فصل سوم کاوشهای باستان‌شناختی دانشگاه شهید بهشتی به سرپرستی دکتر حمیدرضا ولی‌پور، عضو هیئت‌علمی دانشگاه شهید بهشتی در تپه چشمه‌علی شهر ری از نهم آبان‌ماه با مجوز صادرشده از سوی پژوهشگاه میراث‌فرهنگی و گردشگری آغاز شده و تا ۴۵ روز ادامه دارد.
به گزارش جماران، این کاوش‌ها در چارچوب برنامه پنج‌ساله پژوهشی گروه باستان‌شناسی دانشگاه شهید بهشتی انجام می‌شود؛ برنامه‌ای که پیش‌تر به تصویب شورای پژوهشی پژوهشکده باستان‌شناسی رسیده است. دو فصل نخست این طرح با دستاوردهای علمی قابل‌توجهی به پایان رسیده و فصل سوم نیز با تأمین اعتبار از سوی دانشگاه شهید بهشتی، در ادامه اهداف و پرسش‌های بنیادین این برنامه دنبال می‌شود.
چشمه‌علی؛ از محوطه‌های کلیدی پیش از تاریخی فلات مرکزی
تپه چشمه‌علی در جنوب تهران و در محدوده شهر تاریخی ری، در مجاورت چشمه‌ای طبیعی قرار دارد که نام محوطه از آن گرفته شده است. این تپه با ارتفاع تقریبی هفت متر، امروز در میان بافت متراکم شهری و در محاصره خیابان‌ها و ساختمان‌های جدید قرار گرفته است؛ بااین‌حال، از محوطه‌های مهم باستان‌شناختی فلات مرکزی ایران به شمار می‌رود. بقایای دیوار تاریخی شهر ری نیز در نزدیکی آن و بر فراز برآمدگی صخره‌ای قابل‌مشاهده است.
اهمیت باستان‌شناختی این محوطه به‌توالی استقرار و شواهد فرهنگی متعلق به دوره‌های مختلف پیش از تاریخی و تاریخی بازمی‌گردد. کاوشهای اریک اشمیت در دهه ۱۹۳۰ میلادی، نخستین اطلاعات گسترده را درباره توالی فرهنگی چشمه‌علی فراهم کرد و پژوهش‌ها و کاوشهای بعدی نیز بر اهمیت آن در شناخت تحولات فرهنگی منطقه ری و فلات مرکزی ایران افزود.
شواهد به‌دست‌آمده، از جمله نهشته‌های مربوط به اواخر دوره نوسنگی، مس‌سنگی انتقالی و مس‌سنگی قدیم، چشمه‌علی را به محوطه‌ای کلیدی برای مطالعه روندهای فرهنگی هزاره‌های ششم تا چهارم پیش از میلاد تبدیل کرده است.
معماری ۶۳۰۰ساله و شواهدی از چند مرحله سکونت
برنامه کاوشهای دانشگاه شهید بهشتی باهدف شناخت تحولات فرهنگی دشت ری و بررسی ارتباط میان‌دوره مس‌سنگی انتقالی و مس‌سنگی قدیم طراحی شده است. مطالعه تداوم‌ها و گسست‌های فرهنگی در گذار از اواخر نوسنگی به مس‌سنگی و چگونگی شکل‌گیری و تحول جوامع مستقر در این منطقه، از محورهای اصلی این پژوهش به شمار می‌رود.
کاوشهای دو فصل نخست، به‌ویژه در بخش‌های مختلف تپه، اطلاعات ارزشمندی درباره ساختار معماری و سازمان فضایی یکی از استقرارهای دوره مس‌سنگی قدیم، متعلق به حدود ۶۳۰۰ سال پیش، در اختیار پژوهشگران قرار داده است.
