً چنین جامعه‌ای مقوّمات اصلی خود را دارا نیست، و جامعه‌ای که همواره دچار اختلاف باشد و بر اصولی پایبند نباشد نیز اساساً قوامی نمی‌یابد، و ما به این نکته مهم معتقدیم که الگوی امام، در واقع الگوی سومی است که در رقابت سیاسی، به وحدت در عین کثرت پرداخته است. اما وقتی شما در جامعه به صورت صوری، یک وحدت فراگیر داشته باشید که منهای کثرت یا تکثر باشد، مهمترین یا به عبارت دیگر، بدترین پیآمد چنین پدیده‌ای، بازگرداندن اختلافات از صورت جامعه به باطن جامعه و به عبارتی، «زیر زمینی کردن منازعات» است. و در یک حکومت دینی، چون این موضوع یک شکل شرعی و دینی به خود می‌گیرد، چون آدمها در متن جامعه، دچار یک پارادوکس می‌شوند در ظاهر و باطن، دچار نوعی نفاق می‌شوند. این پیامد در واقع اشاره به همان حدیثی دارد که از حضرت امیر نقل شده؛ که حضرت می‌فرماید: «کثرة الوفاق نفاق»، اگر در درون یک جامعه، وفاق بسط پیدا نمود و ظاهراً جامعه یک وحدت و یک وفاق همگانی دارد،‌ این نشانه‌ای بر وجود نفاق در آن جامعه است، چون آدم در باطن نظر دیگری دارد،‌ ولی در ظاهر، رل و نقشی را بازی می‌کند که خود را موافق با جریان حاکم نشان دهد. پس بنابراین من فکر می‌کنم که اساساً نوع نگاه امام [به این مقوله]، نگاهی است غیر ارگانیک و نگاهی است که در عین پذیرش وحدت،‌ کثرت را هم می‌پذیرد و با توجه به پیامدهایی که گسترش وفاق دارد، متفتن این مسئله است که باید در جامعه نوعی رفتار شکل بگیرد که بر اصولی، اتفاق و بر فروعی، اختلاف،‌ مستقر بشود. با توجه به چنین الگویی،‌ فکر می‌کنم که الگوی پیشنهادی حضرت امام که در این منشور منعکس شده است، پنج یا شش ویژگی مهم دارد؛

اولین ویژگی ـ که در این منشور خصلت مبنایی هم دارد ـ آن است که از منظر امام،‌ اختلاف نه تنها بد [و مذموم]،‌ بلکه [مفید] و منشأ رشد است، در نگرش امام در آن الگوی پیشنهادی خود، این نکته مبنایی کلیدی است؛ در واقع، [از منظر امام] هر جا اختلاف وجود داشته باشد، بدان معناست که جامعه وجود داشته و پویاست و به سمت رشد و توسعه پیش می‌رود. اینکه ما در روایات داریم که از پیامبر گرامی اسلام(ص) نقل شده است که «اختلاف اُمتی رحمة»،‌ امام نیز معتقد است که اختلاف مؤمنان ذیل حکومت دینی رحمت است. پیامبر نفرموده است: «الإختلاف رحمة»، یعنی صرف «بگو مگو» و «مناظره با یکدیگر» رحمت است، خیر، کسی ذات اختلاف را مفید نمی‌داند، رحمت نمی‌داند، اما وقتی امت، به عنوان امت پیغمبر، که بر اصولی اشتراک دارند، با یکدیگر اختلاف پیدا می‌کنند، حتماً بر سر فروعات با یکدیگر درگیری دارند؛ این اختلاف از منظر پیامبر(ص) تأویل به رحمت می‌شود،‌ همین نگرش به اختلاف در این منشور نیز وجود دارد. ویژگی دومی که در این منشور می‌بایست بسیار مورد توجه قرار گیرد،‌ آن است که،‌ اختلافی که «رحمت» است و منشأ رشد، در صورتی مایه پیشرفت جامعه خواهد شد که منشأ نفسانی نداشته باشد؛ در واقع هر کجا پای غیر خدا به میدان کشیده شود، این اختلاف نه تنها منشأ هدایت نمی‌گردد، بلکه منشأ ضلالت است.

