پایگاه خبری جماران، محمد تقی زاده: این گزارش ۲۰۰ ویراست پربازدید منتشرشده در پلتفرم ویراستی را از فروردین تا مهر ۱۴۰۵ بررسی می‌کند؛ دیتاستی با ۸٬۵۵۰٬۷۴۴ بازدید، ۱۳٬۱۳۰ بازنشر و ۲۰٬۵۱۴ پاسخ. پس از کدگذاری چندلایه و ممیزی جامع، ۱۳۵ ویراست انتقادی با مجموع ۵٬۹۴۲٬۱۲۸ بازدید شناسایی شد.
انتقادها بیش از همه حول چهار محور شکل گرفته‌اند: مذاکره با آمریکا، نظارت مجلس، پاسخ نظامی و بازدارندگی، و شروط رهبری. اوج این گفتمان در خرداد ۱۴۰۵ بوده است. ویژگی ساختاری آن تمرکز بالای تولید محتوا در دست شمار اندکی کاربر کلیدی است؛ پدیده‌ای که می‌توان آن را «حباب ویراستی» نامید.
چرا ویراستی؟
ویراستی ترکیبی از شبکه اجتماعی خرد و بازنشر ویراست‌شده است و همین، آن را به محملی برای گفتمان نخبگانی و کنشگری سازمان‌یافته تبدیل کرده است. محتوای انتقادی در این بستر به‌سرعت میان کنشگران سیاسی دست‌به‌دست می‌شود.
دو دلیل دیگر نیز این پلتفرم را برای مطالعه مناسب می‌کند. نخست، امکان استخراج نظام‌مند بازدید، بازنشر و پاسخ. دوم، ساختار تمرکزیافته تولید محتوا: ۱۰ اکانت نخست ۵۰٫۷٪ پست‌ها و ۶۰٫۶٪ بازدیدهای انتقادی سطح ۱ را تولید کرده‌اند. ویراستی بیش از آنکه آینه تصادفی افکار عمومی باشد، بازتاب نخبگان و کنشگران سازمان‌یافته است. («سطح ۱» در گزارش یعنی نتیجه لایه سوم کدگذاری: همان ۷۱ ویراست انتقادی که بعد از پالایش ۷۸ مورد و حذف ۷ خطای جهت‌گیری باقی ماند. در برابر آن، «سطح ۲» یعنی ممیزی جامع نهایی با ۱۳۵ ویراست انتقادی. بیشتر تحلیل‌های جزئی گزارش (توزیع موضوعی، زیرمحورها، گونه‌های کنش، تمرکز اکانت‌ها) فقط روی همان ۷۱ ویراست سطح ۱ انجام شده است)
روند ماهانه
خرداد ۱۴۰۵ با ۱۷ ویراست و بیش از ۱٫۲ میلیون بازدید در بازبینی ۷۸ موردی، اوج انتقاد بود. در ممیزی جامع، خرداد با ۳۸ ویراست و ۱٬۹۶۲٬۰۴۸ بازدید همچنان در صدر ماند.
روند ماهانه سه مرحله دارد. در دو ماه نخست (فروردین و اردیبهشت) فقط ۱۳ ویراست، یعنی حدود ۱۷٪ کل، ثبت شده است؛ سپس سه ماه خرداد تا مرداد با ۴۶ ویراست حدود ۵۹٪ انتقادها را در بر می‌گیرد؛ و در دو ماه پایانی شمار ویراست‌ها کاهش می‌یابد اما کاملاً فروکش نمی‌کند.
خرداد نه‌تنها از نظر تعداد، بلکه از نظر شدت توجه نیز متمایز است. این ماه حدود ۲۲٪ ویراست‌ها را دارد، اما حدود ۳۲٪ بازدیدها را جذب کرده است و میانگین بازدید هر ویراست آن (حدود ۷۲ هزار) تقریباً دو برابر تیر و فروردین است. ممیزی جامع همین الگو را تأیید می‌کند: خرداد ۳۸ از ۱۳۵ ویراست (حدود ۲۸٪) و ۳۳٪ بازدید کل را دارد. پایداری این الگو در دو لایه مستقل کدگذاری نشان می‌دهد که اوج خرداد محصول خطای کدگذاری نیست.
الگوی پس از اوج نیز جالب است. تیر و مرداد با وجود تعداد بالای ویراست، میانگین بازدید پایین‌تری دارند؛ یعنی انتقاد پرتعداد اما کم‌توجه‌تر شده است. در مقابل، شهریور و مهر با ویراست‌های کمتر، میانگین بازدید حدود ۵۰ هزار دارند و مهر با ۶۰۰٬۸۳۶ بازدید از تیر و مرداد هم پیش می‌افتد. به بیان دیگر، در ماه‌های پایانی توجه به نقد کمتر پراکنده و بیشتر روی تعداد محدودی ویراست متمرکز شده است. این برداشت توصیفی است و بدون بررسی رویدادهای هر ماه نمی‌توان علت آن را قطعی دانست.
