امروز 26 تیر سالروز تاسیس شورای نگهبان است، نهادی که از ابتدای انقلاب تاکنون نقش بسیار مهمی در تصمیمات نظام داشته است، اقدامات شورای نگهبان به خصوص در انتخابات ها گاه با انتقادها و چالش هایی مواجه بوده است، اما به گواه تاریخچه این نهاد، شورای نگهبان ثبات خود را در طی این سال ها حفظ کرده و وظایف خود را انجام داده است. در این نوشتار به تاریخچه شکل گیری و افرادی که به این نهاد آمده و رفته اند پرداخت هایم.
به گزارش پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران، طبق اصل نود و ششم قانون اساسی، نهاد شورای نگهبان وظیفه بررسی، برای عدم مغایرت مصوبات مجلس شورای اسلامی با احکام اسلامی و قانون اساسی را بر عهده دارد، بدون حضور و تشکیل این شورا، مصوبات مجلس وجاهت قانونی ندارد . از طرف دیگر شأن نظارتی این شورا در انتخابات مجلس و ریاست جمهوری باعث شده تا جایگاه و اهمیت این نهاد دو چندان شود.
تاریخچه تشکیل شورای نگهبان
اندیشه اصلی تشکیل شورای نگهبان در سال های پس از انقلاب سال 1357 ، الهامی از اصل دوم متمم قانون اساسی مشروطه بود. تصویب اصول ۹۱ تا۹۹قانون اساسی که اعتبار مصوبات مجلس و رسمیت آن را منوط به وجود شورای نگهبان می کند، در واقع تقویت همان اصل دوم متمم قانون اساسی مشروطه بود . درآن مقطع، پس از کشمکش های بسیاری که میان مشروطه خواهان ومخالفانشان درگرفت، درنهایت با تصویب این اصل مقرر شد که مراجع تقلید شیعه اسلامی ۲۰نفراز فقها را اعلام کنند تا مجلس از میان آنان پنج تن را برگزیند. وظیفه این ۵تن آن بود که مصوبات مجلس را بررسی کنند تا هریک از آن مواد مقایرت با شرع اسلام نداشته باشد.
بعد از انقلاب نیز تشکیل شورای نگهبان از سوی امام خمینی(س) مورد نظر قرار گرفت و در جریان تدوین پیش نویس اولیه قانون اساسی جمهوری اسلامی پس از طرح مباحثی سرانجام اصول 91 تا 99 قانون اساسی جمهوری اسلامی به تشکیل شورای نگهبان و وظایف آن اختصاص یافت.
تشکیل نهاد شورای نگهبان در دو مرحله صورت گرفت. در مرحله اول بعد از تصویب قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران و قبل از استقرار قوه مقننه و قوه مجریه، در تاریخ اسفندماه سال 1358 و از سوی امام خمینی (ره) فقهای مجتهد این شورا منصوب شدند. مرحله دوم؛ در تیرماه 1359 با تشکیل اولین دوره مجلس شورای اسلامی 6 حقوقدان این شورا انتخاب شدند که با اضافه شدن به ترکیب فقهای منصوب شده، شورای نگهبان کار خود را رسما شروع کرد.
اصل 91 تا 99 قانون اساسی ترکیب و وظایف شورای نگهبان
اصل نود و یکم: به منظور پاسداری از احکام اسلام و قانون اساسی از نظر عدم مغایرت مصوبات مجلس شورای ملی با آنها، شورایی به نام شورای نگهبان به ترکیب زیر تشکیل می شود.
1-شش نفر از فقهای عادل و آگاه به مقتضیات زمان و مسائل روز.انتخاب این عده با مقام رهبری است.
2-شش نفر حقوقدان، در رشته های مختلف حقوقی، از میان حقوقدانان مسلمانی که به وسیله رئیس قوه قضائیه به مجلس شورای ملی معرفی میشوند و با رای مجلس انتخاب می گردند.
اصل نود و دوم: اعضاءی شورای نگهبان برای مدت شش سال انتخاب می شوند ولی در نخستین دوره پس از گذشتن سه سال، نیمی از اعضاءی هر گروه به قید قرعه تغییر می یابند و اعضاءی تازه ای به جای آنها انتخاب می شوند.
اصل نود و سوم: مجلس شورای اسلامی بدون وجود شورای نگهبان اعتبار قانونی ندارد مگر در مورد تصویب اعتبارنامه نمایندگان و انتخاب شش نفر حقوقدان اعضاءی شورای نگهبان.
اصل نود و چهارم: کلیه مصوبات مجلس شورای اسلامی باید به شورای نگهبان فرستاده شود. شورای نگهبان موظف است آن را حداکثر ظرف ده روز از تاریخ وصول از نظر انطباق بر موازین اسلام و قانون اساسی مورد بررسی قرار دهد و چنانچه آن را مغایر ببیند برای تجدید نظر به مجلس بازگرداند. در غیر این صورت مصوبه قابل اجرا است.
اصل نود و پنجم: در مواردی که شورای نگبهان مدت ده روز را برای رسیدگی و اظهار نظر نهایی کافی نداند، می تواند از مجلس شورای اسلامی حداکثر برای ده روز دیگر با ذکر دلیل خواستار تمدید وقت شود.
اصل نود و ششم: تشخیص عدم مغایرت مصوبات مجلس شورای اسلامی با احکام اسلام با اکثریت فقهای شورای نگهبان و تشخیص عدم تعارض آنها با قانون اساسی بر عهده اکثریت همه اعضاءی شورای نگهبان است.