به لحاظ سیره شناسی، پس از پیروزی انقلاب،‌ وقتی که حضرت امام اختلاف بین جناح چپ و راست را در اواسط دهه 60 مشاهده می‌کنند، من در دو یا سه جای صحیفه دیده‌ام که ایشان به روایت منقول از پیامبر(ص)ـ «شیّبتنی سورة هود لمکان هذه الآیه: فاستقم کما اُمرت و من تاب معک» ـ اشاره نموده و می‌فرمایند: من نیز مانند پیامبر می‌ترسم از یارانی که در اطراف و دوروبر من هستند، با من انقلاب کردند و الان هم در جمهوری اسلامی فعالیت می‌کنند؛ امام در تحلیل آن آیه بدین مضمون می‌فرمود که: این «ما»ی استقم کما امرت، یعنی این «ما»ی در «ما اُمرت»، ‌جمهوری اسلامی است؛ و من تاب معک هم همین شما جناحهای چپ و راست هستید و به هر دو جناح خطاب می‌کردند و می‌گفتند: «خداوند ما را مأمور نموده است که نسبت به این جمهوری اسلامی که همان «ما اُمرت» است، استقامت بورزیم و آنرا نگاه داریم». سپس ایشان می‌فرمود که : «اگر شما برای خدا قیام کردید» ایشان این موضوع را در سال 1320، با اشاره به آیه إنما أعظکم بواحدة، أن تقوموا لله مثنی و فردی گفته و فرموده بود برای خدا قیام کنید ـ پس از گذشت سی ـ چهل سال از آن موقع که اکنون دیگر جمهوری اسلامی تشکیل شده بود، می‌فرمود که «شما به این جمهوری اسلامی اعتماد کنید، نگهش دارید و چنانچه نسبت به «ما اُمرت» غفلت ورزیدید و دچار اختلاف شدید،‌ مشخص می‌شود که منشأ اختلافتان، خدا نبوده و هوی است». پس بنابراین، آن سبک از اختلاف را امام قبول ندارد؛ [معتقد است] اختلافی منشأ رحمت و رشد است که در واقع، مبنا و ریشه نفسانی نداشته باشد. سومین ویژگی آن است که اشتراک در اصول ضرورت دارد، یعنی اگر در این میان، اصولی نباشد که جناحها و گروه‌های [سیاسی] بر آن اتفاق نکنند، [در چنین حالتی] اساساً اختلاف مضر است. حال این اصول چیست؟ در این خصوص حضرت امام دو تعبیر دارند؛ یکی آنکه، اصل ما همان «اسلام» است، اصل کلی ما «قرآن» است و یا اصل کلی ما «انقلاب» است؛ بعد وقتی امام شاخصه‌های آن اصول را در این منشور بیان می‌کند، خود ایشان بر هفت، هشت مورد از این اصول تأکید می‌کنند، مثلاً فرض بفرمایید که، ایشان می‌گوید من می‌دانم که همه شما نسبت به اسلام، قرآن و انقلاب وفادارید و قلب همگی شما برای کشور و مردم می‌تپد: «می‌دانم [قلب] همه شما برای خدمت به اسلام و مسلمین می‌تپد»، «اکثر شما به استقلال کشور معتقدید» و امثال اینها. اینها اصولی بود که امام به عنوان الگوی پیشنهادی خود مطرح نمود. ویژگی چهارم، اختلاف در فروع جهت برون رفت از تک صدایی است؛ یعنی درست است که [شما جناحها] در اصول با هم مشترک هستید، و این اصول را قبول دارید، اما این به معنای آن نیست که از این اصول، تنها یک قرائت صحیح است و باقی قرائت‌ها غلط است. یا برای اجرای این اصول،‌ تنها یک روش صحیح است و بقیه روش‌ها، غلط. برای آنکه ما به استبداد دینی دچار نشده و جامعه را از حالت تک صدایی خارج نماییم،‌ اختلاف در «فروع» یا اختلاف در «شیوه‌ها و روش‌ها» ضرورت یک حکومت دینی است؛ چرا؟، چون این حکومت دینی، بر مبنای تفاسیر اجتهادی تشیّع به وجود آمده است و با اتکاء به همین تفاسیر هم باید ادامه حیات بدهد. شما اگر پذیرفتید که این حکومت بر حسب اجتهادات یک فقیه به قدرت رسیده است و به اقامه اجرای احکام پرداخته است، بعد چنانچه این اجتهاد را کنار بگذارید، عملاً تفکر شیعی را کنار گذاشته‌اید. به هر حال،‌ چون در درون حوزه‌های علمیه، فهم‌ها از متون دین متفاوت است و این فهم‌ها مستند به ملکه اجتهاد است، همه اینها وجهی از اعتبار را دارا هستند و کسی نمی‌تواند این فهم‌ها را تخطئه نماید؛ به هر حال «للمصیب أجران و للمخطئ أجر واحد». ویژگی بعدی، که من فکر می‌کنم مهم است، بحث «رعایت حد فاصل انتقاد و تخریب» در این الگوست. در واقع، ما مقوله‌ای داریم به نام «انتقاد»، و مقوله دیگری به نام «تخریب» امام انتقاد را می‌پذیرد، ولی تخریب را نمی‌پذیرد. ملاک‌هایی که من از فرمایشات امام برای انتقاد استقرا نموده‌ام، چند چیز است؛ یکی آنکه، این مخالفت و انتقاد بایستی روشمند باشد، دوم آنکه باید مستند باشد، سوم آنکه باید به نقد ماقال پرداخته و کاری به احوال شخصی گوینده نداشته باشد، چهارم آنکه می‌بایست از سر دلسوزی باشد، هر انتقاد و مخالفتی که فاقد یکی از این عناصر باشد، خصلت تخریب را می‌یابد، به همین دلیل، امام در اینجا مرز بین تخریب و انتقاد را برجسته می‌نماید.