توزیع موضوعی
در ۷۱ ویراست انتقادی سطح ۱، «حکمرانی و مدیریت» از نظر تعداد و «سیاست خارجی، جنگ و مذاکرات» از نظر بازدید پیشتاز است.
دو کلان‌محور «حکمرانی و مدیریت» و «سیاست خارجی، جنگ و مذاکرات» با هم ۵۹ ویراست دارند؛ یعنی حدود ۸۳٪ تعداد و حدود ۸۸٪ بازدید. گفتمان انتقادی در این دیتاست عمدتاً سیاسی و امنیتی است و محورهای دیگر حضور کم‌رنگی دارند.
اگر تعداد و بازدید را کنار هم بگذاریم، تفاوت جالبی دیده می‌شود. حکمرانی بیشترین تعداد را دارد (۴۶٫۵٪) اما سهم آن از بازدید کمی کمتر است (حدود ۴۳٫۵٪). سیاست خارجی با ۳۶٫۶٪ ویراست‌ها حدود ۴۴٫۲٪ بازدید را به خود اختصاص داده و میانگین بازدید هر ویراست آن (حدود ۵۹ هزار) از حکمرانی (حدود ۴۶ هزار) بالاتر است. نتیجه اینکه موضوعات مربوط به مذاکره و جنگ، به ازای هر ویراست، توجه بیشتری جذب می‌کنند، در حالی که نقد حکمرانی بیشتر در تعداد بروز می‌یابد.
اقتصاد، معیشت و انرژی با ۱۱٫۳٪ ویراست‌ها و حدود ۷٫۴٪ بازدید جایگاه محدودی دارد. این یافته درباره «پربازدیدترین» ویراست‌هاست و نشان می‌دهد در میان محتوایی که بیشترین توجه را گرفته، انتقاد اقتصادی نسبت به انتقاد سیاسی و امنیتی سهم کمتری دارد؛ این به معنای اهمیت کمتر مسائل اقتصادی در کل ویراستی نیست. چهار ویراست مربوط به رسانه، منابع ملی و فرهنگ نیز مجموعاً تنها حدود ۶٪ تعداد را تشکیل می‌دهند و برای نتیجه‌گیری کافی نیستند.
چهار محور اصلی انتقاد
چهار زیرمحور مستقل از هم نیستند. مذاکره، پاسخ نظامی و شروط رهبری هر سه به مسأله جنگ و آتش‌بس و پرسش «چه کسی و با چه مجوزی تصمیم می‌گیرد؟» گره خورده‌اند. در بسیاری از این ویراست‌ها، مشروعیت و مرجع تصمیم بیش از محتوای فنی آن موضوع نقد است. زیرمحور مجلس نیز، هرچند موضوعش متفاوت است، همین منطق را دنبال می‌کند و بر کارکرد نظارتی نهادها در مقابل دولت تأکید دارد.
1.نظارت مجلس و عملکرد رئیس مجلس
با ۲۵ ویراست، پرتکرارترین زیرمحور در سطح ۱ است. منتقدان بر تعطیلی مجلس، تصویب‌نشدن قوانین مرتبط با تنگه هرمز و نسبت مجلس با دولت تمرکز می‌کنند و از سکوت مجلس در برابر برخی ساختارهای نظارتی فضای مجازی انتقاد دارند.
2.مذاکره با آمریکا و اصل گفت‌وگو
این محور با ۱۸ ویراست در سطح ۱ و ۳۵ ویراست در کل ۲۰۰ ویراست، در مجموع دیتاست پرتکرارترین زیرمحور است. سه پرسش محوری آن چنین است: چرا بر مذاکره با کشوری که منتقدان آن را عهدشکن می‌دانند اصرار می‌شود؛ نسبت مذاکره با شروط رهبری چیست؛ و رابطه مذاکره با وقوع جنگ چگونه است. پربازدیدترین ویراست انتقادی کل دیتاست با ۵۵۱٬۹۸۴ بازدید در همین محور و درباره پذیرش آتش‌بس بدون اجازه رهبری است.
3.پاسخ نظامی، بازدارندگی و انتقام
با ۱۸ ویراست، انتقادها بر چرایی نبود پاسخ نظامی به حملات، رابطه آتش‌بس با نجات دشمن از شکست و مطالبه خون‌خواهی شهدا متمرکز است. در مقابل، پاسخ‌هایی که «ساختن ایران» را صورت دیگری از انتقام می‌دانند، خود هدف نقد منتقدان قرار گرفته‌اند.
