در روزهایی که رقابت روستاهای ایران برای ورود به تالار افتخارات سازمان جهانی گردشگری سازمان ملل متحد (UN Tourism) به اوج خود رسیده، نام یک روستا بیش از دیگران به گوش میرسد: «قلعه بالا». اما چه چیزی این روستای پلکانی در حاشیه کویر را از یک مقصد گردشگری معمولی به یک مقصد گردشگری پایدار تبدیل کرده است؟
سرویس فرهنگی جماران، مطهره کشاورز محمدیان ـ در روزهایی که رقابت روستاهای ایران برای ورود به تالار افتخارات سازمان جهانی گردشگری سازمان ملل متحد (UN Tourism) به اوج خود رسیده، نام یک روستا بیش از دیگران به گوش میرسد: «قلعه بالا». اما چه چیزی این روستای پلکانی در حاشیه کویر را از یک مقصد گردشگری معمولی به یک مقصد گردشگری پایدار تبدیل کرده است؟
نرگس فاضلی، کارشناس ارشد دفتر توسعه گردشگری داخلی، در این باره به خبرنگار جماران گفت: نقطه عطف قلعه بالا نه صرفاً معماری منحصربهفرد آن، بلکه شجاعت اهالی و انتخاب مسیر حفاظت از داراییهای طبیعت و انتخاب تغییر شیوه معیشت به گردشگری پایدار است.
او ادامه داد: طرح روستاهای جهانی گردشگر، یکی از برنامه سازمان جهانی گردشگری است که از سال ۲۰۲۱ آغاز گردیده و کشورهای عضو این سازمان از جمله ایران در آن شرکت میکنند شاخصهای نهگانه سازمان جهانی گردشگری سازمان ملل متحد (UN Tourism) شامل شاخصهای ترویج منابعی فرهنگی، اقتصادی اجتماعی، محیطزیست، حکمرانی، زیرساختها، امنیت و بهداشت و منابع فرهنگی طبیعی روستاها هستند که هر یک از روستاهای کاندیدا از منظر این شاخصها امتیازدهی خواهند شد
فداکاری برای یوزپلنگ؛ برگ برنده قلعه بالا
فاضلی با اشاره به ویژگیهای منحصربهفرد روستای قلعه بالا در استان سمنان گفت: «این روستا دروازه ورود به پارک ملی توران، یکی از مهمترین زیستگاههای یوزپلنگ آسیایی و زاغ بور (پرنده بومزاد ایران) است. یوزپلنگ آسیایی در فهرست گونههای در معرض انقراض شدید قرار دارد و همین موضوع، اهمیت اقدامات حفاظتی انجامشده در این منطقه را دوچندان میکند.»
او افزود: «حدود بیست سال پیش بخشی از اهالی روستا بهصورت داوطلبانه زمینهای کشاورزی و دامداری خود را برای حفاظت از زیستگاه یوزپلنگ آسیایی واگذار کردند و در مسیر حفاظت ازاینگونه ارزشمند با سازمان حفاظت محیطزیست در پروژه بینالمللی حفاظت از یوزپلنگ آسیایی همکاری کردند؛ اقدامی که نمونهای کمنظیر از مشارکت جامعه محلی در حفاظت از تنوع زیستی محسوب میشود.»
این کارشناس گردشگری تأکید کرد: «نکته مهمتر آن است که این تغییر یکشبه اتفاق نیفتاد. از سال ۲۰۰۶ تا ۲۰۱۰، با حضور گروههای تسهیلگر و با همکاری برنامه توسعه سازمان ملل متحد (UNDP)، فرآیند آموزش و توانمندسازی جامعه محلی در روستا شکل گرفت. این دوره چهار ساله نقش تعیینکنندهای در تغییر نگرش ساکنان داشت و زمینه حرکت از دامداری سنتی به سمت معیشتهای جایگزین از جمله اکوتوریسم را فراهم کرد.»
به گفته او، پس از این آموزشها، گردشگری بهعنوان یکی از مهمترین گزینههای معیشت جایگزین در روستا انتخاب شد و امروز قلعه بالا با برخورداری از ۱۳ اقامتگاه بومگردی فعال و ضریب اشغال مطلوب، به یکی از موفقترین نمونههای گردشگری جامعهمحور در کشور تبدیل شده است.
حفاظت از توران؛ محور توسعه پایدار روستا
فاضلی با اشاره به پیوند میان توسعه گردشگری و حفاظت از طبیعت گفت: «بخش مهمی از فعالیتهای اقتصادی و اجتماعی قلعه بالا در راستای حفاظت از پارک ملی توران و صیانت از تنوع زیستی ارزشمند این منطقه شکلگرفته است و امیدوارم همین رویکرد، بتواند این روستا را به جهانیشدن نزدیک کند.»
نقش زنان و برندینگ «بورینا»
او با اشاره به نقشآفرینی زنان روستا افزود: «تأسیس خانه گردشگری و صنایعدستی زنان "بورینا" توسط زنان، زنجیرهای از تولید، عرضه و فروش محصولات بومی را ایجاد کرده است. همچنین استفاده از نمادهای حیاتوحش در برندسازی روستا، نمونهای موفق از پیوند اقتصاد محلی با حفاظت از محیطزیست به شمار میرود.»
فاضلی ادامه داد: «جشنواره گردشگری سفر به زیستگاه زاغ بور که بیش از ۱۴ سال سابقه برگزاری دارد، یکی دیگر از اقدامات مهم مردم روستای قلعه بالاست. زاغ بور تنها پرنده بومزاد ایران به شمار میرود و برگزاری این جشنواره در واقع تلاشی برای افزایش آگاهی عمومی و حفاظت ازاینگونه ارزشمند و محسوب میشود.»
رقابت ۷ روستای دیگر در فهرست نهایی
این کارشناس از دیگر روستاهای ایرانی حاضر در مراحل نهایی ارزیابی سازمان جهانی گردشگری نام برد و گفت: «پامنار خوزستان با تمرکز بر هنر کپوبافی، مویل اردبیل با توسعه آبدرمانی، مصر اصفهان بهعنوان مقصد گردشگری بیابانی، درک سیستان و بلوچستان با ویژگی منحصربهفرد تلاقی کویر و دریا و شانه تراش مازندران با رویکرد حفاظت از فرهنگ و طبیعت بکر، دیگر نمایندگان ایران در این رقابت جهانی هستند.»
فاضلی افزود: «نتایج نهایی ارزیابیهای سازمان جهانی گردشگری در پاییز اعلام خواهد شد و ثبت جهانی این روستاها میتواند زمینهساز جذب گردشگران بینالمللی و ملی، رونق اقتصاد سبز، کاهش مهاجرت روستایی و تقویت حفاظت از میراثفرهنگی و طبیعی کشور باشد.»
قلعه بالا در همسایگی زیستکره توران و با معماری پلکانی کمنظیر، امروز فراتر از یک مقصد گردشگری، به الگویی از پیوند میان حفاظت از طبیعت، مشارکت جامعه محلی و توسعه پایدار تبدیل شده است؛ الگویی که نشان میدهد حفاظت از گونههای در معرض انقراض و ایجاد فرصتهای اقتصادی برای جوامع محلی میتواند بهصورت همزمان محقق شود.