بالاخره، آخرین ویژگی‌ای که در اینجا مطرح می‌شود آن است که این اختلاف،‌ می‌بایست بر مبنای اجتهاد شیعی شکل بگیرد؛ اجتهادی که فهم را دقیق می‌کند، برای این فهم حجّیت دست و پا می‌کند و به آن اعتبار بخشیده و آن را در عرض سایر فهم‌ها و قرائت‌ها جای داده و رقیب قرائت حاکم قرار می‌دهد.

این در واقع مجموع ویژگی‌های الگوی امام ـ که مبتنی بر وحدت و مبتنی بر کثرت است ـ می‌باشد.

کلاً این منشور سرشار از گزاره‌های اخلاقی، تعالیم دینی و نگرش الهی به نفس مبارزه است؛ زمانی شخصی از منظر سیاست مدرن به رقابت می‌نگرد و رقابت را چیزی جز تصاحب قدرت نمی‌داند؛ این شخص ممکن است [در پندار خود] معیار اخلاقی نداشته باشد، یا اینکه مجبور به رعایت هنجارهای اخلاقی بشود، برخی در تعریف علم سیاست می‌گویند علم سیاست علمی است که می‌آموزد: کی می‌برد؟ کِی می‌برد؟ چرا می‌برد؟ و چگونه می‌برد؟ [اما] از منظر فیلسوفی اخلاقی [اخلاق گرا] نظیر حضرت امام، اساساً از این منظر به قدرت نگریسته نمی‌شود؛ چون امام همه عالم را محضر خدا می‌بیند و قدرت و اقامه حکومت را هدف ندانسته و ابزار می‌داند و آن ذی المقدمه که اقامه دین و مقاصد شریعت باشد، آنرا مد نظر قرار می‌دهد، طبیعتاً نگاه او به قدرت نگاهی غیر اخلاقی نیست؛ یعنی اساساً امام ذات هر بازی [سیاسی] که در درون حکومت جمهوری اسلامی شکل بگیرد و مبتنی بر رعایت اصول اخلاقی نباشد را نفسانی می‌داند؛ حالا ممکن است شخصی به چنین موضوعی صورت اعتقادی ببخشد، اما در باطن آنرا بر مدار منویات شیطان تحلیل می‌کند، به همین دلیل، فکر می‌کنم که منشور، صحه رسمی بر تقدم اخلاق بر سیاست است و اساساً امام نگرش مدرن برخی از غربیان که اخلاق را متأخر از سیاست قرار می‌دهند و گزاره‌های اخلاقی را متأثر از سیاست قبض و بسط می‌دهند، را رد نموده و چنین نگاهی ندارد، امام می‌گوید در حکومت اسلامی هدف خداست، مقصد الله است و هر کس وارد این رقابت شود، نه رقابت اصل است و نه قدرت اصل دیگری، همه اینها فروع است؛ کسی که می‌خواهد در این رقابت شرکت نماید، باید لله بیاید و اگر هم می‌خواهد اختلاف کند، باید لله اختلاف کند، خروج از این مدار اتلاف عمر است و ضایع کردن حکومت.

برخی برآنند که ما باید جامعه را به سمت وحدت ببریم و نگذاریم اختلاف‌ها بروز نموده و بر آنها سرپوش بگذاریم و پنهان نماییم، تا مردم دچار تشتت و تحیر نشوند، چنانچه از کلام آقای انصاری در این نامه برمی‌آید، مردم متحیر شده‌اند که چرا این جناح‌ها به جان هم افتاده‌اند، بنابراین اختلاف‌ها را پنهان نماییم تا جامعه راحت شده و آسایش بیابد، در حالیکه از جواب امام چنین استنباط می‌گردد که نه، اشکالی ندارد و باید اختلافات بروز نماید، مبانی حفظ شود اما اختلافات بروز یابد.