4.شروط رهبری و خطوط قرمز
با ۹ ویراست، منتقدان از عبور از خطوط قرمز، بی‌توجهی به نظر رهبری و مصادره به مطلوب سخنان او سخن می‌گویند و با استناد به بیانیه گام دوم بر نفی مذاکره تأکید می‌کنند.
گونه‌شناسی کنش‌های انتقادی
یک ویراست می‌تواند چند کنش را هم‌زمان داشته باشد، از این رو مجموع درصدها از ۱۰۰ بیشتر است.
«اعتراض به تصمیم یا موضع» (۶۹٪) و «مطالبه اقدام یا تغییر سیاست» (۴۷٫۹٪) دو گونه غالب‌اند. این دو گونه که هر دو بر تصمیم‌ها و مواضع مشخص تمرکز دارند، پایه اصلی گفتمان را می‌سازند. در مقابل، گونه‌هایی که جنبه رویه‌ای یا بازجویانه دارند کمتر دیده می‌شوند: «مطالبه پاسخ‌گویی و شفاف‌سازی» ۱۲٫۷٪ و «ابراز ناامیدی یا سلب اعتماد» فقط ۲٫۸٪ را شامل می‌شود. یعنی منتقدان بیشتر به موضع‌ها اعتراض می‌کنند و تغییر سیاست را می‌خواهند، تا اینکه به‌دنبال توضیح یا قطع امید باشند. سهم ناچیز گونه ناامیدی را می‌توان نشانه‌ای دانست که این کنشگران انتقاد را در چارچوب کنش سیاسی فعال می‌فهمند، هرچند برای تأیید قطعی آن به داده‌های بیشتری نیاز است.
از نظر میانگین بازدید، «یادآوری وعده یا موضع پیشین» با حدود ۵۸ هزار بازدید به ازای هر ویراست در صدر است، پس از آن «اتهام قصور»(حدود ۵۳ هزار) و «اعتراض»(حدود ۵۱ هزار) قرار دارند. ویراست‌هایی که ادعای مشخصی درباره رفتار یا وعده دولت مطرح می‌کنند، به نسبت تعدادشان توجه بیشتری جلب کرده‌اند. «مطالبه پاسخ‌گویی» (حدود ۳۵ هزار) و «طنز» (حدود ۳۷ هزار) میانگین پایین‌تری دارند. به عبارت دیگر، در این دیتاست ادعای صریح بیش از پرسش یا کنایه دیده شده است.
ساختار بازیگران: تمرکز و حباب ویراستی
سهم ۱۰ اکانت نخست از بازدید (۶۰٫۶٪) بیشتر از سهم آن‌ها از پست (۵۰٫۷٪) است؛ یعنی این اکانت‌ها نه‌فقط بیشتر تولید می‌کنند، بلکه به ازای هر پست توجه بیشتری هم می‌گیرند. تمرکز در دو سطح انجام می‌شود، هم تولید و هم دیده‌شدن. نتیجه عملی آن است که تصویر گفتمان انتقادی ویراستی به رفتار شمار اندکی کنشگر وابسته است و تغییر در فعالیت چند اکانت می‌تواند ارقام کلی را به‌طور محسوس جابه‌جا کند.
همه ۱۴ ویراست عبدالله رافضی در ممیزی جامع انتقادی تشخیص داده شد؛ پنج مورد از آن‌ها پیش‌تر خنثی کد خورده بود. در سوی مقابل، اکانت رسمی «President» با ۲۷ ویراست (۱٬۰۲۱٬۳۶۱ بازدید، ۶۰۵ بازنشر، ۹٬۳۸۵ پاسخ) هیچ ویراست انتقادی ندارد. این تقابل میان اکانت رسمی و اکانت‌های نخبگانی منتقد، از ویژگی‌های ساختاری گفتمان ویراستی است.
الگوهای زبانی و بلاغی
فراتر از آمار، ویراست‌های انتقادی چند الگوی زبانی تکرارشونده دارند که نشان می‌دهد منتقدان چگونه انتقاد خود را مشروع و قانع‌کننده جلوه می‌دهند.
استناد به منابع دینی و تاریخی: بسیاری از ویراست‌ها از آیات قرآن، نهج‌البلاغه، بیانات رهبری یا رویدادهایی مانند کودتای ۱۸ دی، جنگ ۱۲ روزه و جنگ ۴۰ روزه کمک می‌گیرند؛ نمونه‌اش ویراستی است که با استناد به آیه ۶۵ سوره انفال، سخنان رئیس‌جمهور درباره جنگ را نقد می‌کند. کارکرد این شیوه آن است که انتقاد را از سلیقه شخصی به داوری بر پایه معیارهای ارزشی مشترک ارتقا می‌دهد. استناد به بیانیه گام دوم در ویراست‌های مربوط به مذاکره نیز همین نقش را دارد و ارجاع به جنگ‌های اخیر، مسأله را در چارچوب تجربه مشترک امنیتی سنگین‌تر می‌کند.