شواهد به‌دست‌آمده از ترانشه‌های کاوش، وجود چندین مرحله ساخت‌وساز و تجدید بنا را نشان می‌دهد. استفاده از خشت و کاهگل در ساخت واحدهای مسکونی، آماده‌سازی بسترهای ساختمانی، به‌کارگیری سنگ‌ریزه در زیرسازی، ایجاد کف‌های کوبیده گلی و تجدید مکرر اندودهای کف و دیوارها از جمله ویژگی‌های فنی و ساختاری معماری این استقرار است.
همچنین پوشش با رنگ اخرایی و شواهدی از گچ‌کاری یا استفاده از دوغاب سفید بر روی اندودهای گلی شناسایی شده است. این داده‌ها امکان بررسی شیوه‌های ساخت‌وساز، تغییرات معماری و نحوه سازمان‌یابی فضاهای سکونتی را برای باستان‌شناسان فراهم می‌کند.
مهرها، گل‌مهرها و شواهدی از فعالیت‌های اقتصادی و فلزگری
در کنار بقایای معماری، مجموعه‌ای از یافته‌های فرهنگی نیز در دو فصل نخست کاوش به‌دست‌آمده که می‌تواند در شناخت فعالیت‌های اقتصادی و اجتماعی ساکنان چشمه‌علی مورداستفاده قرار گیرد.
مهرها، اثر مهرها، گل‌مهرها و اشیای کوچک گلی موسوم به «توکن» از جمله این یافته‌ها هستند. این اشیا می‌توانند در بررسی شیوه‌های شمارش، ثبت و نگهداری اطلاعات، مدیریت کالاها و سازمان‌دهی فعالیت‌های اقتصادی و اجتماعی موردتوجه قرار گیرند؛ هرچند تبیین دقیق کارکرد آنها نیازمند بررسی مجموعه یافته‌ها در ارتباط با زمینه باستان‌شناختی و شواهد دیگر است.
از دیگر یافته‌های مهم دو فصل نخست، قالب‌های سفالی ریخته‌گری و شواهد مرتبط با فعالیت‌های فلزگری است. بررسی این آثار می‌تواند به شناخت فناوری تولید و مهارت‌های فنی ساکنان این محوطه کمک کند.
همچنین در جریان کاوش‌ها، تدفین یک دختر نوجوان در زیر کف یکی از فضاهای معماری شناسایی شده است. همراهی این تدفین با اشیای تزیینی و وجود شواهدی از تغییر شکل جمجمه، اطلاعاتی ارزشمند درباره برخی جنبه‌های فرهنگی و آیینی جامعه آن دوره فراهم کرده است.
در بررسی‌های سطحی محوطه نیز قطعات سفالی متعلق به دوره‌های متأخرتر، از جمله سفال لبه واریخته، شناسایی شده است. این یافته‌ها از نظر طرح پرسش‌هایی درباره احتمال وجود افق‌های استقراری متأخر در تپه اهمیت دارند؛ بااین‌حال، تعیین دقیق دوره و جایگاه زمانی و فرهنگی آنها مستلزم شناسایی شواهد در لایه‌های دست‌نخورده و دارای زمینه باستان‌شناختی مشخص است.
جست‌وجوی شواهدی از دوره آغاز عیلامی در فصل سوم
فصل سوم کاوش‌ها در ادامه برنامه پنج‌ساله پژوهشی دانشگاه شهید بهشتی و باهدف تکمیل اطلاعات حاصل از دو فصل پیشین و دستیابی به شواهد بیشتر درباره توالی استقرار در تپه چشمه‌علی دنبال می‌شود.
یکی از محورهای اصلی این فصل، بررسی ارتباط میان‌لایه‌های اواخر دوره نوسنگی، مس‌سنگی انتقالی و مس‌سنگی قدیم و مطالعه تداوم‌ها و گسست‌های فرهنگی در این دوره‌هاست. در این مسیر، شواهد معماری، فنون ساخت‌وساز، سفال و دیگر یافته‌های مادی مورد بررسی قرار خواهند گرفت.