یکی از نکات زیباشناختی این متن به همین دفع توهم آقای انصاری در این نامه بازمی‌گردد؛ او تصور می‌کند که چون دو جناح رسمی در کشور مبارزه می‌کنند و مردم نیز، به تبع دو جناح، دو دسته شده‌اند، این برای نفس جامعه مضر است، در حالی که اگر جامعه به تبع جناح، دو تا فکر پیدا نکند و این تفاوت افکار فقط در سطح نخبگان بماند و پشت دربهای بسته نگه داشته شود، اساساً جامعه جلو نمی‌رود؛ به هر حال باید در جامعه تفاوتها به رسمیت شناخته شوند، اگر هم مشکلی در جامعه وجود دارد، نه به خاطر خوبی یا بدی اختلاف است، بلکه به خاطر عوامل دیگری است، مثلاً فرض کنید که ممکن است فرهنگ سیاسی ما ضعیف باشد، یا چون مردم ارتباط بسیطی با احزاب و جریانها ندارند و در واقع عقلانیت اجتماعی ندارند، آگاهی سیاسی بالایی ندارند؛ چرا، احساساتشان برانگیخته می‌شود، فضا را علیه جناح مقابل تهییج می‌کنند، این موارد چیزهایی خارج از ذات اختلاف است، حاشیه ای است که بر متن اختلاف تحمیل شده است، اما امام اساساً جامعه اسلامی را جامعه تک‌صدایی نمی‌داند، یعنی کل جامعه سیاسی را، بعد وقتی هم که شما از سطح جامعه سیاسی می‌آیید به سطح بالاتر، به جامعه مدنی می‌رسید، در جامعه مدنی هم اگر تکثر صدا نباشد، حکومت رشد نمی‌کند، در شرایط تک صدایی که از بالا تا پایین تعریف می‌شود، از نظر امام این الگو، الگوی دینی نیست و باید راهی برای رسیدن داشته باشد. اما نکته‌ای که وجود دارد و فکر می‌کنم توجه به آن اهمیت دارد، آن است که ، حالا اگر مثلاً شما سؤال کنید که امام فرمود: وحدت در اصول، اختلاف در فروع معیار مناقشات سیاسی در حکومت دینی است، سؤالی که در اینجا مطرح می‌شود آن است که، آیا اختلاف بر اصول هم شکل می‌گیرد یا نه؟ و اگر اختلاف در اصول شکل گرفت چه باید کرد؟ کما اینکه ما مثلاً در حوادث یکی دو سال اخیر می‌بینیم که برخی جناح‌های تند، به جای اختلاف بر فروع، اختلاف را بر اصول بردند، مثل برخی جریان‌های اصلاح طلب تند، در این موقع شما باید چه بکنید؟ چکار باید بکنید؟ در اینجا امام یک مبنا دارد؛ آن مبنا هم آن است که بعید به نظر می‌رسد کسانی که وفاداریشان به انقلاب محرز شده و به صورت نسبتهای دور و نزدیک با انقلاب رابطه دارند، بر اصول با هم اختلافی پیدا نمایند، شما وقتی اینها را به استنطاق درمی‌آورید، همه آن اصول گفته شده امام را قبول دارند، پس امام عملاً نمی‌پذیرند که چنین اتفاقی بیفتد، اما اگر اتفاق افتاد، یعنی عده بسیار معدودی ـ که ممکن است شانه به شانه سلطنت طلبان، منافقین،‌ بهاییها، یا انجمن حجتیه بگذارند ـ [چنین اختلافی نمودند]، در آن موقع امام فرمود که با عدالت باید در مقابل اینها ایستاد و آنها را از بازی خارج نمود. حالا اگر این عده ـ که اختلاف از فروع را به سمت اختلاف در اصول منتقل نموده‌اند ـ طبیعتاً اینها می‌بایست از بازی رقابت خارج شوند؛ چون دیگر اصلی را نمی‌پذیرند، اما مفاد این منشور همیشه برای کسانی که در گفتمان انقلاب هستند، آن اصول اصلی انقلاب را قبول دارند، اما در برداشت‌ها و روش‌ها و رویه‌ها اختلاف دارند، هنوز به عنوان یک منشور برادری پایدار می‌مانند، من فکر می‌کنم این منشور ذخائر بسیار بزرگی دارد که ما را از آن بن‌بست‌ها و برون رفت‌های کنونی رها کند و خلاص نماید.