پرسش‌های اعتراضی زنجیره‌ای: بسیاری از ویراست‌ها با رشته‌ای از پرسش‌های «چرا» آغاز می‌شوند. پربازدیدترین ویراست انتقادی دیتاست با پنج پرسش پیاپی، از جمله «چرا بدون اجازه رهبری آتش‌بس را پذیرفتید؟»، نمونه بارز آن است. این قالب فشار مطالبه‌گرانه ایجاد می‌کند، در هر پرسش ادعایی را بدون استدلال مستقیم منتقل می‌کند و برای بازنشر مناسب است. پرسش در این ویراست‌ها بیشتر ابزار اعتراض است تا درخواست توضیح، و همین با سهم اندک گونه «مطالبه پاسخ‌گویی» در گونه‌شناسی هم‌خوان است.
کنایه به‌عنوان ابزار ثانویه: لحن کنایه‌آمیز در کنار کنش اصلی حضور دارد، مثلاً در ویراستی با عنوان «رئیس جمهوری اسلامی ایران» که کاربرد «رئیس» به‌جای «رئیس‌جمهور» را نقد می‌کند. در گفتمان سیاسی، انتخاب یک واژه می‌تواند جایگاه مخاطب را زیر سؤال ببرد.
مقایسه تاریخی: برخی ویراست‌ها دوره فعلی را با دولت‌های روحانی و رئیسی می‌سنجند، بیشتر در موضوعات اقتصادی و سیاست خارجی؛ مثلاً مقایسه تورم دوره پزشکیان با دوره رئیسی. این کار یک معیار تجربی می‌سازد و منتقد را از اتهام تعصب شخصی دور می‌کند.
این 4 الگو مکمل‌اند و اغلب هم‌زمان در یک ویراست ظاهر می‌شوند. همه آن‌ها انتقاد را از یک نظر شخصی به ادعایی مستند، قابل بازنشر و دارای پشتوانه ارزشی تبدیل می‌کنند. با این حال این تحلیل بر نمونه‌های برجسته و برداشت کیفی استوار است و شمارش آماری این الگوها در دیتاست انجام نشده است.
جمع‌بندی
1. ۱۳۵ ویراست انتقادی با نزدیک به ۶ میلیون بازدید (۵٬۹۴۲٬۱۲۸) نشان می‌دهد گفتمان انتقادی در ویراستی طی هفت ماه فروردین تا مهر ۱۴۰۵ حجم قابل توجهی داشته است. این گفتمان ثابت نبوده و در خرداد ۱۴۰۵ به اوج رسیده است. خرداد با ۳۸ ویراست و ۱٬۹۶۲٬۰۴۸ بازدید، حدود یک‌سوم کل بازدید را دارد و میانگین بازدید هر ویراست در آن بالاتر از اغلب ماه‌هاست. پس از اوج، شمار ویراست‌ها کاهش یافته اما فروکش کامل نکرده و در مهر دوباره جان گرفته است.
2. چهار محور مذاکره، نظارت مجلس، پاسخ نظامی و شروط رهبری هسته اصلی انتقاد را تشکیل می‌دهند. سه‌تای آن‌ها به جنگ، آتش‌بس و مرجع تصمیم‌گیری مربوط‌اند و چهارمی به کارکرد نظارتی نهادها. دو کلان‌محور سیاسی و امنیتی حدود ۸۸٪ بازدید را دارند، در حالی که انتقاد اقتصادی در میان پربازدیدها جایگاه محدودی دارد. در سطح کنش نیز اعتراض به تصمیم و مطالبه تغییر سیاست غالب است و ابراز ناامیدی یا مطالبه توضیح سهم کمی دارد.
3. تمرکز بالای تولید محتوا مهم‌ترین ویژگی ساختاری این گفتمان است: ۱۰ اکانت نخست ۵۰٫۷٪ پست‌ها و ۶۰٫۶٪ بازدیدها را دارند. بنابراین یافته‌ها را نباید بازتاب افکار عمومی دانست. این ارقام رفتار نخبگان و کنشگران سازمان‌یافته در ویراستی را نشان می‌دهند و سوگیری تمرکز کاربران باید همواره در تفسیر لحاظ شود. تقابل اکانت رسمی «President»، که هیچ ویراست انتقادی ندارد، با اکانت‌های نخبگانی منتقد، این تصویر را کامل می‌کند.