ادامه کاوش در ترانشه سوم و گسترش آن به بخش شرقی، باهدف پیگیری امتداد دیوارها و کف‌ها و بررسی ارتباط میان فضاهای معماری در دستور کار قرار دارد. این عملیات می‌تواند به شناخت دقیق‌تر ساختار فضایی استقرار و مراحل معماری مرتبط با دوره سیلک III1-3 (مس‌سنگی قدیم) کمک کند.
همچنین ایجاد ترانشه‌های جدید در بخش‌های دیگر تپه، به‌ویژه قسمت شمالی، پیش‌بینی شده است تا امکان بررسی لایه‌های استقراری و ارزیابی یافته‌های سطحی فراهم شود.
یکی از موضوعات موردتوجه در این فصل، بررسی احتمال وجود شواهدی از افق‌های فرهنگی متأخرتر، از جمله دوره‌های مرتبط با آغاز نگارش یا افق آغاز عیلامی است.
قطعات سفالی لبه واریخته که در بررسی‌های سطحی شناسایی شده‌اند، زمینه طرح این فرضیه را فراهم کرده‌اند؛ بااین‌حال، هنوز نمی‌توان با اطمینان درباره باقی‌ماندن نهشته‌های مربوط به این دوره در وضعیت دست‌نخورده اظهارنظر کرد. ازاین‌رو، دستیابی به لایه‌های دست‌نخورده در بخش شمالی تپه و یافتن شواهدی برای ارزیابی دقیق‌تر تاریخ‌گذاری و جایگاه فرهنگی این آثار، از اهداف کاوشهای جدید است.
در کنار این مطالعات، بررسی مجموعه مهرها، گل‌مهرها، اثر مهرها، توکن‌ها، شواهد فلزگری و سفال‌های دارای ویژگی‌های سبکی متمایز نیز باتوجه‌به داده‌های جدید دنبال خواهد شد. مقایسه این یافته‌ها با مجموعه‌های پیشین، از جمله آثار به‌دست‌آمده در کاوشهای اریک اشمیت، می‌تواند به شناخت بهتر جایگاه چشمه‌علی در شبکه ارتباطات فرهنگی و تحولات اجتماعی فلات مرکزی ایران کمک کند.
آموزش میدانی دانشجویان و پژوهشگران جوان باستان‌شناسی نیز از اهداف مهم این برنامه است. مشارکت دانشجویان در مراحل مختلف کاوش، ثبت و مستندسازی، طبقه‌بندی و تحلیل یافته‌ها، فرصتی برای کسب تجربه عملی و آشنایی نزدیک با روش‌های علمی پژوهش‌های باستان‌شناختی فراهم می‌کند.
سایت موزه چشمه‌علی؛ طرحی در انتظار تحقق
تپه چشمه‌علی باوجود اهمیت ویژه در مطالعات پیش از تاریخی ایران، طی دهه‌های گذشته تحت‌تأثیر گسترش بافت شهری و فعالیت‌های انسانی آسیب‌های قابل‌توجهی دیده است. بخشی از نهشته‌های فوقانی و شواهد باستان‌شناختی محوطه ازمیان‌رفته و بخش‌های باقی‌مانده نیز همچنان در معرض آسیب‌های احتمالی قرار دارند.
در چنین شرایطی، ادامه کاوش و مستندسازی علمی نهشته‌های باقی‌مانده، علاوه بر ضرورت پژوهشی، اقدامی مهم در راستای شناخت و ثبت میراث باستان‌شناختی ری و حفاظت از شواهد ارزشمند تاریخ و فرهنگ این منطقه است.
در جریان بازدید علی دارابی، معاون میراث‌فرهنگی وزارت میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی، به همراه جمعی از مسئولان و مدیران استان تهران و شهر ری، از جمله فرماندار، نماینده مجلس شورای اسلامی، اعضای شورای اسلامی شهر و شهردار ری، از محل کاوشهای فصل دوم، موضوع ایجاد سایت موزه چشمه‌علی مطرح شد.