اصل نود و هفتم: اعضاءی شورای نگهبان به منظور تسریع در کار می توانند هنگام مذاکره درباره لایحه یا طرح قانونی در مجلس حاضر شوند و مذاکرات را استماع کنند. اما وقتی طرح یا لایحه ای فوری در دستور کار مجلس قرار گیرد اعضاءی شورای نگهبان باید در مجلس حاضر شوند و نظر خود را اظهار نمایند.
اصل نود و هشتم: تفسیر قانون اساسی به عهده شورای نگهبان است که با تصویب سه چهارم آنان انجام می شود.
اصل نود و نهم: شورای نگهبان نظارت بر انتخابات مجلس خبرگان رهبری، ریاست جمهوری، مجلس شورای اسلامی و مراجعه به آراء عمومی و همه پرسی را برعهده دارد
فقها و حقوقدانان ادوار مختلف
دوراول: در دور اول تشکیل شواری نگهبان 6 تن از فقیهان برای عضویت در این شورا از طرف حضرت امام(س) منصوب شدند که به ترتیب: آیت الله صافی گلپایگانی، آیت الله جنتی، آیت الله مهدوی کنی، آیت الله عبدالرحیم ربانی شیرازی، آیت الله غلامرضا رضوانی و آیت الله یوسف صانعی؛ می باشند. طبق قانون درپایان سه سال اول بعد از قرعه کشی از میان این شش تن، سه تن از فقها از شورا خارج شده و سه فقیه دیگر به جای آنان از سوی مقام رهبری منصوب شدند. در این دوره آیت الله محمد مؤمن، آیت الله محمدی گیلانی و آیت الله محمد امامی کاشانی به جای آیت الله مهدوی کنی، آیت الله رضوانی و آیت الله محمد مهدی ربانی املشی منصوب شدند.
دور دوم: دور دوم انتصاب فقهای شواری نگهبان نیز با حضور آیت الله صافی گلپایگانی، آیت الله احمد جنتی، آیت الله ابوالقاسم خزعلی، آیت الله محمدی گیلانی، آیت الله محمد مؤمن و آیت الله امامی کاشانی تشکیل شد که با استعفای آیت الله صافی گلپایگانی از عضویت در شورای نگهبان، حضرت امام خمینی (ره)، آیت الله محمد یزدی را به عنوان جایگزین ایشان در شورای نگهبان منصوب کرد.
دور سوم: دور سوم نیز اعضای قبلی در جای خود ابقا شدند و تنها آیت الله هاشمی شاهرودی جایگزین آیت الله محمدی گیلانی شد.
دور چهارم: در دوره ی چهارم شواری نگهبان تغییرات بیشتری به خود دید. در این دوره آیت الله رضا استادی جایگزین آیت الله امامی کاشانی شد و همچنین آیت الله طاهری خرم آبادی به جای آیت الله ابوالقاسم خزعلی وارد شورای نگهبان شد. در این دوره همچنین با ریاست آیت الله هاشمی شاهرودی بر قوه ی قضائیه؛ آیت الله محمد یزدی جایگزین وی در شورای نگهبان شد.
دور پنجم: در دوره ی پنجم شورای نگهبان، دو چهره ی جدید وارد این شورا شدند. آیت الله محمد صادق لاریجانی و آیت الله محمد حسین قدیری جایگزین آیت الله طاهری خرم آبادی و آیت الله رضا استادی شدند. همچنین در سال 1388 آیت الله صادق لاریجانی و آیت الله هاشمی شاهرودی جای خود را در شورای نگهبان و ریاست قوه ی قضائیه عوض کردند. دوره ی ششم نیز اعضای دوره ی پنجم ابقا شدند و به جای مرحوم آیت الله رضوانی، آیت الله محمد مهدی شب زنده دار جایگزین ایشان در شورای نگهبان شد.
دور ششم: فقهای در دوره ششم این شورا را آیت الله احمد جنتی، آیت الله محمد مومن، آیت الله غلامرضا رضوانی، آیت الله محمود هاشمی شاهرودی، آیت الله محمد یزدی، آیت الله محمد رضا مدرسی یزدی تشکیل می دهند. ایت الله مهدی شب زنده داره جهرمی بعد از درگذشت آیت الله رضوانی جایگزین ایشان شد.
حقوقدانان: همچنین شخصیتهایی همچون دکتر محمد صالحی، دکتر گودرز افتخار جهرمی، محسن هادوی، مهدی هادوی، علی آراد، دکتر حسین مهرپور محمدآبادی، حجت الاسلام محمدرضا عباسی فرد، حسن فاخری، خسرو بیژنی، سید جلال الدین مدنی کرمانی، احمد علیزاده، حسین مهر پور محمد آبادی، حسن ابراهیم حبیبی، حجت الاسلام عباس کعبی نسب، سید رضا زواره ای نسب، ابراهیم عزیری، غلامحسین الهام، حسین علی امیری، عباسعلی کدخدایی حقوقدانان دوره اول تا پنجم این شورا و شخصیت هایی چون سام سوادکوهی فر، نجات الله ابراهیمیان، محمد رضا علیزاده، سیامک ره پیک، حجت الاسلام محمد سلیمی، دکتر محسن اسماعیلی حقوقدانان دوره ششم شورای نگهبان را تشکیل می دهند.
آخرین تغییرات در ترکیب حقوقدانان شورای نگهبان در 23 خرداد 95 صورت گرفت. مجلس شورای اسلامی در این روز محمدرضا علیزاده، عباس کدخدایی و سید فضل الله موسوی را به عنوان حقوقدانان جدید شورای نگهبان انتخاب کردند.