در این بازدید، سرپرست هیئت کاوش ضمن تشریح اهمیت باستان‌شناختی محوطه، بر ضرورت ایجاد سایت موزه و احیا و تکمیل بافت فرهنگی و هویتی این مجموعه تأکید کرد. این پیشنهاد با تأیید و حمایت دارابی و سایر مسئولان حاضر روبه‌رو شد و مقرر شد امکان‌سنجی و پیگیری مقدمات ایجاد سایت موزه در دستور کار قرار گیرد. همچنین قرار شد شهرداری ری اعتبارات موردنیاز برای تأسیس آن را در بودجه سال آینده شهری پیش‌بینی کند.
در ادامه این پیگیری‌ها، طرح پیشنهادی سایت موزه و برآورد هزینه‌های اجرایی آن از سوی حمیدرضا ولی‌پور، سرپرست هیئت کاوش، تهیه و در اختیار مدیر میراث‌فرهنگی شهر ری قرار گرفت. امید است با تداوم همکاری و همراهی دانشگاه شهید بهشتی، وزارت میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی و مدیریت شهری ری، در فصل جاری کاوش زمینه پیگیری جدی‌تر این برنامه و تحقق عملی آن فراهم شود.
ایجاد سایت موزه چشمه‌علی می‌تواند ضمن حفاظت از بقایای معماری و فراهم‌کردن امکان معرفی یافته‌های باستان‌شناختی، زمینه دسترسی عمومی، آموزش و آشنایی شهروندان با پیشینه فرهنگی و باستانی ری را فراهم سازد و به احیای هویت تاریخی و فرهنگی این بخش از شهر کمک کند. بااین‌حال، تحقق این هدف به تداوم همکاری دانشگاه شهید بهشتی، وزارت میراث‌فرهنگی و مدیریت شهری ری و اختصاص اعتبارات لازم وابسته است.
تداوم پژوهش‌های باستان‌شناختی در ری
فصل سوم کاوشهای دانشگاه شهید بهشتی در تپه چشمه‌علی، گامی دیگر در مسیر شناخت توالی فرهنگی و تحولات جوامع پیش از تاریخی منطقه ری و فلات مرکزی ایران خواهد بود. انتظار می‌رود نتایج این فصل، ضمن تکمیل اطلاعات مربوط به معماری و سازمان فضایی استقرار دوره مس‌سنگی قدیم، زمینه ارزیابی دقیق‌تر ارتباط میان‌دوره‌های نوسنگی، مس‌سنگی انتقالی و مس‌سنگی قدیم را فراهم آورد.
تداوم این برنامه پژوهشی، افزون بر پاسخ‌گویی به پرسش‌های بنیادین درباره روندهای فرهنگی و اجتماعی منطقه، می‌تواند به شناسایی و حفاظت از بخش‌های باقی‌مانده این محوطه ارزشمند، آموزش نسل جوان باستان‌شناسان و افزایش آگاهی عمومی درباره پیشینه تاریخی و فرهنگی شهر ری کمک کند. از این منظر، کاوشهای چشمه‌علی نه‌تنها یک برنامه پژوهشی دانشگاهی، بلکه تلاشی در راستای پاسداشت میراث‌فرهنگی یکی از کهن‌ترین کانون‌های استقرار در فلات مرکزی ایران به شمار می‌رود.
در این فصل کاوش، دکتر حمیدرضا ولی‌پور، عضو هیئت‌علمی دانشگاه شهید بهشتی، سرپرستی هیئت کاوش را بر عهده دارد و دکتر ایمان مصطفی‌پور، دیگر عضو هیئت‌علمی این دانشگاه، معاون هیئت کاوش است. همچنین آقایان عشقی و مختاری، دانشجویان کارشناسی‌ارشد باستان‌شناسی دانشگاه شهید بهشتی، به‌عنوان دستیاران ارشد کاوش و جمعی از دانشجویان کارشناسی باستان‌شناسی ورودی سال ۱۴۰۲ این دانشگاه در این برنامه پژوهشی حضور دارند.